ความรู้สึกแรกตอนเดินเข้าสู่ ‘วัดสว่างอารมณ์’ ตำบลปราสาททนง อำเภอปราสาท จังหวัดสุรินทร์ คือ ความรู้สึกว่าอารมณ์ของตนเอง ‘สว่าง’ ขึ้นสมชื่อวัด – อาจจะเป็นเพราะอากาศที่ไม่ได้ร้อนสักเท่าไหร่ อาจจะเป็นเพราะบรรยากาศร่มรื่นของแมกไม้งาม หรืออาจจะเป็นเพราะสภาพแวดล้อมโดยรวมที่ทำให้ผู้มาเยือนรู้สึกสงบทุกครั้งที่เข้ามาในเขตศาสนสถานนี้

จากการพูดคุยคร่าวๆ กับเจ้าหน้าที่จากโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลในพื้นที่ จังหวัดสุรินทร์เป็นจังหวัดหนึ่งที่มีผู้ดื่มสุราเยอะมาก ซึ่งส่วนหนึ่งมาจากเรื่องของวัฒนธรรมที่มีพิธี ‘แซนโฎนตา’ พิธีเซ่นไหว้บรรพบุรุษตามแบบเขมรที่ใช้สุราเป็นเครื่องเซ่นหลัก ซึ่งที่สุรินทร์จะใช้สุราในการไหว้แซนกันเป็นลัง เพราะไหว้ทั้งบรรพบุรุษ ไหว้ปราชญ์ และเลี้ยงทีมทำพิธีแซนด้วย – จุดเริ่มต้นในการดื่มของหลายๆ คนก็คือการดื่มจากการไหว้แซน และเริ่มดื่มเรื่อยมาจนกระทั่งกลายเป็นติด

แน่นอนว่า เมื่อพูดถึงอาการติดสุรา หนึ่งในปัญหาที่ทำให้หลายคนไม่เข้ารับบริการบำบัดรักษาคือความอาย ที่สุรินทร์เองก็เช่นกัน แต่โชคดีอย่างหนึ่งที่เจ้าหน้าที่ทำงานกันอย่างแข็งขัน และยังมีการร่วมมือกับวัดและชุมชน ทำงานเชิงรุก ใช้วัดเป็นศูนย์กลางของชุมชนเพื่อให้ความรู้ ใช้ธรรมะเป็นเครื่องยึดเหนี่ยวจิตใจและบรรเทาปัญหาผู้ติดสุรา สมกับชื่อ ‘ธรรมะยาใจ’

…นำธรรมะมาช่วยเยียวยาจิตใจผู้ที่ต้องเข้ารับการบำบัด

-1-

“ชุมชนปราสาททนงของเราเป็นชุมชนที่จัดโครงการหมู่บ้านรักษาศีล 5 และประสบความสำเร็จอย่างมาก แต่มีเสียงถามมาว่า คนรักษาศีล 5 แล้วทำไมยังดื่มเหล้ากันอยู่ ประกอบกับทางองค์การบริหารส่วนตำบล (อบต.) มีโครงการเลิกเหล้าเข้าพรรษาและบุญประเพณีกับชุมชนอยู่แล้ว แต่ก็ยังแก้ปัญหาได้แค่เป็นครั้งคราว เราเลยคิดจะทำโครงการช่วยเหลือคนดื่มสุรา และเริ่มทำจริงๆ ในปี 2559” พระอาจารย์รูปหนึ่งในวัดให้ข้อมูลกับเรา พร้อมทั้งอธิบายเสริมว่า โครงการที่วัดสว่างอารมณ์ได้แรงบันดาลใจมาจากโครงการธรรมะยาใจของภาคเหนือ เป็นสูตรบำบัดเชิงพุทธที่จะช่วยเยียวยาจิตใจของผู้ดื่ม โดยพระอาจารย์อธิบายเพิ่มเติมว่า “ถ้าเราใช้ยาสำหรับในการเลิก คนดื่มก็อาจจะกลับมากินอีกรอบได้ แต่ถ้าเราใช้วิธียาใจ ใช้ใจห้ามใจให้เขาเลิกเอง จะช่วยให้เขาหยุดได้ ยั้งใจตัวเองได้ เลิกได้อย่างยั่งยืนและคุมสติตัวเองได้”

เมื่อเป็นเช่นนี้ พระอาจารย์จึงนำโครงการธรรมะยาใจมาประยุกต์ใช้กับชุมชนปราสาททนง เริ่มตั้งแต่การสแกนหาคน โดยทั้งอาสาสมัครสาธารณสุข (อสม.) โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล (รพ.สต.) ไปจนถึงผู้นำชุมชนจะมีข้อมูลเกี่ยวกับผู้ดื่มสุรา และจะมีแพทย์ พยาบาล และบุคลากรทางการแพทย์เข้ามาช่วยสแกนคน โดยวัดระดับการกินเหล้าด้วย ถ้าเจอว่าใครเมาหนัก เมาจนหัวราน้ำ ก็จะได้รับคำแนะนำให้มาเข้าร่วมโครงการนี้ ซึ่งหากผู้ติดสุรายินดีเข้าร่วมโครงการ ก็จะมีการบำบัดด้วยธรรมะควบคู่ไปกับการดูแลจากทีมแพทย์และพยาบาล เพื่อป้องกันการเกิดอาการลงแดงหรือขาดเหล้าในช่วงแรก

“ที่เขาพูดกันว่า ‘บวร’ – วัด บ้าน โรงเรียน เป็นองคาพยพสามอย่างที่สำคัญมาก ถ้าไม่ได้เป็นอันหนึ่งอันเดียวกันก็แก้ปัญหาเรื่องเหล้าไม่ได้”

เมื่อได้คนเข้ามาแล้ว ทางวัดก็จะเชิญภาคสังคม เช่น กำนัน ผู้ใหญ่บ้าน หรือผู้นำชุมชน รวมถึงคนในครอบครัวเข้ามารับรู้และให้กำลังใจร่วมกันด้วย เมื่อคนที่กำลังเลิกเหล้าได้รับกำลังใจแบบนี้ก็จะมีแรงผลักดันให้สู้เต็มที่มากขึ้น

อย่างไรก็ดี พระอาจารย์ชี้ว่า แม้เป้าหมายของโครงการจะเป็นการทำให้เลิกเหล้าได้ แต่หากผู้เข้าร่วมโครงการยังไม่สามารถเลิกเหล้าได้ แต่สามารถลดปริมาณการดื่ม หรือดื่มได้อย่างมีสติ ก็นับว่าเป็นความสำเร็จขั้นหนึ่งแล้ว

“เราจะเริ่มจากการทำให้วัดสวยงาม สะอาด คนที่เข้ามาก็จะเกรงใจ เวลาจัดงานบุญประเพณีก็จะไม่มีเหล้าหรือบุหรี่เลย พอเริ่มจากวัดก็จะไปสู่ชุมชน ทาง อบต. ก็มีโครงการหมู่บ้านสะอาดมาเสริมกันด้วย”

เมื่อผู้ดื่มมาเข้าร่วมโครงการและได้สวมชุดขาวปฏิบัติธรรมที่วัดแล้ว พระอาจารย์อธิบายว่า โครงการธรรมะยาใจของที่นี่จะไม่ได้บังคับว่า ผู้เข้าร่วมจะต้องอยู่ในโครงการจนครบ 7 วัน แต่ใช้วิธีทำสัญญาใจกันมากกว่า จะกลับไปเลิกที่บ้านได้ และถ้าเลิกได้เมื่อไหร่ถึงมาแจ้งทางวัดอีกที ทั้งนี้ ทางวัดสว่างอารมณ์จะมีการสวดมนต์วันเสาร์ ซึ่งเป็นวันเดียวกับที่ผู้เข้าร่วมโครงการมารายงานอาการของตนเองด้วย หรือหากทางผู้เข้าร่วมโครงการอยากจะเข้าพิธีบรรพชาอุปสมบทเลยก็ได้เช่นกัน

“เมื่อเขาเลิกได้แล้ว เราก็จะนำคนที่เลิกได้เป็นต้นแบบให้คนอื่นได้ทำต่อ และคนที่เลิกเหล้าได้ก็จะนำความไปบอกคนอื่นต่อด้วย เราจะเรียกพวกเขาว่า ‘คนหัวใจเพชร’ มีเข็มเกียรติคุณและแปะป้ายเลิกเหล้าได้เด็ดขาด แต่จะได้เข็มนี้ต้องเลิกได้ติดต่อกันเป็นเวลา 5 ปีก่อนนะ เพราะเลิกเหล้า 2-3 ปีมันยังไม่หมดฤทธิ์ดี”

