คำคำนี้อาจไม่ใช่คำที่ฟังดูไกลตัวมากนัก หากต้องเทียบกับประสบการณ์ตอนวัยเด็กที่แต่ละคนเคยได้เจอ เช่น ความขัดแย้งทางครอบครัว การกลั่นแกล้งจากเพื่อนหรือคนรู้จัก ผลการเรียนไม่เป็นไปตามความคาดหวัง เป็นต้น

จากหลากหลายความเจ็บปวดที่ว่ามานั้น ทำให้บางครั้ง เด็กๆ ก็อาจเลือกดื่มสุราเพื่อบรรเทาไม่ต่างจากผู้ใหญ่

ข้อมูลจากสำนักงานสถิติ ระบุว่า เยาวชนไทยมีสัดส่วนเกี่ยวข้องกับการดื่มราว 1-2 ล้านคน ขณะที่อัตราการเกิดของเด็กไทยในปีหนึ่งอยู่ที่ประมาณ 8 แสนกว่าคน ถือเป็นกลุ่มประชากรขนาดใหญ่ และคงน่าเสียดาย หากพวกเขาเหล่านั้นจะมีปัญหาการดื่มสุราตั้งแต่อายุยังน้อย

ดังนั้น เพื่อป้องกันไม่ให้วัยรุ่นเกิดพฤติกรรมเสี่ยงต่อสุขภาพ วันที่ 4 สิงหาคม 2563 ที่ผ่านมา ศูนย์วิจัยปัญหาสุรา จึงร่วมกับ สำนักงานเครือข่ายองค์กรงดเหล้า จัดงานสัมมนา ‘การดูแลและป้องกันปัญหาการดื่มสุราในเด็กและเยาวชน’ อภิปรายเกี่ยวกับข้อเสนอแนะจากงานวิจัย ประสบการณ์ของผู้เชี่ยวชาญที่เคยลงมือปฏิบัติงาน ถอดบทเรียน ค้นหาแนวทางการดูแลและป้องกันปัญหาการดื่มสุราในเด็กและเยาวชนอย่างเหมาะสม

เปิดแนวโน้มการดื่มสุราของวัยรุ่น

– ดร.วิทย์ วิชัยดิษฐ 

“สุรา คือ ยาเสพติดที่วัยรุ่นไทยใช้เยอะที่สุด ”

ดร.วิทย์ วิชัยดิษฐ จากหน่วยระบาดวิทยา คณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ เกริ่นนำถึงการศึกษาแนวโน้มการเปลี่ยนแปลงพฤติกรรมการใช้สุราและพฤติกรรมเสี่ยงต่อสุขภาพวัยรุ่นไทยในช่วง 10 ปีที่ผ่านมา โดยเก็บข้อมูลเด็กมัธยมทั่วประเทศตั้งแต่ปี 2550 ถึง 2561 จัดทำทุกๆ 2 ปี ขนาดตัวอย่างประมาณ 20,000-50,000 คน 

ผลการศึกษาพบว่า แนวโน้มการดื่มสุราของนักเรียนชายช่วงปี 2550 ถึง 2552 ความชุกพฤติกรรมการดื่มสุราแบบต่างๆ เพิ่มขึ้น ทั้งการดื่มใน 1 ปีและการดื่มใน 30 วัน แต่ลดลงช้าๆ หลังจากนั้นในช่วง 8 ปีที่เหลือ 

สำหรับภาพรวมนักดื่มในไทย แม้ส่วนมากจะเป็นเพศชายมากกว่าหญิง ทว่าสิ่งที่พบระหว่างปี 2550 ถึง 2552 คือ นักเรียนหญิงมีแนวโน้มดื่มสุราเพิ่มขึ้นมากกว่านักเรียนชาย ไม่ว่าจะเป็นพฤติกรรมการดื่มใน 12 เดือน การดื่มใน 30 วัน การดื่มหนัก 5 แก้วขึ้นไปใน 30 วัน รวมถึงการดื่มจนเมา โดยเฉพาะ 3 ส่วนแรกเพิ่มขึ้นเกือบ 1 เท่าตัว 

ทั้งนี้ การดื่มสุรายังมีผลต่อสุขภาพจิตของผู้ดื่ม โดยจากงานวิจัยที่เกี่ยวข้องปี 2558 ถึง 2560 พบว่า การดื่มสุราเชื่อมโยงกับโรคซึมเศร้า

ผลงานวิจัยดังกล่าว ระบุว่า นักเรียนหญิงวัยมัธยมต้นส่วนใหญ่มีพฤติกรรมการดื่มค่อนข้างน้อย แต่เด็กที่ซึมเศร้ากับไม่ซึมเศร้ามีความแตกต่างด้านการดื่มค่อนข้างชัดเจน โดยต่างกันประมาณ 2.4 เท่าสำหรับการดื่มในช่วง 12 เดือน และการดื่มใน 30 วัน ซึ่งเด็กที่ซึมเศร้าจะมีโอกาสดื่มหนักในช่วง 2 สัปดาห์มากกว่าเด็กไม่ซึมเศร้าประมาณ 2 เท่า 

เช่นเดียวกับกลุ่มนักเรียนชายมัธยมต้น เด็กที่ซึมเศร้า 1 ใน 3 จะดื่มภายใน 12 เดือน แต่เด็กที่ไม่ซึมเศร้า ประมาณ 1 ใน 6 จะดื่มภายใน 12 เดือน เกิดความแตกต่าง แต่ว่าไม่ถึง 2 เท่า

สำหรับกลุ่มนักเรียนมัธยมปลายหญิงและปวช. หญิง พฤติกรรมการดื่มจะมีความแตกต่างกันระหว่างซึมเศร้ากับไม่ซึมเศร้าประมาณ 1.6 เท่า ส่วนกลุ่มนักเรียนมัธยมปลายชายหรือปวช. ชายซึ่งเป็นกลุ่มเสี่ยงพฤติกรรมการดื่มเยอะที่สุด มีความแตกต่างด้านการดื่มระหว่างเด็กที่ซึมเศร้ากับไม่ซึมเศร้า ไม่มาก ประมาณ 1 เท่า 

กล่าวโดยสรุป ถ้าเกิดเจอนักเรียนหญิงชั้นมัธยมต้นที่มีอาการซึมเศร้า ควรช่วยกันดูแลและทำการเฝ้าพฤติกรรมการดื่มตั้งแต่ระยะแรก ขณะเดียวกัน ถ้าเกิดเจอนักเรียนชายระดับมัธยมปลายถึงปวช. จะซึมเศร้าหรือไม่ซึมเศร้า ก็ควรดูแลทั่วถึงกัน เพราะมีพฤติกรรมการดื่มอยู่ที่ประมาณ 30-50% เป็นปกติ

นอกเหนือจากข้อมูลข้างต้น ดร.วิทย์ทิ้งท้ายถึงปัญหาเกี่ยวกับระบบการศึกษา ว่าอาจเป็นส่วนหนึ่งที่ส่งผลต่อแนวโน้มพฤติกรรมการดื่มและพฤติกรรมเสี่ยงต่อสุขภาพของวัยรุ่นไทย

“ประเด็นสุดท้ายที่ควรพิจารณาควบคู่ไปด้วยกันกับข้อมูลที่นำเสนอ อาจจะต้องพูดถึงปัญหาของระบบการศึกษาไทยเกี่ยวกับเด็กที่เรียนไม่จบหรือว่าต้องออกกลางคันด้วยสาเหตุต่างๆ เช่น ฐานะทางการเงินที่บ้านไม่เพียงพอกับรายจ่ายทางการศึกษาหรือ เกิดการตั้งครรภ์ก่อนวัยสมควร ฯลฯ”