นอกจากภาคสาธารณสุขและวัดจะร่วมกันเป็นอย่างดีแล้ว ภาคสังคมเป็นอีกหนึ่งกุญแจสำคัญที่ช่วยในการเลิกเหล้าด้วย โดยร้านค้าทุกร้านจะงดขายเหล้าในวันสำคัญทางศาสนา บุคลากรทางการแพทย์เองก็มาร่วมงานภาคสังคมทุกงานเช่นเดียวกัน แต่พระอาจารย์ชี้ว่า จากระบบการทำงานที่มีการผลัดเปลี่ยนหมุนเวียนบุคลากรตามวาระ อาจทำให้การทำงานไม่ได้ต่อเนื่องกันเท่าที่ควร

“เราต้องให้ความสำคัญกับภาคสังคม อย่างที่พูดแต่ต้นเลยว่า พฤติกรรมเป็นปัจจัยเสี่ยง สิ่งที่จะช่วยปรับพฤติกรรมการกินก็คือสังคมรอบตัว บางทีถ้าเลิกดื่มได้แล้ว แต่เจอคนมายุอีกก็อาจจะหลุดไปดื่มได้ หรือถ้าทุกคนในครอบครัวกินหมด แต่ตัวเองเลิกคนเดียว กลับบ้านไปก็อาจจะเลิกไม่ได้ นี่แหละปัจจัยเสี่ยง ซึ่งภาคสังคมจะเข้ามาเป็นตัวฉุดและกระตุ้นให้เขายับยั้งได้”

ในตอนท้าย พระอาจารย์สรุปให้เราเห็นภาพว่า เมื่อพูดถึงผู้ติดสุรา เรากำลังพูดถึงโรคสองส่วน คือทางกาย ซึ่งเป็นหน้าที่ของบุคลากรทางการแพทย์ที่จะเข้ามาพูดคุย คัดกรอง ในการบำบัดด้านร่างกายหรืออาการที่เกิดขึ้นจากการบำบัด และตั้งโต๊ะสนทนาให้ความรู้กัน อีกส่วนคือทางใจ ซึ่งเป็นหน้าที่ของวัดในการบำบัดโรคทางใจ

“จะบำบัดนานไหมต้องดูใจเขาใจเราด้วย” พระอาจารย์ว่า “เวลาเจอคนจริงๆ เราต้องมีจิตวิทยานะ เพราะต่างคนก็ต่างจริตกัน ผู้สอนเองก็ต้องมีความรู้ เป็นที่ศรัทธาของชาวบ้าน และอยู่ในสถานที่ที่น่าเคารพนับถือจริงๆ เขาจะถึงเชื่อและสัญญาใจกับเรา นี่คือบทบาทของวัด”

มาถึงตรงนี้ พระอาจารย์เน้นย้ำกับเราว่า สิ่งที่สำคัญที่สุดสำหรับคนเลิกเหล้าคือ ‘กำลังใจ’ เพื่อให้ฮึดและสู้ต่อไป เพราะถ้าคนดื่มเข้ามาบำบัด แต่กลับบ้านแล้วก็ทะเลาะกับคนที่บ้านอีกก็อาจจะล้มเหลวได้ การให้กำลังใจและการเสริมแรงจึงเป็นสิ่งสำคัญที่สุด

“อีกอย่างที่สำคัญไม่แพ้กันคือ ‘การมองภาพเชิงบวก’ มีทัศนคติต่างๆ เป็นบวก เพื่อที่เวลาไปเข้าสู่การวิปัสสนาปฏิบัติธรรมจะทำให้เขาเข้าใจชีวิตมากขึ้น และหยุดให้ได้ขาดด้วย”

สิ่งหนึ่งที่เราเห็นชัดเจนจากเรื่องเล่าของพระอาจารย์คือ การปรับกระบวนการธรรมะยาใจให้เข้ากับบริบทของคนสุรินทร์ ซึ่งพระอาจารย์บอกว่า เรามักมีคำกล่าวกันว่า “มาสุรินทร์ต้องกินสุรา” เพราะสุรินทร์มีประเพณีที่ต้องใช้เหล้า แต่แน่นอนว่า เราไม่ควรไปโทษประเพณี แต่ต้องหาวิธีลดปัจจัยเสี่ยงโดยรณรงค์ให้งานบุญประเพณีลดเหล้าแทน ซึ่งนี่คือหน้าที่ของวัด พระอาจารย์ รวมถึงภาคสาธารณสุข อบต. ผู้นำชุมชน หรือครอบครัว ที่เข้ามามีส่วนร่วมในเรื่องนี้ด้วย

“หลวงพ่อมีคติข้อหนึ่งว่า เรากินเหล้าและสู้มานาน ถ้าสู้ไม่ไหวก็ถอยเสียเถอะ คือคุณกินมาสิบเหล้าแล้วไม่เคยชนะเลย เป๋อย่างเดียว กินมานานก็ยังเหมือนเดิม ลองเลิกดู ชั่งน้ำหนักดูว่ากินเหล้ากับไปทำอย่างอื่น อันไหนมีความสุขกว่า” พระอาจารย์ทิ้งท้าย

-2-

จากบทสนทนากับพระอาจารย์ เรายังได้มีโอกาสคุยกับเจ้าหน้าที่จากโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล (รพ.สต.) ซึ่งเป็นอีกหนึ่งกุญแจสำคัญที่ช่วยในการบำบัดผู้ติดสุรา โดยเจ้าหน้าที่คนดังกล่าวให้ข้อมูลว่า ตำบลปราสาททนงมีการทำกิจกรรมต่างๆ ในเรื่องสุราอยู่แล้ว และหน่วยงานที่เข้ามามีบทบาทและความสำคัญในเรื่องนี้ก็คือวัดนั่นเอง

“เราดำเนินการขับเคลื่อนโครงการด้วยการปรับเปลี่ยนพฤติกรรมประชาชนในพื้นที่ ปีนี้ เราก็ของบมาทำโครงการงานบุญปลอดเหล้าเพื่อช่วยเปลี่ยนพฤติกรรมของคนในชุมชน และยังร่วมมือกับวัดอย่างที่บอกไปในการอบรมเรื่องธรรมะยาใจด้วย”

ขณะที่ทางฝั่งของ รพ.สต. เอง เจ้าหน้าที่เล่าว่า กุญแจสำคัญคือกลุ่มอาสาสมัครสาธารณสุข (อสม.) รวมถึงผู้นำชุมชน ที่มาช่วยขับเคลื่อน สำรวจ ว่าในกลุ่มประชากรมีคนดื่มเหล้ากี่คน จนกระทั่งได้ข้อมูลมาเพื่อใช้ดำเนินกิจกรรมในตำบลและใช้แก้ไขปัญหาต่างๆ

“เรามีการตั้งคณะกรรมการขับเคลื่อนระดับตำบล ทั้งพระภิกษุ ผู้นำชุมชน กลุ่มอสม. และตัวแทนจากภาคประชาชนร่วมกับท้องถิ่นในการเป็นคณะกรรมการขับเคลื่อน มีไลน์ (Line) ของแต่ละกลุ่ม รวมถึงศูนย์ประสานงานตำบล เรามีทั้งการประชุม การโทรศัพท์คุยกัน ถ้าเร่งด่วนก็อาจจะคุยกันแบบไม่เป็นทางการก่อนเพื่อที่จะกระจายงานออกไป”

เมื่อถูกถามถึงปัจจัยที่ทำให้คนติดเหล้าไม่อยากเลิกเหล้า หรือยังเลิกไม่ได้ เขานิ่งไปนิดหนึ่งก่อนจะกล่าวว่า “ผมว่าน่าจะเกิดจากพฤติกรรมหรือนิสัยส่วนตัว เป็นเรื่องส่วนบุคคลด้วย รวมถึงลักษณะทางวัฒนธรรม การเลี้ยงดู สังคมที่เขาเติบโตมาก็มีส่วน ยิ่งถ้าเขาเคยเห็นต้นแบบในอดีตแล้วก็มีส่วน ผมคิดว่ามันถ่ายทอดมาสู่ลูกหลานได้นะ เกิดพฤติกรรมเลียนแบบกัน”

“เพราะฉะนั้น เราเลยมองว่า การที่เอาคนมาปรับเปลี่ยนพฤติกรรม ความคิด ให้เขาเลิกกินเหล้าหรือลดปริมาณการดื่มให้น้อยลง ก็ถือเป็นการช่วยเหลือเขาในระดับหนึ่ง เราอาจจะเป็นเป็นแค่ความสำเร็จเพียงเสี้ยวหนึ่งของเขา แต่เราก็ภูมิใจนะที่เป็นส่วนหนึ่งช่วยให้เขาเลิกได้”

ในตอนท้าย เจ้าหน้าที่คนดังกล่าวให้ความเห็นที่น่าสนใจเกี่ยวกับข้อเสนอแนะในการบำบัดคนติดสุราว่า เราควรจะต้องมีนโยบายที่ชัดเจนและจริงจังในการขับเคลื่อน แต่แน่นอนว่า ถ้าจะไม่ให้มีเหล้าเลยคงเป็นไปไม่ได้ จึงเป็นหน้าที่และบทบาทของภาครัฐและส่วนราชการที่จะขับเคลื่อนเรื่องการบำบัดสุรา การจำหน่ายและควบคุมราคาสุรา รวมถึงเรื่องอัตราภาษีที่เหมาะสม ส่วนชุมชนเองก็ต้องเข้ามาบูรณาการขับเคลื่อนร่วมกัน ทั้งให้ความรู้และสนับสนุนการปรับเปลี่ยนพฤติกรรมของคนดื่มสุราด้วย

The post รู้จักกับ ‘ธรรมะยาใจ’ – เยียวยาหัวใจผู้ติดสุราด้วยสูตรบำบัดเชิงพุทธ appeared first on Alcohol Rhythm.

จากทางหลวงชนบทสายยาว ผ่านเพิงร้านอาหารและร้านกาแฟเล็กๆ รายทาง เลี้ยวเข้าสู่เขตศาสนสถาน สิ่งที่ปรากฏสู่สายตา คือ สีเขียวของแมกไม้งอกงามอยู่ทั่วพื้นที่ ตัดกับสีแดงของสังกะสีมุงหลังคาหน้าจั่วบนอาคารและศาลาส่วนใหญ่ แซมด้วยสีสันหลากหลายบนชุดของชาวบ้านผู้มาเยือนประปราย

ด้วยความที่เป็นวัดเล็ก มีพระสงฆ์จำวัดอยู่ราว 6-7 รูป ทำให้บรรยากาศโดยรอบกล่าวได้ว่าร่มรื่น เงียบสงบ เหมาะแก่การพักผ่อนและปฏิบัติธรรม ขณะเดียวกัน ด้วยความที่เป็น ‘วัดบ้าน’ มิใช่ ‘วัดป่า’ ทำให้ร่องรอยความคึกคักของกิจกรรมชุมชนยังคงมีให้เห็นอยู่ทั่วไป ไม่ว่าจะเป็นการตั้งเต็นท์ประจำกลางลานวัด จัดเรียงเก้าอี้พลาสติกไว้พรั่งพร้อม เมื่อรวมกับป้ายประกาศกิจกรรมต่างๆ ย่อมสรุปได้ไม่ยากว่า วัดสว่างอารมณ์คือศูนย์กลางการรวมตัวของคนในชุมชนตำบลปราสาททนงที่สำคัญแห่งหนึ่ง

“ถ้าเป็นวันหยุดคนจะเยอะกว่านี้อีก” พี่หนึ่ง พยาบาลจากโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลในพื้นที่ เอ่ยให้เราฟังหลังนั่งสังเกตชาวบ้านมาพักใหญ่

เหตุผลไม่ใช่แค่เพราะทุกคนหยุดงานและมีเวลาว่างเท่านั้น แต่ยังเป็นเพราะทุกวันเสาร์ วัดสว่างอารมณ์จะจัดกิจกรรมพิเศษซึ่งเป็นที่มาของการเยี่ยมเยือนของเราในครั้งนี้ – กิจกรรมบำบัดผู้ติดสุราด้วยธรรมะ หรือโครงการบำบัดวิถีพุทธ

“คนสุรินทร์ดื่มเยอะมาก แต่ส่วนหนึ่งมาจากเรื่องวัฒนธรรมด้วย ที่นี่มีพิธีแซนโฎนตา ซึ่งเป็นการเซ่นไหว้บรรพบุรุษตามแบบเขมร เขาจะใช้สุราเป็นเครื่องเซ่นหลัก ปกติที่อื่นอาจใช้เหล้าไหว้ขวดเดียว แต่ที่นี่ไหว้แซนกันเป็นลัง เพราะนอกจากไหว้บรรพบุรุษแล้วก็มีไหว้ปราชญ์ เลี้ยงทีมทำพิธีแซนด้วย หลายคนก็เริ่มดื่มจากการไหว้แซน”

จากประสบการณ์ทำงานในวงการแพทย์ และคลุกคลีอยู่กับชาวบ้านตำบลปราสาททนงมาแต่ไหนแต่ไร ทำให้พี่หนึ่งได้พบปะพูดคุยกับนักดื่มหลากหลายรูปแบบ เจอคนติดสุรามาก็ไม่น้อย บางคนเลิกแล้วแต่กลับตัดไม่ขาด ครั้นจะมาหาหมอก็ไม่กล้า เธอจึงคิดว่า ถ้าเปลี่ยนมาทำงานเชิงรุก ใช้วัดเป็นศูนย์กลางให้ความรู้ด้านสุขภาพ ผสานกับการให้ธรรมะเป็นเครื่องยึดเหนี่ยวจิตใจ น่าจะบรรเทาปัญหาผู้ติดสุราในชุมชนได้ดี

เมื่อพี่หนึ่งนำความคิดนี้ไปปรึกษาพระอาจารย์ของวัด ผลก็คือได้การตอบรับอย่างกระตือรือร้น “พี่เพิ่งรู้ว่าพระอาจารย์ก็ช่วยเหลือคนติดเหล้ามานานแล้ว แต่ช่วยเหลือเป็นการส่วนตัว ใช้วิธีสัญญาใจ ให้หยุดหนึ่งเดือน แล้วกลับมาพบพระอาจารย์ใหม่ ทำไปเรื่อยๆ จนหยุดดื่มได้”

โครงการบำบัดวิถีพุทธของวัดสว่างอารมณ์เริ่มต้นขึ้นตั้งแต่บัดนั้น โดยพี่หนึ่งนำต้นแบบจากโครงการธรรมะยาใจในจังหวัดเชียงใหม่มาเสนอ และพระอาจารย์ก็ได้ปรับประยุกต์ให้เหมาะสมกับวิถีชีวิตของคนสุรินทร์ จนถึงตอนนี้ ชาวบ้านตำบลปราสาททนงหลายคนที่เข้าร่วมการบำบัดสามารถเลิกดื่มได้เด็ดขาด และบางส่วนได้เลือกอุปสมบทเป็นพระสงฆ์ เพื่อปฏิบัติธรรมเยียวยาใจและมอบความหวังให้ผู้อื่นต่อไป

ภาพชุดนี้ คือ บรรยากาศของวัดสว่างอารมณ์ และกิจกรรมส่วนหนึ่งในโครงการบำบัดวิถีพุทธ ที่มาช่วยเปลี่ยนจังหวะชีวิตชาวจังหวัดสุรินทร์หลายคนให้เลิกเหล้า เข้าถึงธรรมะ อีกทั้งยังเป็นตัวอย่างประจักษ์ชัดว่า ความร่วมมือระหว่างบุคลากรทางการแพทย์ ผู้นำทางศาสนา และชุมชน สามารถคลี่คลายปัญหาผู้ติดสุราได้อย่างมีประสิทธิภาพ และตอบโจทย์วิถีชีวิตของผู้คน

1. หนึ่งในหลักการดูแลผู้ติดสุราที่สำคัญ คือการจัดให้สภาพแวดล้อมเงียบสงบ อากาศเย็นสบาย และมีแสงสว่างเพียงพอ เพื่อทำให้ผู้ป่วยผ่อนคลาย ไม่ตกใจหรือหวาดกลัวจนอาการขาดสุราทวีความรุนแรงขึ้น ซึ่งวัดสว่างอารมณ์แห่งนี้เต็มไปด้วยแมกไม้ร่มรื่น ไม่อึดอัดจอแจจนเกินไป เหมาะแก่การเป็นสถานที่บำบัดที่ดี

2. ในบริเวณวัดมีป้ายคติสอนใจที่เข้าใจง่าย ตรงไปตรงมาอย่าง “ไม่มีคำว่าสายเกินไป” “คิดแล้วต้องทำ” “พรุ่งนี้ต้องดีกว่านี้” เพื่อเตือนสติและให้กำลังใจผู้ต้องการเลิกเหล้าไม่ให้ยอมแพ้หรือท้อถอย

3. หลวงพี่น้อย (นามสมมติ) คือหนึ่งในผู้เข้าร่วมการบำบัดวิถีพุทธในวัดสว่างอารมณ์ หลังจากติดสุราอย่างหนักมาหลายปีและล้มเหลวในการเลิกเหล้ามากว่าสิบครั้ง สุดท้ายหลวงพี่น้อยก็เลิกเหล้าสำเร็จได้ด้วยความช่วยเหลือจากพระอาจารย์ผู้จัดทำโครงการ และเริ่มต้นชีวิตใหม่ใต้ร่มกาสาวพัสตร์โดยไม่มีกำหนดว่าจะลาสิกขาเมื่อใด