โดยสถิติรายสถานการณ์การศึกษาไทยปี 2557 ระบุว่า เด็กที่เข้าเรียนประถมศึกษาปีที่ 1 เมื่อปี 2545 พอถึงปี 2557 ซึ่งเป็นปีที่ต้องจบมัธยมศึกษาปีที่ 6 กลับมีเด็กจบเพียง 2 ใน 3 และเรียนไม่จบมัธยมปีที่ 3 อยู่ประมาณ 1 ใน 10 

“เพราะฉะนั้นระบบการศึกษายังคงเป็นปัญหาสำคัญและต้องหาทางแก้ไขเพื่อเปลี่ยนแปลงแนวโน้มพฤติกรรมการดื่มสุราและพฤติกรรมเสี่ยงต่อสุขภาพในวัยรุ่น” 

จากสุราในมือผู้ใหญ่สู่การดื่มในกลุ่มวัยรุ่น

– พญ.รัศมน กัลยาศิริ

วงสัมมนาไปต่อที่การแลกเปลี่ยนผลวิจัยความสัมพันธ์ในครอบครัว สมรรถนะส่วนบุคคล และสิ่งแวดล้อมทางสังคมต่อปัญหาการดื่มสุราของวัยรุ่นไทย โดย พญ.รัศมน กัลยาศิริ จากคณะแพทยศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย

สืบเนื่องมาจากงานศึกษาในประเทศออสเตรเลียเกี่ยวกับการที่พ่อแม่หรือผู้ปกครองให้เครื่องดื่มแอลกอฮอล์กับลูกหลานตั้งแต่เด็ก ค้นพบว่า เด็กเสี่ยงที่จะดื่มมากขึ้นเมื่อเขาโตเป็นผู้ใหญ่ ซึ่งขัดแย้งกับความเชื่อของใครหลายคนที่ว่า การทำให้เด็กๆ คุ้นชินกับการดื่มแอลกอฮอล์ตอนอยู่ที่บ้านและมีครอบครัวคอยดูแล เป็นการป้องกันการติดเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ในอนาคต

ตัดภาพกลับมาที่ประเทศไทย หลังเริ่มทำวิจัยในทำนองเดียวกันกับออสเตรเลีย โดยใช้เด็กกลุ่มมัธยมศึกษาปีที่ 1 ทั้งโรงเรียนรัฐและโรงเรียนเอกชน จากหลายภูมิภาครวมกัน

“เราติดตามเด็กตั้งแต่มัธยมศึกษาปีที่ 1 ไปจนถึงมัธยมศึกษาปีที่ 2 และ 3 เพื่อดูว่าการใช้เครื่องดื่มแอลกอฮอล์มีการเปลี่ยนแปลงอย่างไร และดูความสัมพันธ์ที่พ่อแม่หรือผู้ปกครองหยิบยื่นเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ให้กับอย่างไร” พญ.รัศมนกล่าว

ผลการศึกษาเบื้องต้นจาก 6,000 ตัวอย่าง พบว่า เด็กนักเรียนมัธยมศึกษาปีที่ 1 เป็นเด็กที่เคยดื่มอย่างน้อยเต็มแก้วอยู่ประมาณ 12.7% ถ้านับรวมถึงคนที่เคยจิบหรือเคยทดลอง อยู่ที่ประมาณ 32.9% ในขณะที่เด็กจำนวนกว่า 54.4% ที่ไม่เคยจิบหรือไม่เคยทดลอง

ทั้งนี้ ช่วง 12 เดือนที่ผ่านมา เฉพาะกลุ่มเด็กที่เคยจิบหรือว่าดื่มสุรา ซึ่งมีทั้งหมด 2,765 คน เคยประสบเหตุการณ์ที่เป็นอันตรายแล้วเกิดความต้องการสุราสูง สะท้อนว่าพวกเขานึกถึงสุราเป็นทางออกลำดับต้นๆ เมื่อเจอปัญหาหรือความเครียด

ยิ่งไปกว่านั้น จากผลวิจัยซึ่งทำการติดตามเด็กอายุเฉลี่ย 12 ปี พบเพิ่มเติมว่า มีเด็กเริ่มดื่มอายุน้อยกว่า 10 ปี สูงถึง 17% และความถี่ที่พวกเขาดื่มก็สูงพอสมควร มีคนดื่มเดือนละ 1 ครั้งหรือว่ามากกว่านั้นประมาณ 1 ใน 5 อีกทั้งยังมีเด็กดื่มแบบไม่บันยะบันยังถึง 40% 

พญ.รัศมนเล่าผลการศึกษาเกี่ยวกับแรงจูงใจว่า เด็กมักมีสาเหตุการดื่มมาจากปัจจัยด้านสังคม เช่น ได้รับเครื่องดื่มมาจากผู้ปกครอง ซึ่งส่วนใหญ่เป็นลุงป้าน้าอา หรือเครือญาติในครอบครัวมากกว่าพ่อแม่ และมักดื่มโดยที่มีผู้ปกครองอยู่ด้วย อันดับต่อมาให้เหตุผลว่า ดื่มเพื่อปรับตัวไม่ให้เครียด ดื่มเพื่อให้รู้สึกร่าเริงทั้งๆ ที่ตนเองไม่ได้เศร้า และสุดท้าย คือดื่มตามเพื่อน 

อนึ่ง เด็กช่วงวัยรุ่นมีการวางแผนอนาคต ว่าเขาจะดื่มหรือไม่ ณ ปัจจุบัน เทียบกับการที่เขาจะดื่มหรือไม่ในเดือนต่อไป ซึ่งพบว่า ทีแรกเด็กส่วนใหญ่ตั้งใจว่าจะไม่ดื่มต่อในอนาคตค่อนข้างสูง กระนั้น พอเวลาผ่านไปจนอายุครบ 18 ปี คนที่เคยบอกจะไม่ดื่มแน่นอนกลับมีแนวโน้มที่จะดื่ม เพราะเขาคิดว่าอายุถึงแล้วมีสิทธิ์ที่จะดื่มอย่างอิสระ เรียกได้ว่าเป็นค่านิยมประการหนึ่ง 

พญ.รัศมนสรุปว่า วัยรุ่นมีแรงจูงใจในการดื่มหลายปัจจัย แต่สิ่งที่ส่งผลมากที่สุด คือ เรื่องเครือญาติ ดังจะเห็นได้ว่าบางงานเลี้ยง เมื่อญาติผู้ใหญ่นั่งดื่มกันแล้วเห็นเด็กเดินเข้ามา ก็จะหยิบยื่นเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ให้ลองชิม 

“การศึกษานี้ทำให้เรารู้ว่ากลุ่มเด็กจะดื่มเมื่อไร ปัจจัยอะไรที่มีผลต่อเขาบ้าง อย่างน้อยจะได้รู้ภาพรวมสิ่งแวดล้อมที่เขาเจอและเชื่อมโยงหาทางป้องกันในอนาคต” พญ.รัศมน ทิ้งท้าย

“ทำให้เด็กเห็นคุณค่าในตนเอง” กลยุทธ์ป้องกันการดื่มสุราในวัยรุ่น

– ธีระ วัชรปราณี

การทำงานกับเด็กและเยาวชนที่มุ่งเอาแต่ลดปัจจัยเสี่ยง อาจไม่สามารถที่จะเข้าไปแก้ปัญหาได้อย่างแท้จริง