4. หนึ่งใน ‘กิจกรรมเด็ด’ ที่ภิกษุอดีตนักดื่มหลายรูปพูดถึงขณะเข้าร่วมโครงการบำบัดวิถีพุทธ คือ การปฏิญาณตนว่าจะเลิกดื่มอย่างเด็ดขาดต่อหน้าชาวบ้านที่มาประกอบพิธีกรรมทางศาสนาในโถงอุโบสถอันเรียบง่ายแห่งนี้ “ให้สัญญาไปแล้ว ถ้าทำไม่ได้ก็อายเขา” หลวงพี่รูปหนึ่งว่า

ขณะที่ฝั่งฆราวาสผู้เข้าร่วมโครงการเอง ก็ต้องให้ ‘สัญญาใจ’ แก่พระอาจารย์หรือพระสงฆ์ว่าจะเลิกดื่มเช่นเดียวกัน ซึ่งสัญญาใจดังกล่าวขึ้นชื่อว่าทำให้ชาวบ้านหยุดดื่มได้อย่างชะงัดนัก

5. ในวันที่ไม่มีกิจกรรมทางศาสนา ห้องสมุดในวัดสว่างอารมณ์ก็เป็นอีกหนึ่งสถานที่ที่มีคนในชุมชนแวะเวียนเข้ามาใช้บริการหาความรู้จากหนังสือหลากหลายหมวดหมู่ โดยส่วนมาก ผู้ที่เข้ามาหยิบยืมหนังสือมักเป็นนักเรียนของโรงเรียนใกล้เคียง วัดแห่งนี้จึงกล่าวได้ว่าเป็นศูนย์กลางของคนในชุมชนแทบทุกเพศทุกวัย

6. แม้ผู้นำทางศาสนาจะมีบทบาทอย่างมากในโครงการบำบัดวิถีพุทธ กระนั้นพระอาจารย์ของวัดสว่างอารมณ์ก็ให้ความเห็นว่า การบำบัดผู้ติดสุราที่ดีต้องร่วมมือกับหมอ พยาบาล และบุคลากรทางการแพทย์ เพื่อดูแลสุขภาพกายตามหลักวิทยาศาสตร์ ควบคู่ไปกับการดูแลสุขภาพใจด้วยคติธรรมคำสอน

7. ทุกๆ วันเสาร์ ศาลากลางวัดจะถูกเปลี่ยนเป็นที่จัดกิจกรรมให้ความรู้เกี่ยวกับผลกระทบจากการดื่มสุรา และการบำบัดผู้ติดสุรา โดยมีผู้เชี่ยวชาญด้านสุขภาพจากสถานพยาบาลในชุมชนมาให้คำแนะนำ เป็นอีกหนึ่งกิจกรรมของโครงการบำบัดวิถีพุทธที่ทั้งภิกษุและชาวบ้านทั่วไปสามารถเข้าร่วมได้โดยไม่เสียค่าใช้จ่าย

8. หลังฟังวิทยากรบรรยายจบ ผู้เข้าร่วมกิจกรรมจะพากันล้อมวง ระบายสีภาพ เพื่อฝึกสมาธิและตรวจดูว่าใครยังมีอาการมือสั่นจากการดื่มสุรามาเป็นระยะเวลานานบ้าง ผู้ที่ยังมีปัญหามือสั่นจะได้รับคำแนะนำเป็นรายบุคคลต่อไป

9. นอกจากการให้ความรู้เรื่องสุราและการบำบัดแล้ว บางครั้งวิทยากรก็จะเปลี่ยนบรรยากาศมาสอนเรื่องการออกกำลังกายเพื่อรักษาสุขภาพง่ายๆ แก่ชาวบ้าน ซึ่งได้รับความนิยมจากกลุ่มผู้สูงอายุที่แวะเวียนมาร่วมกิจกรรมและปฏิบัติธรรมในวัด

10. การเลิกดื่มสุราไม่เพียงทำให้ชีวิตของอดีตนักดื่มหลายคนดีขึ้น แต่ยังทำให้อดีตนักดื่มบางคนกลายมาเป็นแบบอย่าง เป็นแรงบันดาลใจ และเป็นครูที่นำประสบการณ์มาถอดบทเรียนเพื่อสอนวิธีเลิกดื่มให้แก่คนรอบข้าง

The post ‘เลิกเหล้ามาเข้าวัด’ เปลี่ยนจังหวะชีวิตด้วยโครงการบำบัดวิถีพุทธ (Photo Essay) appeared first on Alcohol Rhythm.

ทั้งนี้ เราอาจกล่าวได้ว่าการหวนกลับไปดื่มซ้ำของผู้ป่วยมาจากหลายสาเหตุ ทั้งจากร่างกาย หรือจิตใจของผู้ป่วย หรือมาจากการมีอยู่เกือบทุกหนทุกแห่งและเกือบทุกโอกาสของเหล้า ผู้ป่วยบางคนบำบัดด้วยยาจนหายแล้ว แต่พอหวนกลับไปสู่สภาพแวดล้อมเดิมๆ ที่มีคอสุรารายรอบก็อดใจไม่ไหว ยกแก้วขึ้นดื่มซ้ำ กลายเป็นวัฏจักรการติดเหล้าไปมาไม่รู้จบ

ดังนั้น การประคับประคองผู้ป่วยคนหนึ่งให้ข้ามผ่านมหาสมุทรแห่งความเมามาย และกลับไปเป็นคนดีที่น่ารักของสังคมดังเดิมอาจจะไม่ได้ใช้แค่ยาในการบำบัด แต่ต้องอาศัยการบำบัดแบบอื่นร่วมด้วยเพื่อร่วมปรับความคิด และเปลี่ยนพฤติกรรมของผู้ป่วยคนนั้น

Alcohol Rhythm เปลี่ยนจังหวะชีวิตคนติดเหล้า ขอพาคุณไปรู้จักกับการบำบัดด้วยแนวทาง ‘จิตสังคมบำบัด’ ที่เป็นองค์ประกอบสำคัญในการดูแลประคับประคองผู้ป่วยที่เป็นโรคติดสุรา ไล่เรียงตั้งแต่แนวทาง ตัวอย่างการบำบัด ไปจนถึงแนวทางจิตบำบัดสังคมในประเทศไทย

และเมื่ออ่านจบ หากคุณเป็นคนหนึ่งที่กำลังหาทางเลิกเหล้าอย่างเด็ดขาด หรือมีคนใกล้ตัวที่อยากเลิกเหล้า คุณอาจจะพบว่ามีแสงสว่างรออยู่ที่ปลายขวดก็เป็นได้

รู้จักแนวทาง ‘จิตสังคมบำบัด (Psychosocial treatment)’

ในการบำบัดผู้ติดสุรา นอกจากการบำบัดด้วยยา (เภสัชบำบัด) แล้ว จิตสังคมบำบัดนับเป็นองค์ประกอบสำคัญข้อหนึ่ง โดยสามารถถูกใช้เพื่อช่วยดูแลประคับประคองผู้ป่วยไปตลอดโปรแกรมการรักษาอาการติดสุรา เริ่มตั้งแต่ช่วงถอนพิษ (หยุดดื่มในหนึ่งเดือนแรก) ไปจนถึงเพื่อป้องกันการกลับไปติดซ้ำในช่วงฟื้นฟูสมรรถภาพ นอกจากนี้ หากผู้ป่วยยังไม่เข้าสู่การบำบัด วิธีนี้ก็สามารถช่วยลดอันตรายและผลกระทบที่เกิดจากการดื่ม รวมถึงสร้างแรงจูงใจให้ผู้ดื่มเข้าสู่กระบวนการบำบัดได้

จิตสังคมบำบัดมีหลายประเภท เช่น การสัมภาษณ์และการบำบัดเพื่อเสริมสร้างแรงจูงใจ (MI, MET) หรือความนึกคิดและพฤติกรรมบำบัด (CBT) ซึ่งเป็นสองประเภทที่มีหลักฐานวิจัยสนับสนุนมากที่สุด และเป็นรูปแบบที่มีการดำเนินการในประเทศไทยด้วย

ปัจจุบัน เรียกได้ว่าการผสมผสานจิตสังคมบำบัดร่วมกับการบำบัดโดยการใช้ยาเพื่อบำบัดผู้ป่วยติดสุราเป็นรูปแบบที่มีประสิทธิภาพมากที่สุด เพราะขณะที่การบำบัดด้วยยาจะช่วยลดอาการทุกข์ทรมานจากการถอนพิษและอาการทางจิตเวช จิตสังคมบำบัดจะช่วยสร้างแรงจูงใจ ทำให้ผู้ป่วยเรียนรู้จะปรับเปลี่ยนพฤติกรรมการดื่มสุราของตน และยังเสริมทักษะทางบวกในการดำรงชีวิตเพื่อให้ผู้ป่วยสามารถกลับไปใช้ชีวิตในสังคมได้อย่างปกติสุขด้วย

แต่ทั้งนี้ ไม่มีจิตสังคมบำบัดรูปแบบใดเป็นยาครอบจักรวาล คือสามารถบำบัดผู้ติดสุราได้ทุกขั้นตอน การจะใช้จิตสังคมบำบัดรูปแบบใด ต้องขึ้นอยู่กับลักษณะปัญหา ระยะและบริบทของการบำบัดรักษาผู้มีปัญหา หรือความผิดปกติจากการดื่มสุรา

ตัวอย่าง: เปลี่ยนความคิด ปรับพฤติกรรมติดเหล้า ด้วยการบำบัดแบบ CBT

ความนึกคิดและพฤติกรรมบำบัด (Cognitive-Behavioural Theraphy หรือ CBT) เป็นการบำบัดที่มีโครงสร้างและระเบียบวิธีการบำบัดที่ชัดเจน ผสมผสานกับการบำบัดเพื่อปรับเปลี่ยนความคิด และปรับพฤติกรรมเข้าด้วยกัน เทคนิคที่ใช้มีหลากหลาย เช่น การใช้บทบาทสมมติ โดยมีผู้บำบัดคอยให้คำปรึกษา ในแต่ละชั่วโมงการบำบัด จะมีการติดตามความก้าวหน้าและเพิ่มทักษะใหม่ๆ ในการแก้ปัญหาจากสถานการณ์จริงที่ผู้ป่วยได้เผชิญมา เป้าหมายของการบำบัดแบบนี้คือ การเพิ่มทักษะต่างๆ เพื่อให้ผู้ป่วยหยุดดื่มสุราได้นานและไม่หวนกลับไปดื่มสุราอีก

เพื่อจะบรรลุเป้าหมายดังกล่าว ผู้ป่วยจะต้องให้ความร่วมมือและมีส่วนร่วมในการบำบัดอย่างมาก เพราะผู้ป่วยต้องคิดและระบุสถานการณ์เสี่ยงที่จะทำให้ตนดื่มสุรา ทั้งที่เป็นปัจจัยภายในและภายนอก เมื่อระบุสถานการณ์ได้แล้ว จึงเป็นขั้นตอนการพัฒนาทักษะที่จะเผชิญกับสถานการณ์นั้น จึงจะเห็นว่าการจะเรียนรู้ทักษะใหม่ในการควบคุมตนเองได้จะต้องอาศัยความรับผิดชอบของผู้ป่วยด้วย

จากแนวทางการบำบัดแบบ CBT ทำให้ผู้ป่วยได้แก้ไขปัญหามากกว่าจะหลีกเลี่ยงปัญหา และยังได้ฝึกทักษะต่างๆ ทางสังคม เช่น การสร้างสัมพันธภาพกับผู้อื่น ซึ่งเป็นสิ่งที่จำเป็นอย่างยิ่งในการจะใช้ชีวิตในสังคมได้อย่างปกติสุข

จิตสังคมบำบัดในประเทศไทย

เนื่องจากในประเทศไทยยังไม่มีการนำยารักษาโรคติดสุรามาใช้ หรือยาที่นำมาใช้ไม่ค่อยได้รับความนิยม จิตสังคมบำบัดจึงถือเป็นหนึ่งรูปแบบการรักษาหลักสำหรับผู้ป่วยติดสุราในปัจจุบัน โดยตัวอย่างด้านล่างนี้คือแนวทางจิตสังคมบำบัดที่ได้รับการพัฒนา หรือมีความเป็นไปได้ในการประยุกต์ใช้กับผู้ป่วยในประเทศไทย

กลุ่มผู้ติดสุรานิรนามในประเทศไทย (กลุ่มเอเอ)

เป็นกลุ่มของสมาชิกชายหญิงที่อยากเลิกดื่มสุรา มาร่วมแบ่งปันประสบการณ์และช่วยกันแก้ปัญหาเกี่ยวกับอาการติดสุราโดยใช้หลักปฏิบัติ 12 ข้อ ซึ่งกิจกรรมดังกล่าวไม่มีค่าใช้จ่ายแต่ประการใด

กลุ่มเอเอในไทยจะอยู่ตามหัวเมืองใหญ่ เช่น กรุงเทพฯ พัทยา หรือเชียงใหม่ และมีสมาชิกส่วนใหญ่เป็นชาวต่างชาติ ซึ่งจะมีความคุ้นเคยกับหลัก 12 ขั้นตอนมากกว่า ในขณะที่คนไทยอาจจะไม่คุ้นเคยกับหลักดังกล่าวมากนัก รวมถึงปัจจัยอื่นๆ เช่น ภาษา การแก้ไขปัญหาสุขภาพที่แตกต่างกัน ทำให้กลุ่มเอเอยังไม่แพร่หลายในไทยเท่าที่ควร

อย่างไรก็ตาม พันเอกนายแพทย์พิชัย แสงชาญชัย รองผู้อำนวยการจิตเวชและประสาทวิทยา โรงพยาบาลพระมงกุฎเกล้า ได้ทำการประยุกต์หลักการ 12 ขั้นตอนของกลุ่มให้เข้ากับหลักพระพุทธศาสนา คือ ‘หลัก 12 ขั้นตอนแนวพุทธ’ เพื่อให้เหมาะสมกับชาวไย โดยยังคงเนื้อหาสำคัญของหลัก 12 ขั้นตอนเดิมของกลุ่มเอเอเอาไว้ ซึ่งรูปแบบการบำบัดที่พัฒนาขึ้นมานี้ ‘การฟื้นฟูสมรรถภาพผู้ติดสุราและสารเสพติดแบบผู้ป่วยในรูปแบบโรงพยาบาลพระมงกุฎเกล้า’ หรือ ‘การบำบัดแบบ PMK Model’

การฟื้นฟูสมรรถภาพผู้ติดสุราและสารเสพติดแบบผู้ป่วยใน รูปแบบของโรงพยาบาลพระมงกุฎเกล้า (PMK Model)

การบำบัดแบบ PMK Model เป็นโปรแกรมจิตสังคมบำบัดที่นับได้ว่าเป็นต้นแบบของการพัฒนาโปรแกรมรักษาผู้ป่วยโรคติดสุราหรือสารเสพติดในไทย โปรแกรมนี้เหมาะกับผู้ป่วนที่ถอนพิษสุราแล้ว แต่ยังมีโรคทางกายหรือทางจิตเวชแทรกซ้อน หรือผู้ป่วยที่ล้มเหลวจากการบำบัดแบบผู้ป่วยนอก หรือผู้ป่วยที่ขาดการสนับสนุนทางสังคม รวมถึงช่วยแก้ปัญหาการหยุดเข้าร่วมโปรแกรมการบำบัดก่อนกำหนดด้วย

กระบวนการบำบัดจะมีทั้งหมด 5 ประเภท ซึ่งรวมถึงกลุ่ม 12 ขั้นตอนตามแนวพุทธที่ได้กล่าวไปแล้วด้วย โดยในแต่ละกลุ่มจะมีทีมจากสาขาวิชาชีพที่หลากหลายทางการแพทย์เป็นผู้บำบัดในกลุ่ม ใช้เวลาบำบัด 4 ชั่วโมงต่อวัน 5 วันต่อสัปดาห์ และหลังจำหน่ายออกจากโรงพยาบาลแล้ว ผู้ป่วยควรมาเข้าร่วมกลุ่มบำบัดแบบผู้ป่วยนอก (Recovery group) 2 ชั่วโมงต่อสัปดาห์เป็นเวลาอีก 16 สัปดาห์ด้วย

การบำบัดฟื้นฟูสมรรถภาพผู้ติดสุราโดยองค์กรศาสนา (การบำบัดวิถีพุทธ)

เนื่องด้วยคนไทยจำนวนมากนับถือศาสนาพุทธ และมีความผูกพันกับวัด การบำบัดอีกวิธีหนึ่งที่อาจจะเรียกได้ว่า เป็นการบำบัดที่ปรับให้เข้ากับบริบทของสังคมไทยจึงเป็นการบำบัดผู้ติดสุราโดยพระสงฆ์ การบำบัดดังกล่าวมีการดำเนินงานมาอย่างยาวนานในประเทศไทย และมีหลายรูปแบบ โดยการบำบัดส่วนใหญ่จะเป็นการให้ผู้ติดสุราดื่มหรืออบยาสมุนไพร ควบคู่ไปกับการปฏิบัติธรรม ดื่มน้ำมนต์ และเทศนาสั่งสอน ปฏิบัติธรรม เพื่อปรับเปลี่ยนแนวคิดและทัศนคติของผู้ติดสุราให้เลิกดื่มสุรา