“แท้จริงแล้ว การทำงานกับเด็กๆ เราต้องค่อยๆ สร้างเสริมปัจจัยด้านการเสริมสุขภาพ เพื่อให้เขาตระหนักรู้ด้วยตนเอง อย่างบอกว่าสุราไม่ดี ห้ามดื่ม เขาฟัง แต่การฟังเพียงเท่านั้นไม่เกิดผล ต้องทำให้เด็กเห็นคุณค่าในตนเอง เพื่อที่ท้ายที่สุด เขาจะเลือกได้ว่าตนเองจะดื่มหรือว่าไม่ดื่ม” ธีระ วัชรปราณี ผู้จัดการสำนักงานเครือข่ายงดเหล้าเอ่ยขึ้น พร้อมกับเล่าปัญหาการทำงานป้องกันการดื่มแอลกอฮอล์ในเด็กที่ผ่านมา ดังนี้

(1) โครงการหรือกิจกรรมที่จัดทำเพื่อให้เด็กห่างไกลจากสุรามีความไม่ต่อเนื่อง

(2) ขาดกลไกในการเชื่อมโยง ตั้งแต่เด็กไปจนถึงวัยรุ่น ซึ่งต้องการความร่วมมือจากหลายฝ่าย และหัวใจสำคัญ คือ การสร้างเสริมกิจกรรมให้เป็นลักษณะหยิบมาสร้างสรรค์ ดังนั้น ต้องอาศัยการประสานงาน ไม่ใช่ต่างคนต่างทำ 

(3) นำงานวิชาการหรืองานความรู้มาสนับสนุนน้อยเกินไป ที่สำคัญไม่ได้สะท้อนกลับไปถึงคุณครูและผู้ปกครอง 

(4) กิจกรรมที่เด็กได้ทำไม่ครอบคลุมความต้องการของเขา

(5) การควบคุมปัจจัยเสี่ยง หรือก็คือการควบคุมผ่านกฎหมายอย่างเดียวไม่เพียงพอ ต้องอาศัยความร่วมมือของภาคประชาสังคมด้วย 

อย่างไรก็ดี ธีระเสนอว่า วิธีแก้ไขในทางปฏิบัติต้องใช้พื้นที่ตัวอำเภอเป็นสำคัญ นำข้อมูลที่มีอยู่ในมือสะท้อนกลับไปยังครอบครัวและสถานศึกษาเพื่อให้ครอบครัวและสถานศึกษามีส่วนรับรู้ว่าเด็กๆ คิดอย่างไร ต้องทำทั้งเด็กเล็กและเด็กโต ตลอดจนสร้างกลไกให้เกิดระบบการเรียนรู้แก่เด็กในพื้นที่อย่างต่อเนื่อง ทำแคมเปญต่างๆ เช่น รับน้องปลอดเหล้า และที่สำคัญที่สุด คือ ต้องเสริมสร้างการเห็นคุณค่าในตนเองของเด็ก

ธีระบรรยายก่อนยกตัวอย่างกรณีหนึ่งในต่างประเทศที่ว่าด้วยการสร้างเสริมและป้องกันการดื่มสุรา 

“ทางรัฐบาลเขาให้คูปองกับเด็กและเยาวชน โดยเปลี่ยนการใช้งบประมาณแบบเดิมไปสร้างการเข้าถึงกิจกรรมต่างๆ เพื่อไม่ให้เด็กไปยุ่งกับแอลกอฮอล์ กล่าวคือ เขาให้คูปองกับเด็กประเทศเขา เด็กเหล่านี้ก็ใช้คูปองไปลงตารางว่าเขาสนใจ อยากเรียนอะไร หรือจะใช้เวลาว่างทำอะไร ซึ่งหากในอำเภอนั้นๆ ไม่มีให้เรียนตามที่เด็กต้องการ เช่น กลุ่มเพื่อนนายบีอยากเรียนเทควันโด 5 คน แต่ในอำเภอนั้นไม่เปิดสอน ผู้ใหญ่ก็ต้องรีบดำเนินการเด็กกลุ่มนั้นได้เรียนเทควันโด

“ไม่ว่าจะยากดีมีจน เด็กเขาก็มีโอกาสที่สามารถทำกิจกรรมอย่างสร้างสรรค์ได้ตามใจต้องการ” ซึ่งถ้าหากประเทศไทยส่งเสริมให้เด็กได้ทำกิจกรรมอย่างมีอิสระเช่นนั้น ภาพการสังสรรค์ผ่านวงเหล้าของวัยรุ่นก็คงแปรเปลี่ยนไปไม่มากก็น้อย

จิตวิทยาเชิงบวกกับการป้องการดื่มสุราของวัยรุ่น

– ผศ.ดร.รัศมี สังข์ทอง

ถัดมา ผศ.ดร.รัศมี สังข์ทอง จากหน่วยงานระบาดวิทยา คณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ ได้บ่งชี้ว่า การดื่มสุราเป็นผลมาจากการเรียนรู้ที่ผ่านมาในอดีตของแต่ละคน ที่เมื่อเหตุปัจจัยพร้อมในเวลาเหมาะสมจะแสดงออกมาเป็นพฤติกรรมเสี่ยงนั้นๆ โดยส่วนใหญ่จะแสดงออกมาช่วงวัยรุ่น

อย่างไรก็ตาม ปัจจัยที่สะสมพฤติกรรมมีอยู่หลายมิติ นอกจากสภาพแวดล้อมในครอบครัว โรงเรียน ครู เพื่อน ชุมชน สังคม ตลอดจนประเทศชาติแล้ว ยังมีเรื่องของกายภาพ เช่น ร่างกาย จิตใจ อารมณ์ หรือแม้กระทั่งพันธุกรรม ที่ถูกค้นพบว่า ครอบครัวซึ่งมีพ่อติดสุรา อาจมีการถ่ายทอดพันธุกรรมที่ทำให้ติดสุราได้ง่ายกว่าคนที่อยู่ในครอบครัวไม่ดื่มสุรา 

นอกจากนี้ ยังมีประเด็นเรื่องการเรียนรู้ในสมอง เรียกว่า mirror neuron กล่าวคือ มนุษย์สามารถเรียนรู้จากการเห็นและเลียนแบบได้ ยกตัวอย่างเช่น เมื่อเด็กเห็นพ่อยิ้มหรืออ้าปาก ก็สามารถเลียนแบบได้ เพราะสมองมีการกระตุ้นตั้งแต่ตอนเห็นภาพนั้นๆ ดังนั้น การให้เด็กเลียนแบบแต่เรื่องดีๆ ก็จะเป็นการลดพฤติกรรมเสี่ยงหรือพฤติกรรมด้านลบได้มากขึ้น

ผศ.ดร.รัศมี ยังกล่าวเพิ่มเติมว่า เพื่อให้เด็กเติบโตได้ดี ผู้ใหญ่ควรเข้าใจเรื่องพัฒนาการและความต้องการของเด็กแต่ละวัย เช่น เด็กทารกต้องการความปลอดภัยทั้งด้านร่างกายและจิตใจ เมื่อโตขึ้นมา ก็ต้องการอิสระในการควบคุมตัวเอง ความสนุกสนาน ต้องการเพื่อนที่ดี มีครอบครัวอบอุ่น หากมอบสิ่งเหล่านั้นให้ตรงความต้องการของเด็กแต่ละวัยได้ ก็จะนำไปสู่การพัฒนาได้อย่างเต็มประสิทธิภาพ

ในทางกลับกัน หากเด็กไม่ได้รับการเติมเต็มตามพัฒนาการมาตั้งแต่วัยเด็ก จะเริ่มมีความเสี่ยงที่นำไปสู่การใช้สารเสพติด การใช้แอลกอฮอล์ ที่ทำให้เขารู้สึกปลอดภัย สนุกสนาน มีเพื่อน และท้าทายแทน 