หนึ่งในการบำบัดในรูปแบบนี้ที่เห็นเป็นรูปธรรมคือ การบำบัดโดยพระครูวิวิธประชานุกูล เจ้าอาวาสวัดหัวริน ที่ทำงานเกี่ยวกับผู้ติดเชื้อ HIV และผู้ป่วยติดสุรามาหลายสิบปี โดยทำงานเชื่อมโยงกับโรงพยาบาลให้พระสงฆ์ได้เข้าไปมีบทบาทเชื่อมโยงในเรื่องนี้ บางทีก็ใช้หลักธรรมเข้ามาช่วย นอกจากนี้ พระครูวิวิธประชานุกูล ยังได้เดินทางไปให้ธรรมะที่หน้าวอร์ดโรงพยาบาลเดือนละ 4 ครั้ง และยังประสานกับเจ้าหน้าที่โรงพยาบาลให้ผู้ที่อยากบวชได้มีโอกาสบวชด้วย ผลที่ได้คือ มีผู้ป่วยจำนวนมากที่ใช้ธรรมะบำบัดตัวเองได้ และสามารถเป็นวิทยากรที่ให้ความรู้คนอื่นต่อ เป็นการทำให้คุณภาพชีวิตของคนดีขึ้นอย่างแท้จริง

แม้ว่าแนวทางจิตสังคมบำบัด จะเป็นการบำบัดที่มุ่งให้ผู้ป่วยเลิกดื่มสุราได้ควบคู่ไปกับการบำบัดโดยใช้ยา แต่สิ่งที่สำคัญที่สุดที่จะขาดไม่ได้ในการบำบัดเลยคือ กำลังใจของผู้ป่วย และกำลังใจจากคนรอบข้าง ที่จะช่วยให้ผู้ป่วยหายขาดจากอาการติดสุราอย่างเด็ดขาด และใช้ชีวิตของตนตามปกติสุขได้ดังเดิม

ที่มา: ปัญหาและความผิดปกติจากการดื่มสุรา ความสําาคัญและการดูแลรักษาในประเทศไทย / เรียบเรียงโดย สาวิตรี อัษณางค์กรชัย, สุวรรณา อรุณพงค์ไพศาล.–พิมพ์ครั้งที่ 1.–สงขลา : คณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์, 2557.

เรื่องและภาพ: ทีมงาน Alcohol Rhythm

The post รู้จัก ‘จิตสังคมบำบัด’ … อีกหนึ่งทางเลือกเพื่อคนอยากเลิกเหล้า appeared first on Alcohol Rhythm.

ในงานเสวนา ‘เครือข่ายการดูแลผู้มีปัญหาการดื่มสุรา ภายใต้โครงการพัฒนาข้อเสนอแนะเพื่อเพิ่มการเข้าถึงบริการดูแลผู้ที่มีปัญหาการดื่มสุรา’ มีการเปิดตัวเว็บไซต์ alcoholrhythm.com ซึ่งทำหน้าที่เป็นสื่อกลางการสื่อสารเกี่ยวกับปัญหาการติดสุรา และยังมีการจัดวงเสวนาแลกเปลี่ยน ‘ประสบการณ์การจัดบริการบำบัดผู้ติดสุรา ความสำเร็จ อุปสรรคและโอกาสในการพัฒนา’ ประกอบด้วยประเด็น การคัดกรองและบำบัด การบำบัดด้วยวิถีพุทธ และศูนย์ปรึกษาปัญหาสุรา 1413

ทั้งหมดมีเป้าหมายเพื่อหาสาเหตุของปัญหาคนติดสุรา และหาทางแก้ระบบการบำบัดผู้ติดสุราให้เข้าถึงผู้คนอย่างมีประสิทธิภาพสูงสุด

การจัดการความรู้ และการสื่อสารสาธารณะ

“แม้ว่าจะมีระบบการบำบัดสุรา แต่มีคนที่เข้าถึงระบบไม่เกิน 7 เปอร์เซ็นต์” ดร. รุ่งนภา คำผาง จากโครงการประเมินเทคโนโลยีและนโยบายด้านสุขภาพ (HITAP) กล่าวถึงภาพรวมของปัญหา เพราะเหตุนี้ จึงเป็นที่มาในการพัฒนาข้อเสนอแนะทางวิชาการและจัดการความรู้และการสื่อสารสาธารณะด้านการดูแลผู้มีปัญหาการดื่มสุรา เพื่อให้ผู้มีปัญหาติดสุรารู้จักช่องทางการบำบัดรักษาที่ได้มาตรฐาน

ความรู้เกี่ยวกับปัญหาการติดสุรานี้จะเผยแพร่ผ่านเว็บไซต์ alcoholrhythm.com ด้าน วิโรจน์ สุขพิศาล นักจัดการความรู้จาก บริษัท ดิ วันโอวัน เปอร์เซนต์ จำกัด กล่าวว่า การสื่อสารมีเป้าหมายอยู่สามประการ คือ คัดสรร จัดการ และสื่อสารความรู้ที่ผลิตได้จากโครงการนี้

กระบวนการคือ หยิบเอางานวิจัย และความรู้พื้นฐานเกี่ยวกับการดูแลผู้มีปัญหาการดื่มสุรา มาสังเคราะห์ ย่อยเนื้อหาให้เข้าถึงคนวงกว้างได้มากขึ้น ทันสมัย และใช้วิธีเล่าเรื่องที่น่าสนใจ สื่อสารในหลายรูปแบบ ทั้งรายงาน บทสัมภาษณ์ อินโฟกราฟิก คลิปความรู้ และสารคดีเชิงภาพ โดยคำนึงถึงผู้รับสาร ทั้งกลุ่มผู้มีปัญหาการดื่มสุราโดยตรง ครอบครัวที่เกี่ยวข้อง ประชาชนทั่วไป สื่อมวลชน นักวิชาการ บุคคลากรที่ปฏิบัติงานหน้างานโดยตรง รวมถึงตัวผู้กำหนดนโยบาย ผ่านเว็บไซต์หลัก และสื่อโซเชียลมีเดียต่างๆ รวมถึงการจัดงานเวทีเสวนา

“เว็บไซต์หลัก alcoholrhythm.com เปรียบเสมือนเป็นบ้านที่รวบรวมความรู้ที่เราพยายามจะปรุงเนื้อหาให้ดูน่าสนใจและเป็นระบบ เรากำหนดบุคลิกให้มีความเป็นกันเอง มีพลังของความหวัง มีความใฝ่รู้ช่างคิด เราตั้งใจผลิตเนื้อหาที่มีคุณภาพสูง ครบถ้วน ถูกต้อง เชื่อถือได้”  วิโรจน์ สุขพิศาล กล่าวสรุป

การคัดกรองและบำบัด

ในวงเสวนาแลกเปลี่ยน ‘ประสบการณ์การจัดบริการบำบัดผู้ติดสุรา ความสำเร็จ อุปสรรคและโอกาสในการพัฒนา’ กล่าวถึงเรื่องการคัดกรองและบำบัดเป็นประเด็นแรก

“โรคติดสุราต่างจากโรคอื่นตรงที่ โรคอื่นถ้าเป็นแล้วคนอยากรักษา แต่คนติดสุราจะบอกว่าตัวเองไม่ติด และไม่ได้เป็นปัญหาของเขา แต่คนที่รับปัญหาคือคนข้างเคียง” วิมล ลักขณาภิชนชัช พยาบาลวิชาชีพชำนาญการพิเศษ สถาบันบำบัดรักษาและฟื้นฟูผู้ติดยาเสพติดแห่งชาติบรมราชชนนี ผู้ทำงานด้านบำบัดผู้ติดสุรามากว่า 10 ปี กล่าวถึงปัญหาในการบำบัด

การดื่มสุราส่งผลต่อระบบประสาท ทำให้คนดื่มรู้สึกมีความสุข ดังนั้นหากติดแค่เริ่มต้นจะไม่มีใครมารักษา ต้องถึงจุดที่ร่างกายติดหนักแล้วจริงๆ คนจึงจะเข้าสู่ระบบการบำบัด

ขณะเดียวกัน หากผู้ป่วยอยู่ในระดับติดสุรารุนแรง จะมีภาวะสมองเสื่อม ไม่สามารถควบคุมการดื่มได้ จนต้องเข้าสู่ภาวะถอนพิษสุรารุนแรง ซึ่งเป็นโรคภัยทางร่างกาย ไม่ใช่แค่เรื่องสุขภาพจิตเท่านั้น

“ผู้ป่วยติดสุราไม่ได้มาโรงพยาบาลเพื่อบำบัด แต่มาเพราะเกิดภาวะถอนพิษสุราขั้นรุนแรง จนเกิดปัญหากับผู้ดูแลอย่างพยาบาล เพราะจะเกิดอาการก้าวร้าว เอะอะ พยาบาลต้องเข้ามาจับและให้ยาสงบอาการ ตรงนี้เป็นโอกาสพัฒนาของโรงพยาบาล ที่ควรจะมีความรู้เรื่องการคัดกรองและการดูแลผู้ป่วยที่มีภาวะถอนพิษสุราด้วย”