“จะเห็นได้ว่าสมองของเด็กวัยรุ่นเริ่มต้องการความยอมรับจากสังคมที่กว้างขึ้น และต้องการพื้นที่ที่จะแสดงออกถึงการเป็นตัวของตนเอง เพราะฉะนั้น ถ้าเราจะจัดสรรสิ่งต่างๆ ให้ตอบโจทย์พัฒนาการของวัยรุ่นได้ดีพอ มีกิจกรรมดีๆ ให้ทำ ก็จะลดความเสี่ยงต่อการมีพฤติกรรมเสี่ยง” ผศ.ดร.รัศมีเน้นย้ำ พร้อมเสริมว่า สิ่งหนึ่งที่จะเป็นตัวกำหนดพฤติกรรมของมนุษย์ในการดื่มสุรา คือ ผลลัพธ์จากพฤติกรรมก่อนหน้านั้น เช่น เกิดสิ่งกระตุ้นเร้าบางอย่างที่กระตุ้นให้เกิดพฤติกรรม 

“ยกตัวอย่าง เช่น เด็กๆ อยากได้ของเล่น แต่ว่าไม่ได้ เด็กก็จะทำตามสัญชาตญาณ คือ ร้องไห้ พอร้องไห้ พ่อแม่ก็อาจจะใจอ่อน แล้วยอมให้ของเล่น เมื่อเด็กเกิดการเรียนรู้ว่า ร้องไห้แล้วได้ของเล่น ส่งผลให้มีโอกาสที่เด็กจะร้องไห้ในครั้งต่อไปเมื่อต้องการของเล่น เพราะฉะนั้นผลลัพธ์ในพฤติกรรมก่อนหน้าในเรื่องเดียวกัน จะเป็นตัวกำหนดพฤติกรรมครั้งต่อๆ ไปได้มาก”

ในเมื่อการตอบสนองของผู้ใหญ่ต่อพฤติกรรมของเด็กมีอิทธิพลมาก ถ้าเราตอบสนองต่อพฤติกรรมในเชิงบวก เด็กก็จะพัฒนาพฤติกรรมที่เหมาะสม และก็เติบโตมาลดพฤติกรรมเสี่ยงได้ 

“ดังนั้น จึงอยากให้ลองหันมาใช้วิธีการส่งเสริมป้องกันพฤติกรรมเสี่ยงต่างๆ โดยการใช้จิตวิทยาเชิงบวก ติดอาวุธและภูมิคุ้มกันให้กับเด็กและเยาวชน” ผศ.ดร.รัศมีปิดท้าย 

อุปสรรคที่ต้องฝ่า เพื่อช่วยเยาวชนติดสุรา

– พญ.ดุษฎี จึงศิรกุลวิทย์

“หนูโดนแมวจับกินวันละตัว ฝูงหนูคุยกันว่าทำอย่างไรถึงจะปลอดภัย และมีหนูตัวหนึ่งเสนอว่า ให้เอากระพรวนไปแขวนคอแมว เวลาแมวเดินมาพวกเราจะได้รู้ตัว แต่สุดท้ายไม่มีหนูตัวไหนอาสาออกไปแขวนกระพรวนแมวสักตัว

“สำหรับเรื่องสุราและสารเสพติดของเยาวชนกำลังเจอปัญหาคล้ายๆ อย่างนี้”

พญ.ดุษฎี จึงศิรกุลวิทย์ ผู้อำนวยการสถาบันสุขภาพจิตเด็กและวัยรุ่นราชนคริทร์ เปรียบเปรยถึงการแก้ปัญหาพฤติกรรมการดื่มในวัยรุ่น ณ ขณะนี้

“คนวิเคราะห์ค้นหาทางออกสำหรับเรื่องนี้นับไม่ถ้วน แต่สุดท้ายใครจะเป็นคนทำ ภาพนี้ไม่เคยชัด และไม่มีงบประมาณสำหรับการสนับสนุนเชิงระบบ”

พญ.ดุษฎี แจกแจงว่าช่วงที่ผ่านมา ได้พยายามทำงานหลายรูปแบบและเจอปัญหาแฝงหลายประการด้วยกัน 

เช่น (1) การทำเรื่อง 1 โรงเรียน 1 โรงพยาบาล จับมือกันระหว่างโรงเรียนกับโรงพยาบาล คัดกรองค้นหาเด็กที่มีปัญหาการดื่มเพื่อส่งเด็กเข้าสู่ระบบการดูแล แต่กลายเป็นว่าเพิ่มภาระงานให้คุณครู ทำให้โรงเรียนไม่สามารถจัดการเรียนการสอนได้ดี พอเกิดปัญหาภาระงาน ก็ส่งผลให้เกิดแรงต้านจากโรงเรียนในการทำงานด้านสุขภาพร่วมกัน 

(2) การจัดโปรแกรมทักษะชีวิต ทำให้วัยรุ่นมีทักษะชีวิตที่ดี สิ่งที่เป็นอุปสรรสำหรับการพัฒนาของโครงการนี้ คือ ยังไม่มีการประเมินผลในเชิงผลลัพธ์ว่าจริงๆ แล้วเยาวชนที่เข้ากลุ่มมีพฤติกรรมดีขึ้นมากหรือน้อยแค่ไหน 

(3) กรมสุขภาพจิตพยายามปรับปรุงเครื่องมือที่จะพัฒนาเยาวชนในหลายๆ Q ทั้ง IQ RQ EQ ปีหน้าจะมี MQ ที่เป็น Moral Quotient (ความฉลาดทางศีลธรรม) เข้ามา แต่ปัญหาที่เจอสำหรับการทำเครื่องมือ Q เหล่านี้ คือ แม้จะมีเครื่องมือวิชาการที่หลากหลาย แต่เราไม่พบว่า หลังจากที่ทำเครื่องมือเหล่านี้แล้ว ประสิทธิภาพของการใช้เป็นอย่างไรและไม่มีการนำเครื่องมือสารพัด Q ไปขยายผลให้ครอบคลุม 

มากไปกว่าการดำเนินงานข้างต้น ฝั่งที่เป็นผู้เล่นสำคัญอย่างสำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน (สพฐ.) มีเด็กและวัยรุ่นที่ดูแลอยู่ประมาณ 7 ล้านคน จากประชากรวัยรุ่นประมาณ 12 ล้านคน ซึ่งที่ผ่านมา งานของสพฐ. ขับเคลื่อนโดยมีการกระตุ้นจากฝั่งระบบสุขภาพ 

แต่ปัญหา คือ ครูจำนวนมากขาดทักษะในการคัดกรองเด็กที่มีปัญหาการดื่มสุรา ทำให้เหลือเพียงคุณครูที่รู้จักนักเรียนรายบุคคล คัดกรองแล้วส่งต่อเข้าสู่ระบบการดูแลรักษา จนทำให้เกิดระบบการส่งเสริมพัฒนา หรือช่วยเหลือ ป้องกันเด็กในโรงเรียนได้ยาก 

ในส่วนที่เป็นภาพรวมงานดูแลสุขภาพวัยรุ่น พบว่า  มีการรวมตัวของกรมอนามัย กรมสุขภาพจิต และกรมควบคุมโรคช่วงปี 2558 ถึง 2559 เพื่อทำงานส่งเสริมสุขภาพป้องกันโรคตามกลุ่มวัย  โดยการพัฒนาการจัดบริการสุขภาพที่เป็นมิตรสำหรับวัยรุ่นและเยาวชน จะเป็นแนวทางที่มีลักษณะคล้ายๆ Quality Assurance (การประกันคุณภาพ) มี Quality Accreditation (การรับรองคุณภาพ) ออกมาเป็น Youth Friendly Health Services (YFHS)

จากผลดำเนินงานที่ผ่านมาพบว่า โรงพยาบาลชุมชนประมาณ 65% หรือ 2 ใน 3 มีมาตรฐานอยู่ระดับปานกลาง ส่วนที่เหลืออีก 34% อยู่ในมาตรฐานระดับดี สามารถจัดบริการที่เป็นมิตรกับวัยรุ่นได้ค่อนข้างดี แต่ก็มีอุปสรรคว่าลักษณะของบริการนี้ก็ยังเข้าไม่ถึงวัยรุ่นมากนัก

“สิ่งที่อยากชวนมอง คือ ขณะนี้เราทำกระจายๆ กลายเป็นเบี้ยหัวแตก จะเป็นไปได้ไหมถ้า 1 จังหวัด มี 1 อำเภอเป็นต้นแบบด้านสุขภาพวัยรุ่น แล้วใช้การพัฒนาเชิงพื้นที่อำเภออื่นๆ เรียนรู้จากพื้นที่ต้นแบบ ถ้าเราสามารถพัฒนาพื้นที่ต้นแบบด้านสุขภาพวัยรุ่นอย่างเป็นองค์รวมได้ แล้วให้พื้นที่ต้นแบบนั้นเป็นต้นแบบของพื้นที่ตัวเองและขยายไป  เป็นเช่นนี้จะมีโอกาสเห็นผลลัพธ์การป้องการพฤติกรรมดื่มสุราในวัยรุ่นได้อย่างครอบคลุม” พญ.ดุษฎี จึงศิรกุลวิทย์ จบท้ายการแลกเปลี่ยน

จากการสัมมนาข้างต้นทำให้เห็นภาพของความพยายามในการแก้ปัญหาพฤติกรรมการดื่มในเด็กและเยาวชนจากหลายภาคส่วน ซึ่งปฏิเสธไม่ได้เลยว่า ยังคงพบขวากหนามอุปสรรคอยู่เป็นจำนวนมาก

คงต้องติดตามกันต่อไปว่าแนวทางการดูแลและป้องกันการดื่มสุราในเด็กและเยาวชนจะขับเคลื่อนเดินไปข้างหน้าและได้ข้อสรุปในทางปฏิบัติต่ออย่างไร ให้เกิดประโยชน์สูงสุดต่อเด็กๆ ช่วยให้พวกเขาลด ละ เลิก ความจะอยากลองดื่ม และใช้ชีวิตไม่ติดสุรายามเติบโตเป็นผู้ใหญ่ในอนาคต

เรื่องและภาพ: ทีมงาน Alcohol Rhythm

The post ‘สุรากับวัยรุ่น’ ถอดบทเรียนแนวทางการดูแล-ป้องกันพฤติกรรมการดื่มของเยาวชน appeared first on Alcohol Rhythm.

แน่นอนว่า การติดอันดับประเทศที่มีผู้เสียชีวิตบนท้องถนนมากไม่ใช่เรื่องน่ายินดี และนั่นทำให้หลายหน่วยงานพยายามรณรงค์แนวคิด ‘เมาไม่ขับ’ เพื่อมุ่งลดการสูญเสียนี้ ขณะเดียวกัน นอกจากเรื่องเมาไม่ขับแล้ว อีกประเด็นหนึ่งที่เราไม่อาจมองข้ามได้เลยคือ แอลกอฮอล์มาคู่กับการสังสรรค์ ไม่ว่าจะเป็นเทศกาลใด เรามักเฉลิมฉลองด้วยแอลกอฮอล์ จึงทำให้ตัวเลขผู้เสียชีวิตหรือได้รับบาดเจ็บสูงเป็นพิเศษในช่วงเทศกาล

ดังนั้น รณรงค์เมาไม่ขับอย่างเดียวคงไม่พอ แต่เราอาจจะต้องเริ่มคิดถึงเรื่องรณรงค์การเฉลิมฉลองแบบปลอดแอลกอฮอล์ด้วย เพราะแม้การดื่มจน ‘เมา’ จะเป็นสิทธิของแต่ละคน แต่ถ้าเมื่อไหร่ที่คนเมาคิดจะขับรถ การอ้างสิทธิก็เป็นเพียงการอ้างที่ปราศจากความรับผิดชอบ และสามารถนำไปสู่อันตรายบนท้องถนนได้โดยง่าย

Alcohol Rhythm เปลี่ยนจังหวะชีวิตคนติดเหล้า ขอจับควันหลงวันฮาโลวีน ชวนคุณอ่านสรุปจากวงเสวนา ‘งานเลี้ยงไม่มีเหล้า ไม่เมา ไม่ซิ่ง’ ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของกิจกรรม Halloween 2019 No AL Party #หยุดผีซิ่ง จัดโดยสำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) ร่วมกับภาคีเครือข่าย ในวันที่ 31 ตุลาคม ที่ผ่านมา ไล่เรียงตั้งแต่สถิติที่น่าตกใจเกี่ยวกับอุบัติเหตุบนท้องถนนของไทย แอลกอฮอล์กับวันฮาโลวีน เรื่องราวจากผู้สูญเสีย ไปจนถึงความรับผิดชอบของสถานประกอบการปลอดเหล้าเพื่อการดูแลคุณภาพชีวิตพนักงาน

คุณรุ่งอรุณ ลิ้มฬหะภัณ รักษาการผู้อำนวยการสำนักสนับสนุนการควบคุมปัจจัยเสี่ยงหลัก สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) กล่าวถึงที่มาของกิจกรรมในวันนี้ว่า กิจกรรมดังกล่าวเกิดจากความเป็นห่วงของภาคีเครือข่ายเยาวชน ที่มองว่าฮาโลวีนเป็นอีกหนึ่งเทศกาลสังสรรค์ซึ่งอาจมาพร้อมกับการดื่มแอลกอฮอล์ และเมื่อมีการดื่ม ก็สามารถนำไปสู่อุบัติเหตุบนท้องถนนได้ จึงเกิดการตั้งประเด็นเพื่อชักชวนให้สังคมไทยหันมามองเรื่องนี้

“การดูแลความปลอดภัยจะช่วยรักษาชีวิตและความสูญเสีย และถึงจะมีข้อมูลเกี่ยวกับมูลค่าทางเศรษฐกิจที่ต้องเสียไปหากมีผู้เสียชีวิตหรือพิการ แต่มูลค่าเหล่านี้เทียบไม่ได้เลยกับความสูญเสียทางจิตใจที่เกิดกับญาติ ครอบครัว ที่ต้องสูญเสียคนที่รักไป หรือต้องดูแลบุคคลเหล่านั้นไปตลอดชีวิต เพราะฉะนั้น กิจกรรมในวันนี้จะเป็นกิจกรรมที่เป็นรูปธรรม ที่เยาวชนของเราลุกขึ้นมาร่วมจัดกิจกรรมและแสดงออกเองว่า ขอพื้นที่ต้นแบบที่สามารถสนุกได้โดยปราศจากแอลกอฮอล์”

รุ่งอรุณปิดท้ายว่า มีความสำเร็จที่เป็นรูปธรรมจากหลายภาคส่วนที่จัดงานฉลองโดยปราศจากแอลกอฮอล์ เช่น คอนเสิร์ตโคตรอินดี้ ที่จัดมายาวนานเกือบสิบปี แต่ไม่มีการดื่มแอลกอฮอล์หรือสูบบุหรี่เลย สสส.จึงอยากสนับสนุนให้หน่วยงานต่างๆ เป็นเจ้าภาพในการจัดกิจกรรมแบบนี้ เพื่อช่วยให้ทุกคนมีความสนุกคู่กับความปลอดภัย ซึ่งเป็นความสุขที่สุขจริงและคุ้มค่ากับการเฉลิมฉลอง