เมื่อเป็นเช่นนี้ ปัญหาสำคัญก็คือ หากผู้ป่วยติดสุรามีอาการทั้งทางจิตและทางร่างกาย แต่โรงพยาบาลหรือหน่วยงานที่รับผิดชอบการรักษา อาจไม่มีศักยภาพพอที่จะรักษาได้ครบวงจร เช่นในผู้ป่วยบางราย มีภาวะแทรกซ้อน หัวใจขาดเลือด หรือมีเลือดออกในกระเพาะรุนแรง โรงพยาบาลที่รักษาผู้ป่วยติดสุราก็ไม่อาจรักษาโรคทางกายนี้ได้ แต่ต้องส่งไปรักษายังโรงพยาบาลที่มีศักยภาพสูง เมื่อควบคุมอาการได้ดีในระดับหนึ่งแล้ว ก็จะส่งมาที่สถาบันบำบัดรักษาและฟื้นฟูผู้ติดยาเสพติดฯ เพราะกลัวว่าผู้ป่วยจะมีอาการเพ้อสับสน เป็นภาวะที่ยากจะดูแล วนเวียนอยู่เช่นนี้เป็นวัฏจักร

“คนทั่วไปที่ดื่มจะไม่คิดว่าเป็นปัญหาและไม่อยากหยุดดื่ม ในส่วนของคนไข้เอง ไม่ใช่มารักษาเพราะอยากเลิก  หลายคนยังคิดว่าจะกลับไปดื่มอีก แต่มารักษาเพื่อพักร่างกาย ตรงนี้ต้องมีเทคนิคสร้างแรงจูงใจ ตั้งแต่เจอกันและมีเวลาพูดคุยให้คำปรึกษาแบบสร้างแรงจูงใจ ให้อยากหยุดดื่มก่อน เทคนิคนี้ก็ถูกบรรจุให้อยู่ในหลักสูตรของการบำบัดสุราด้วย” วิมลกล่าว

“ผู้ป่วยติดสุรา ถ้าติดหนักแล้วจะไม่สามารถควบคุมปริมาณการดื่มได้ บางทีเขาคิดว่ากลับไปเข้างานสังคมแล้วจะดื่มแค่แก้วเดียว แต่พอดื่มไปปุ๊บ แล้วหยุดดื่มไม่ได้ เกิดการดื่มแบบติดลม สิ่งที่จะช่วยได้คือถ้าเลิกแล้วต้องไม่ดื่มแก้วแรก จะทำให้เขาทำสำเร็จ และต้องมีครอบครัวช่วยดูแล”

ด้าน วงเดือน สุนันตา พยาบาลวิชาชีพชำนาญการ โรงพยาบาลสวนปรุง ผู้มีประสบการณ์ด้านการบำบัดเช่นเดียวกัน กล่าวถึงการทำงานของโรงพยาบาลสวนปรุง ซึ่งเป็นโรงพยาบาลจิตเวช ที่มีศูนย์ Excellence ทำงานร่วมกับเครือข่ายภาคเหนือ อีสาน และกลาง ใช้หลักการดูแลคนไข้โดยใช้พื้นฐานจาก i-MAP health มี 4 มาตรการ ประกอบด้วย การบำบัดและคัดกรองเบื้องต้น การถอนพิษสุรา ฟื้นฟูทางด้านจิตใจและสังคม และการดูแลหลังการรักษา

“เรามีสองวอร์ดในการดูแลผู้ป่วยติดสุรา ดูแลแบบครบวงจร ตั้งแต่เข้าโรงพยาบาลจนออก และดูแลต่อเนื่องถึงชุมชน จุดหนึ่งที่เราต้องทำคือการค้นหาปัญหาของผู้ป่วย และดูแลตามระดับของปัญหา ถ้าปัญหาเล็กน้อยก็จะส่งให้ญาติดูแลต่อ ถ้าบางรายเยินมาเลย ไม่มีที่อยู่ บางทีเกิดอาการถอนจนเตียงสั่น ก็ต้องช่วยดูแลกันทั้งเครือข่าย”

ในการดูแลช่วงถอนพิษสุราต้องดูแลอย่างใกล้ชิด บางรายถึงขั้นอยู่บ้านไม่ได้ อยู่ข้างนอกก็ไม่ได้ โรงพยาบาลยึดแนวคิดสำคัญว่าจะไม่มีการผลักผู้ป่วย ส่วนในบางรายที่บำบัดสำเร็จ มีปัจจัยสำคัญคือ ผู้ป่วยให้ความร่วมมือ ญาติสนับสนุน และแหล่งเครือข่ายตรงกับวัตถุประสงค์ของคนไข้ เช่น เครือข่ายวิถีพุทธ ซึ่งเป็นหนึ่งในพาร์ทเนอร์การดูแลส่งต่อ

“เราใช้เครือข่ายวิถีพุทธมาตั้งแต่ปี 2556 ส่งไปประมาณ 50 กว่าคน ตอนนี้บวชอยู่ประมาณ 14-15 รูป บางทีทำงานเฉพาะโรงพยาบาลไม่พอ ต้องมีการทำที่เพิ่มขึ้น เช่น เรามีไลน์ติดต่อกับคนไข้ที่ออกไปแล้ว คนไข้ก็จะไลน์มาว่าตอนนี้กำลังสอบนักธรรมตรี สิ่งหนึ่งที่เราติดตามเราก็จะให้กำลังใจ ชื่นชมเขา” วงเดือนกล่าว

การบำบัดด้วยวิถีพุทธ

พระครูวิวิธประชานุกูล เจ้าอาวาสวัดหัวริน เริ่มทำงานเกี่ยวกับผู้ติดเชื้อเอชไอวี และผู้ป่วยติดสุรามาตั้งแต่ ปี 2546 พระครูมองว่า ปัญหาการติดเชื้อเอชไอวีกับการการติดสุรามีความเชื่อมโยงกัน เพราะหลายครั้งที่การดื่มสุรานำไปสู่การเที่ยวสถานเริงรมย์ จนท้ายที่สุดนำโรคมาติดครอบครัว เมื่อมีปัญหาเรื้อรังมานาน จึงมีการจัดขบวนการขับเคลื่อนรณรงค์งดเหล้าเข้าพรรษา งานบุญปลอดเหล้า สร้างค่านิยมให้เยาวชนรุ่นใหม่ห่างไกลสุรา พอดีกับที่ทางโรงพยาบาลจอมทองจัดโครงการบำบัดผู้ป่วยสุราเชิงพุทธ พระครูจึงได้เริ่มเรียนรู้และทำงานร่วมกับโรงพยาบาลตั้งแต่ตอนนั้น

“เราเชื่อมกับโรงพยาบาล ออกไปเยี่ยมผู้ป่วยตั้งแต่ระยะแรกจนระยะสุดท้ายว่าเขาป่วยด้วยโรคอะไร และก็ติดตามไปถึงครอบครัวและผสานเชื่อมกับรพ.สต. และโรงพยาบาลว่าจะทำยังไงให้บทบาทพระสงฆ์ได้เชื่อมโยงในเรื่องนี้ บางทีก็ใช้ศีล 5  ใช้อริยสัจ 4 ถามเหตุผลว่าทำไมถึงต้องดื่มสุรา อาจจะเป็นความชอบ ความชิน ความหลงในรสในกลิ่น แล้วมีความสุขกับการดื่ม แต่ไม่ได้มองในเรื่องผลกระทบที่ติดตามมา”

พระครูฯ เดินทางไปให้ธรรมะหน้าวอร์ดที่โรงพยาบาลเดือนละ 4 ครั้ง ประสานกับเจ้าหน้าที่โรงพยาบาลสม่ำเสมอ เปิดโอกาสให้คนที่อยากบวชสามารถบวชได้ “เราอยากให้เขามองวัดเหมือนเป็นบ้านตัวเอง” พระครูฯ กล่าว

ในช่วงเริ่มต้นจะให้ผู้ป่วยเริ่มถือศีล 8 และถ้าหากเรียนรู้กิจของสงฆ์ได้ดี ก็จะส่งชื่อเข้าสู่กระบวนการบรรพชาอุปสมบท เช่น ช่วงสงกรานต์ บวชฤดูร้อน ฯลฯ พระหลายรูปบวชแล้วไม่ต้องใช้ยาคลายเครียดช่วย แต่บำบัดตัวเองได้ด้วยธรรมะ