งานเลี้ยงไม่มีเหล้า ไม่เมา ไม่ซิ่ง

หนึ่งในกิจกรรมที่น่าสนใจของงานคือ การจัดวงเสวนา ‘งานเลี้ยงไม่มีเหล้า ไม่เมา ไม่ซิ่ง’ ซึ่งมีวิทยากรจากหลายภาคส่วน มาร่วมอภิปรายและเล่าประสบการณ์ในการทำงานเกี่ยวกับแอลกอฮอล์ โดยผู้เข้าร่วมเสวนาประกอบด้วย นพ.พรหมมินทร์  กัณธิยะ ผู้อำนวยการสำนักงานเครือข่ายลดอุบัติเหตุ ภก.สงกรานต์ ภาคโชคดี ผู้อำนวยการสำนักงานเครือข่ายองค์กรงดเหล้า (สคล.) คุณนิพนธ์ ทับนิล คุณพ่อผู้สูญเสียลูกสาวจากคนเมาแล้วขับ และ คุณวศิน บรรณาการ ผู้จัดการแผนกอาวุโสทรัพยากรมนุษย์ บริษัท เบทาโกร จำกัด มหาชน สาขาลพบุรี ดำเนินรายการโดย คุณนฤบดี จันทรส จากเครือข่ายสื่อสร้างสรรค์เพื่อการขับเคลื่อนสังคม

อย่างที่เราทราบกันดีว่า ไทยมีผู้เสียชีวิตจากอุบัติเหตุบนท้องถนนเป็นจำนวนมาก โดย นพ.พรหมมินทร์  กัณธิยะ ผู้อำนวยการสำนักงานเครือข่ายลดอุบัติเหตุ เล่าให้ฟังว่า ปีๆ หนึ่ง ประเทศไทยมีอัตราการเสียชีวิตเฉลี่ยอยู่ที่ประมาณ 24,000 รายต่อปี โดยนับจากฐานข้อมูลของตำรวจ โรงพยาบาล และบริษัทกลางที่เกี่ยวกับการประกันภัย

“เมื่อ 3 ปีที่แล้ว ไทยถูกจัดให้อยู่อันดับ 2 ของโลก ที่มีผู้เสียชีวิตจากอุบัติเหตุบนท้องถนน พอมาปีที่แล้ว อันดับของเราร่วงลงเป็นที่ 9 แต่ไม่ได้หมายความว่าอัตราการเสียชีวิตของเราลดลง แต่เป็นเพราะมีประเทศอื่นแซงเรา พอมาปีนี้ ยังไม่ทันครบปีก็มีแนวโน้มว่าตัวเลขจะมากกว่าปีที่แล้ว เท่ากับว่าสถานการณ์ของเรายังรุนแรงอยู่”

นพ.พรหมมินทร์ขยายความว่า ตัวเลขที่ได้มาจนถึงปัจจุบันนี้คือประมาณ 13,000 คน ซึ่งมาจากบริษัทกลางที่วิเคราะห์ผ่านระบบประกันภัย แต่ตัวเลขนี้ยังไม่ใช่ตัวเลขที่แท้จริง เพราะมีการเกิดอุบัติเหตุที่ไม่ได้ถูกบันทึกเอาไว้ในระบบด้วย

สาเหตุหลักของตัวเลขดังกล่าวมาจากการเมาแล้วขับ โดยเฉพาะในช่วงเทศกาลปีใหม่หรือสงกรานต์ที่จะคิดเป็นราวร้อยละ 60 ของอัตราการเกิดอุบัติเหตุ ส่วนถ้านอกเทศกาลจะเป็นเรื่องการขับรถเร็ว แต่นพ.พรหมมินทร์ชี้ให้เห็นว่า แม้จะเป็นการขับรถเร็ว ก็อาจจะมีเรื่องเมาแทรกเข้ามาด้วย เพียงแต่ไม่ได้ถูกตรวจจับและนับรวมเข้าไป

“เรามักจะเจอปัญหา 2 ลักษณะ ลักษณะแรกคือ ช่วงปีใหม่ คนมักจะรีบกลับบ้านก่อน เช่น ช่วงวันที่ 24 ธันวาคมเป็นต้นไปก็จะทยอยกลับบ้านแล้ว บางรายไม่พักผ่อน เลิกงานแล้วขับรถกลับเลย ก็จะมีอาการเพลีย ง่วง หรือวูบหลับในระหว่างทาง ก่อให้เกิดอุบัติเหตุได้ ส่วนลักษณะที่สองคือการฉลองที่ทำให้เกิดปัญหา บางคนนานๆ กลับบ้านที ก็มีคนตั้งวงรอแล้ว”

“ที่น่าห่วงอีกอย่างคือ เด็กและเยาวชน เพราะผู้ใหญ่ทำเป็นตัวอย่างให้เขาเห็น บางครอบครัวพ่อแม่ตั้งวง แถมวานให้เด็กไปซื้อน้ำแข็งให้อีก พอเด็กโตมาก็อยากลอง พอลองแล้วก็มักลงเอยด้วยการไปฉลองนอกบ้าน บางรายไปฉลองแล้วไม่ได้กลับมาเลยก็มี” นพ.พรหมมินทร์กล่าว

“วันฮาโลวีนเป็นวันที่ชาวไอริชโบราณเชื่อว่า ประตูระหว่างโลกวิญญาณและโลกมนุษย์จะเปิด ทำให้มีทั้งวิญญาณดีและผีออกมายังโลกมนุษย์ เพราะฉะนั้น ถ้าเราจะใช้วันนี้เป็นวันปล่อยผี เราควรจะปล่อยผีในตัวเราออกไปก่อน” ภก.สงกรานต์ ภาคโชคดี ผู้อำนวยการสำนักงานเครือข่ายองค์กรงดเหล้า (สคล.) กล่าวนำ “ชาวพุทธเราก็มีพูดถึงผี จะเรียกอบายมุขว่าผี 6 ตัว หนึ่งในนั้นคือน้ำเมา ดังนั้น ถ้าเราจะปล่อยผีให้ถูกต้อง ก็อย่าปล่อยให้ผีน้ำเมาเข้าสิงเรา ใครดื่มอยู่ก็ปล่อยผีน้ำเมาออกไป ไม่เช่นนั้น คนในเขตโลกมนุษย์อาจจะไปอยู่ในเขตของโลกผีจริงๆ คือเสียชีวิตจากการเมา”

นอกจากการเสียชีวิตด้วยอุบัติเหตุแล้ว แอลกอฮอล์ยังสามารถก่อให้เกิดการเสียชีวิตหรือความรุนแรงแบบอื่นอีกด้วย เช่น เมาจนไปก่ออาชญากรรม โดยภก.สงกรานต์ยกงานวิจัยของกรมพินิจและคุ้มครองเด็กและเยาวชนที่ระบุว่า เด็กในสถานพินิจเกือบครึ่งหนึ่งทำผิด หลังจากดื่มเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ภายใน 5 ชั่วโมง บางคนเปลี่ยนจากคนที่นิสัยดีมากเป็นผู้กระทำผิดด้วยฤทธิ์น้ำเมา จนต้องถูกส่งตัวเข้าสู่สถานพินิจ

“เป้าหมายวันนี้คือ เราต้องทำให้ชีวิตของเราเป็นอิสรภาพ ปล่อยผีออกไป และให้วิญญาณที่ดีเข้ามาทดแทน ในทางพุทธจะเรียกว่าสติปัญญาก็ได้ เราควบคุมตัวเราเองว่า เราจะไปที่ไหนก็ไปด้วยสติปัญญา ขับรถก็ไม่เมา โอกาสจะเกิดอุบัติเหตุก็น้อยลง แล้วเราจะเลือกชีวิตที่ดีกว่านี้ได้”

อีกหนึ่งประเด็นน่าขบคิดคือ ในช่วงเทศกาล ธุรกิจที่เกี่ยวข้องกับแอลกอฮอล์มักจะมีโปรโมชันเชิญชวนคนดื่ม และนำเสนอในเชิงว่าให้คนดื่มดื่มอย่างรับผิดชอบ ทั้งที่ความจริง แอลกอฮอล์เป็นสารพิษในตัวเอง สามารถก่อให้เกิดโรคได้เกือบสองร้อยโรค ทำให้คนขาดสติและประมาท เพราะฉะนั้น เราอาจจะต้องทบทวนเรื่องการดื่มแอลกอฮอล์ของตนเองด้วย

การเมาไม่ได้มีผลกระทบต่อผู้ดื่มเท่านั้น แต่ส่งผลกระทบต่อคนรอบข้างด้วย และในบางครั้ง ก็ทำให้ผู้ที่ไม่รู้อิโหน่อิเหน่ต้องพลอยได้รับเคราะห์ไปด้วย ดังที่ คุณนิพนธ์ ทับนิล คุณพ่อผู้สูญเสียลูกสาวจากคนเมาแล้วขับ ได้มาถ่ายทอดเรื่องราวความสูญเสียให้เราฟัง

ไอซ์ ลูกสาวของนิพนธ์อายุ 20 ปี เป็นนักศึกษาคณะวิศวกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวง ขณะที่เสียชีวิต เธอยังเรียนอยู่ชั้นปีที่สองเท่านั้น โดยนิพนธ์เล่าย้อนไปถึงวันที่ 11 มิถุนายน 2562 ซึ่งเป็นวันที่ลูกสาวของเขาเสียชีวิตว่า ในวันนั้น ไอซ์เพิ่งกลับจากเข้าค่ายอาสาบนดอย และโทรคุยกับพ่อตามปกติ ไอซ์ยังบอกว่า ตนเองเหนื่อยมาก จึงจะรีบทานข้าวและนอนพักผ่อนเลย

“แต่ต่อมาตอนสามทุ่ม เพื่อนโทรมาชวนเขาออกไปกินขนมข้างนอก ก็ไปกันห้าคน ลูกสาวของผมก็ขับมอเตอร์ไซค์ไป มีเพื่อนสนิทของเขาซ้อนท้าย ตอนขากลับ ทุกคนชิดขวาอยู่ตรงเกาะกลางถนนที่ใหญ่เกือบสองเมตร เตรียมยูเทิร์นเพื่อเข้ามหาวิทยาลัย รถลูกสาวของผมอยู่ตรงกลาง มีรถของเพื่อนอยู่ด้านหน้าและด้านหลัง”

“ตอนนั้นมีรถยนต์คันหนึ่ง ผู้ดื่มดื่มเหล้าตั้งแต่เที่ยงวัน ขับออกมาและต้องผ่านหน้ามหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวง ด้วยความเมา เขาขับชนแท่งแบริเออร์ เหินมาชนเกาะกลางถนนที่เป็นปูนแข็งด้านขวา แล้วเหินมาอีกฝั่งหนึ่งชนลูกสาวผม ทั้งลูกสาวผมกับเพื่อนที่ซ้อนท้ายเสียชีวิตในที่เกิดเหตุ และเจ้าหน้าที่วัดแอลกอฮอล์ในเลือดของคนขับคนนั้นได้สูงถึง 121 มิลลิกรัมเปอร์เซนต์”

หัวอกพ่อแม่ย่อมห่วงลูกและหวังว่าลูกจะเติบโตไปเป็นคนที่มีคุณภาพ นิพนธ์เองก็เช่นกัน การสูญเสียครั้งนี้จึงทำให้เขารู้สึกราวกับว่า ต้องสูญเสียลูกสาวไปถึงสองคนพร้อมกัน โดยคุณพ่อท่านนี้เห็นว่า เรื่องนี้ไม่ใช่อุบัติเหตุ แต่การเมาแล้วขับมาจากการตั้งใจดื่มเหล้า ตั้งใจเมา และตั้งใจขับรถ ทั้งที่ผู้ดื่มสามารถหยุดทุกอย่างได้ ตั้งแต่ไม่ดื่มเหล้า ไม่ขับรถ หรือไม่ขับเร็ว แต่เขาไม่ทำ ซึ่งนิพนธ์มองว่า เหตุการณ์นี้เป็นเหมือนการประมาทโดยตั้งใจ

“โทษของการเมาแล้วขับจนทำให้เกิดอุบัติเหตุและมีผู้เสียชีวิตคือจำคุก 5-10 ปี แต่ถ้าผู้กระทำผิดรับสารภาพเอง โทษจะลดเหลือ 5 ปีทันที ถ้าเราไม่อยู่ในเหตุการณ์ เราอาจจะมองว่าโทษนี้น่ากลัว แต่สำหรับผู้เสียหาย โทษนี้นิดเดียวเองนะครับ”

ในความคิดของนิพนธ์ เขาอยากให้มีการเปลี่ยนแปลงโทษตรงนี้ ซึ่งเขามองว่า เป็นโทษที่เบาสำหรับผู้เสียหาย เบาสำหรับชีวิตที่ต้องเสียไป และเบาเหลือเกินสำหรับความหวังของผู้สูญเสีย

เมื่อพูดถึงเรื่องกฎหมาย นพ.พรหมมินทร์ร่วมอภิปรายว่า คณะทำงานพยายามที่จะผลักดันให้มีการแก้ไขกฎหมายอยู่ โดยเมื่อมองดูกฎหมายเรื่องนี้ จะเห็นว่ามีกฎหมายลูกหรือกฎหมายประกอบที่ยังไม่เอื้ออีกเยอะ เช่น โทษจำคุกไม่เกินสิบปี แต่เมื่อผู้ต้องหาสารภาพ ก็ลดโทษเหลือไม่เกินห้าปี และเมื่อครบห้าปี ศาลจะสามารถสั่งให้รอลงอาญาได้

“เราพยายามจะปิดช่องโหว่ตรงนี้คือ ให้ดื่มแล้วขับหรือเมาแล้วขับเท่ากับฆาตกร เราพยายามจะปรับให้เป็นเรื่องเจตนา แต่ปรากฏว่ามันติดขัด เพราะการทำให้เรื่องเจตนาเป็นกฎหมายอาญาจะเกี่ยวข้องกับกฎหมายใหญ่ เราจึงพยายามผลักดันให้เมาแล้วขับเป็นโทษที่ใช้คำว่า ประมาทอย่างร้ายแรง แต่ให้รับโทษเสมือนเจตนา”