“เมื่อเราโอนหน้าที่ให้พวกเขาได้ ก็เกิดความภูมิใจ จากคนที่ถูกหิ้วปีกมา ก็มีปีกที่แข็งแรง บินได้ กลายมาเป็นวิทยากร ไปเยี่ยมผู้ป่วย และสอนหนังสือได้ สุดท้ายมุ่งในการเรียนพระธรรม จบนักธรรมตรี-โท เข้าสู่นักธรรมเอก และมีการรายงานผลตลอดเวลา เราไม่ทิ้งผู้ป่วย สุดท้ายเราสามารถพัฒนาชีวิตของคนในชุมชนให้ดีขึ้นได้ด้วยประสบการณ์ของเขาเอง”

ศูนย์ปรึกษาปัญหาสุรา 1413

นอกจากการบำบัดในโรงพยาบาล และการดูแลแบบวิถีพุทธแล้ว ยังมีอีกหนึ่งช่องทางการบำบัดที่ผู้ป่วยเข้าถึงได้ง่ายคือ ศูนย์ปรึกษาปัญหาสุรา 1413

“สิ่งที่ได้บทเรียนจากการทำสายด่วนน่าตกใจมาก หนึ่ง คนไข้ไม่รู้ว่าติดสุราเป็นความเจ็บป่วย เขายังมองว่าเป็นเรื่องพฤติกรรมทั่วไป สอง พอมีผลกระทบญาติจะโทรมาปรึกษาว่าจะทำยังไงให้คนไข้เลิกเหล้าได้ เขาจะไปช่วยเลิกเอง แต่ไม่ได้คิดถึงสถานพยาบาลเลย คำถามยอดฮิตคือ ถามหายาเบื่อเหล้า” พ.อ.นพ. พิชัย แสงชาญชัย รองผู้อำนวยการจิตเวชและประสาทวิทยา โรงพยาบาลพระมงกุฎเกล้า กล่าวถึงสถานการณ์ผู้ป่วยที่โทรมาปรึกษาสายด่วน

อย่างไรก็ตาม ในปัจจุบันมีการเปลี่ยนแปลงไปในทางที่ดีขึ้น แต่เดิมผู้ป่วยโทรมาเองสัดส่วนแค่ 30 เปอร์เซ็นต์ ที่เหลือเป็นญาติ แต่เมื่อมีการรณรงค์อย่างต่อเนื่อง พบว่ามีสัดส่วนเท่ากัน ผลจากการสื่อสารทางออนไลน์และทำเว็บไซต์ ผู้ดื่มเองจึงโทรมามากขึ้น

“วัตถุประสงค์ของการทำสายด่วนคือ พัฒนาตัวระบบรูปแบบให้มีประสิทธิภาพ ทำวิจัยและจัดการฐานข้อมูลที่สำคัญ เช่น เรื่องสถานบำบัดทั่วประเทศ แล้วพัฒนาตัวบุคลากรให้สามารถให้คำปรึกษาทางโทรศัพท์ได้ เราต้องมีองค์ความรู้ในด้านนี้ว่า รูปแบบไหนถึงจะมีประสิทธิภาพ สายด่วนเองก็เป็นตัวเผยแพร่ความรู้ ร่วมรณรงค์ไปกับภาคีเครือข่าย ไม่ว่าจะเป็น สสส. หรือกรมควบคุมโรค เราก็ร่วมรณรงค์ไปด้วย”

ผู้ให้คำปรึกษาโรคติดสุราใช้บุคลากรจากจิตเวช นักจิตวิทยา นักสังคมสงเคราะห์ และมีการอบรมให้ความรู้เพิ่มเติม จากสถิติที่มีผู้ป่วยโทรมา มักจะใช้เวลาพูดคุยประมาณ 30 นาที หลังจากนั้นทางสายด่วนจะโทรกลับไปหา 5 ครั้ง รวมทั้งหมดจะได้รับบริการทั้งหมด 6 ครั้งใน 1 ปี

“ใน 4 ครั้งแรกเราจะถือว่าเป็น intervention ใช้การจูงใจ เราคุยกับเขาไม่เห็นหน้าเห็นตาและการปรับเปลี่ยนพฤติกรรมก็เกิดขึ้นนอกจากการพูดคุย แต่สิ่งที่เกิดขึ้นในการพูดคุยคือแรงจูงใจ เราใช้กลยุทธ์ motivational interviewing และ motivational enhancement therapy เราทบทวนองค์ความรู้และพบว่าการให้คำปรึกษาผ่านทางโทรศัพท์จะต้องเป็นทั้งเชิงรับ เขาโทรมาหาเรา และ เชิงรุก เราโทรไปหาเขา ส่วนที่ 3 คือการโทรติดตาม เราก็ใช้สามองค์ประกอบนี้เลย”  พ.อ.นพ. พิชัยอธิบายการทำงานของสายด่วน

ตัวชี้วัดสำคัญคือ ความรุนแรงของการดื่มสูงมากจากการโทรมาครั้งแรก แต่พอคุยไปได้ 6 เดือน ความรุนแรงของการดื่มลดลงอย่างเห็นได้ชัด ทำให้เห็นว่าการคุยกันสามารถช่วยปรับเปลี่ยนพฤติกรรมผู้ป่วยได้จริง ทั้งมีการวิจัยที่ทำกับทั้งผู้ดื่มและญาติ ผลวิจัยยืนยันชัดเจนว่าการพูดคุยกันมีประสิทธิภาพ

นอกจากสายด่วน 1413 แล้ว ยังมีการให้ข้อมูลอัตโนมัติ เป็นข้อมูลขนาดสั้น ความยาว 2-3 นาที แก่คนที่ต้องการแค่ข้อมูล แต่ไม่ได้ต้องการปรึกษา เช่นเดียวกับที่ เว็บไซต์ 1413.in.th  ทำหน้าที่ให้ข้อมูลเช่นเดียวกัน มีสถิติว่าใน 1 ปี มีคนเข้าไปดูหลักแสน ทั้งมีให้ผู้ป่วยประเมินตัวเองว่ามีปัญหาการดื่มรุนแรงแค่ไหน ซึ่งมีคนเข้ามาทำหลายพันคนต่อปี ทั้งญาติและผู้ดื่มเอง

“ต่อไปจะเป็นยุคของโซเชียลมีเดีย ไม่ว่าจะเป็นเฟซบุ๊กหรือไลน์ เราก็ทำอยู่และมากขึ้นเรื่อยๆ เรานึกไปถึง online marketing ที่ลงทุนไม่มากแต่ได้ผลลัพธ์ที่มากขึ้น และทำยังไงให้บริการของเราเป็น free service ทุกวันนี้ผู้ที่โทรเข้ามายังต้องเสียเงินอยู่ แต่เราสามารถให้เขาทิ้งเบอร์ไว้ได้”

“เรายังมองว่า ที่สุดแล้วควรมีการเชื่อมต่อไปที่สถานพยาบาล แล้วเปิดโอกาสให้เจ้าหน้าที่ดูแล น่าจะยั่งยืนกว่า โอกาสปรับเปลี่ยนได้สำเร็จมากกว่า เราเลยนึกไปถึงการเชื่อมต่อโซเชียลมีเดียเข้ากับสถานบำบัด อยากจะทำในลักษณะ follow up call ให้สถานบำบัดส่งเบอร์มาให้เราโทรหาคนไข้ก็ได้”

ในตอนท้ายพ.อ.นพ. พิชัย กล่าวสรุปว่า “นักวิจัยสามารถเข้ามาช่วยในเชิงการวัดผลลัพธ์และความคุ้มค่าในแง่มุมของการปรับเปลี่ยนพฤติกรรม อย่างเช่น เขาเลิกเหล้า เขาเข้าสู่บริการบำบัดรักษา ก็เป็นประเด็นที่ต้องคิดเยอะ แล้วยังไม่สำเร็จรูป และผู้ที่กำหนดนโยบายก็จะคิดว่าคุ้มค่าไหม รณรงค์ทำสื่อหลายอย่าง คุ้มค่าหรือเปล่า ได้ผลแค่ไหน ตรงนี้นักวิจัยน่าจะเข้ามาช่วยดู ช่วยกำหนดวิธีการ กำหนดตัวชี้วัด และก็ทำให้เห็นผลเพื่อจะยืนยันสิ่งที่เราทำว่า มันเป็นประโยชน์คุ้มค่ากับการลงทุนในภาครัฐ”

เรื่องและภาพ: ทีมงาน Alcohol Rhythm

The post Alcohol Rhythm เปลี่ยนจังหวะชีวิตคนติดเหล้า: อ่านปัญหาและหาทางแก้คนติดสุรา appeared first on Alcohol Rhythm.

The post คลิป : งานเปิดตัวเว็บไซต์ Alcohol Rhythm เปลี่ยนจังหวะชีวิตคนติดเหล้า appeared first on Alcohol Rhythm.