การบังคับใช้กฎหมายในต่างประเทศก็เป็นเรื่องที่น่าสนใจและน่าเรียนรู้ โดยภก.สงกรานต์ได้ร่วมแบ่งปันว่า แต่ก่อน ประเทศญี่ปุ่นก็มีอัตราผู้เสียชีวิตจากการเมาแล้วขับเยอะมากเช่นกัน แต่ญี่ปุ่นสามารถลดจำนวนคนเสียชีวิตบนถนนได้ต่อเนื่องกันสิบปี จนปัจจุบัน ญี่ปุ่นมีคนเสียชีวิตทั้งปีประมาณ 300-400 คน ซึ่งน้อยกว่าผู้เสียชีวิตจาก 7 วันอันตรายของไทยเสียอีก ซึ่งสาเหตุที่สามารถลดจำนวนคนเสียชีวิตได้คือ คนที่เมาแล้วขับต้องติดคุกทันที ไม่มีการรอลงอาญา ซึ่งภก.สงกรานต์ทิ้งท้ายว่า ประเทศที่ลดอุบัติเหตุได้จริงจะมีโทษประมาณนี้ทั้งสิ้น นี่จึงอาจเป็นโจทย์ใหญ่ที่ผู้เกี่ยวข้องต้องนำไปร่วมขบคิดและหาทางออกกันต่อไป

แม้การดื่มเป็นเรื่องของปัจเจก แต่เมื่อใดที่ดื่มเกินพอดี ดื่มแล้วไม่สามารถควบคุมตัวเองได้ ย่อมส่งผลกระทบต่อผู้อื่น ซึ่งหนึ่งในผู้ที่ได้รับผลกระทบคือ สถานประกอบการ เพราะเมื่อใดก็ตามที่แรงงานคนหนึ่งประสบอุบัติเหตุ หรือเมาแล้วขับ ก็ย่อมส่งผลต่อบริษัทอย่างมาก ทำให้หลายบริษัทเริ่มมีมาตรการดูแลพนักงานในเรื่องของการติดสุรา เพื่อมุ่งพัฒนาคุณภาพชีวิต และเป็นการรักษาทรัพยากรมนุษย์ของบริษัทด้วย

“เบทาโกรให้ความสำคัญในการดูแลพนักงาน เพราะเราให้ความสำคัญกับแนวคิดที่ว่า คนคือทรัพยากรที่มีค่าที่สุด เมื่อมีนโยบายชัดแบบนี้ เราจึงมองว่า ถึงเวลาแล้วรึยังที่ต้องมีการเปลี่ยนแปลงหลายๆ อย่าง ทั้งในเชิงป้องกันและเชิงรุก”

คุณวศิน บรรณาการ ผู้จัดการแผนกอาวุโสทรัพยากรมนุษย์ บริษัท เบทาโกร จำกัด มหาชน สาขาลพบุรี เล่าเรื่องราวความพยายามของสถานประกอบการให้เราฟัง “เราเลยเริ่มต้นจากการปรารภกับผู้บริหารก่อน ให้มองเห็นถึงนโยบายดังกล่าวว่าจะทำให้เป็นรูปธรรมได้อย่างไร คนไทยจัดงานฉลองกันบ่อย แล้วภาวะเสี่ยงก็อยู่ในช่วงกิจกรรมพวกนี้ ถึงเวลาแล้วหรือยังที่เราจะเปลี่ยนแปลงหรือออกแบบวัฒนธรรมใหม่ๆ เรากล้าจะเปลี่ยนแปลงไหม ซึ่งเจ้านายก็บอกว่า เราน่าจะถึงจุดเปลี่ยนแล้ว”

แม้จะเห็นถึงปัญหาและอยากเริ่มเปลี่ยนแปลง แต่ด้วยความที่บริษัทเบทาโกรเป็นบริษัทใหญ่ มีพนักงานจำนวนมาก จึงต้องมีการพูดคุยกันว่าจะมีกลยุทธ์อย่างไรเพื่อปรับเปลี่ยนเรื่องดังกล่าว

วศินเล่าว่า โรงงานที่เขาอยู่มีพนักงานประมาณ 250 คน และมีชมรมคุณภาพชีวิต 4 ชมรม โดยคาดหวังว่าจะช่วยพัฒนาคุณภาพชีวิตของพนักงานได้ ซึ่งนี่เข้าทางกับการเปลี่ยนแปลงที่จะเกิดขึ้น เพราะการดื่มจะทำให้พนักงานมีความสุ่มเสี่ยงทั้งด้านสุขภาพ การเงิน และความสัมพันธ์ในครอบครัว สมาชิกทุกคนจึงต้องมาระดมสมองกันเพื่อหาแนวทางการเปลี่ยนแปลง และยังให้ฝ่ายทรัพยากรบุคคลแสดงสถิติว่าความสุ่มเสี่ยงเกิดจากอะไร รวมถึงวิเคราะห์จุดแข็งและจุดอ่อนที่เกิดขึ้น

“เราพบว่าจุดอ่อนคือ พนักงานยังไม่มีความตื่นตัว เราจึงเริ่มต้นที่ตัวพนักงานก่อน ต้องออกแบบกิจกรรม ให้เขาตระหนักว่าเขาเกิดมา ต้องรับผิดชอบตัวเอง ครอบครัว และสังคม เราก็กระตุ้นและสร้างแกนนำ เริ่มดึงกลุ่มเสี่ยงเข้ามาละลายพฤติกรรมก่อน”

“เรายังเอาเงินที่จะใช้ดื่มเหล้ามาเปลี่ยนเป็นอย่างอื่นแทน เช่น เพิ่มการจับฉลากประจำปี และยังมีการสร้างแรงจูงใจให้กลุ่มที่ยากต่อการเปลี่ยนแปลง แต่อยากจะเปลี่ยนแปลงมาเข้าร่วมกิจกรรมกับเรา และถ้าเขาเปลี่ยนแปลงตัวเองได้ ก็จะได้เงินพิเศษประจำปีเพิ่มเข้าไป เพราะคุณสร้างแรงจูงใจให้คนอื่นได้”

ผลที่ได้จากความพยายามดังกล่าวคือ โรงงานข้างเคียงสนใจจนเกิดเป็นการขยายผลในปีถัดไป อีกทั้งสถิติอุบัติเหตุยังเป็นศูนย์ พนักงานเลิกงานตรงเวลา ทำงานได้มีประสิทธิภาพมากขึ้น และสุขได้โดยไม่ต้องมีแอลกอฮอล์

อีกประเด็นที่น่าสนใจคือ ต้นทุนของบริษัทจากการสูญเสียพนักงานที่มีคุณภาพหนึ่งคน ซึ่งวศินอธิบายว่า พนักงานคือทรัพยากรมนุษย์ที่มีค่ามากขององค์กร ต้นทุนขององค์กรจะเริ่มตั้งแต่การรับสมัครงาน การฝึกฝน กว่าจะทำงานได้จริง บางตำแหน่งงานต้องใช้เวลา 2-5 ปีกว่าจะมีทักษะเพียงพอ ซึ่งเมื่อเบทาโกรนำแนวคิดเรื่องโรงงานปลอดเหล้าเข้ามาใช้ ก็พบว่า อัตรา turn over ลดลง คนอยู่ถึงเกษียณมากขึ้น และมีคุณภาพชีวิตที่ดีหลังเกษียณด้วย

“เราต้องเริ่มเปลี่ยนแปลงก่อน สิ่งที่ยากคือการคิดจะเปลี่ยน เราต้องคิดว่าเราทำได้ และถ้าท่านใดกังวล เบทาโกรยินดีเป็นพี่เลี้ยงให้ เพราะเราถือว่าเรารับผิดชอบสังคมร่วมกัน เพื่อสังคมจะได้น่าอยู่ขึ้น เราต้องมาผนึกกำลังกัน และกล้าที่จะเปลี่ยนแปลง” วศินกล่าวปิดท้าย

เรื่องและภาพ: ทีมงาน Alcohol Rhythm

The post #ปาร์ตี้ปลอดเหล้า … เพราะความ ‘เมา’ ไม่ใช่เรื่องส่วนตัว appeared first on Alcohol Rhythm.