ผศ.นพ.ณัทธร พิทยรัตน์เสถียร Archives - Alcohol Rhythm

10 เรื่องเหล้ายอดนิยม 2019

admin — Tue, 24 Dec 2019 06:35:59 +0000

จากตัวเลขของสำนักงานสถิติแห่งชาติ ในพ.ศ.2560 ประชากรอายุ 15 ปีขึ้นไปจำนวน 55.9 ล้านคน ดื่มแอลกอฮอล์ประมาณ 15.9 ล้านคน และดื่มสม่ำเสมอจำนวน 6.98 ล้านคน แต่คนที่เข้าถึงระบบการบำบัดรักษากลับมีไม่ถึง 7% จะเห็นว่า ตัวเลขคนติดแอลกอฮอล์ค่อนข้างสูง แต่คนที่สามารถเข้าถึงบริการบำบัดรักษากลับสวนทางกัน คือน้อยจนน่าใจหาย

สาเหตุของการเข้าไม่ถึงการบำบัดรักษามีหลากหลาย ไล่เรียงตั้งแต่ความไม่รู้ – ไม่รู้ว่าการติดแอลกอฮอล์เป็นโรค หรือมองว่าเหล้าไม่ใช่ปัญหา ความไม่เข้าใจ – ไม่เข้าใจถึงพิษภัยของสุรา หรือหลายคนอาจจะอยากเข้าบำบัด แต่ไม่รู้ว่าควรจะเริ่มอย่างไร หรือควรจะเริ่มที่ไหน จึงยังพ่ายแพ้ต่อคลื่นความเมามายอยู่ร่ำไป

ในช่วงปีที่ผ่านมา โครงการประเมินเทคโนโลยีและนโยบายด้านสุขภาพ (HITAP) ร่วมกับ The 101.world ภายใต้การสนับสนุนจากสำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) ได้ร่วมทำโครงการ Alcohol Rhythm เปลี่ยนจังหวะชีวิตคนติดเหล้า เพื่อมุ่งสื่อสารถึงญาติ คนใกล้ชิด และผู้ดื่ม โดยหวังว่าจะช่วยลดช่องว่างการเข้าไม่ถึงบริการบำบัดรักษาอาการติดสุรา

ผลงานในโครงการนั้นมีหลากเนื้อหา หลายหมวด ไล่เรียงตั้งแต่การให้ความรู้ง่ายๆ แบบแอลกอฮอล์ 101 เรื่องเหล้าสร้างแรงบันดาลใจ การดูแลผู้ติดเหล้า และวิธีการใหม่ๆ เพื่อเลิกเหล้า รวมไปถึงชุดเครื่องมือเพื่อผู้ติดสุรา ญาติ และบุคลากรทางการแพทย์

ต่อจากนี้คือการนำเสนอ 10 เรื่องเหล้ายอดนิยม ประจำปี 2019 เพื่อเป็นการทบทวนผลงาน และให้คุณได้ย้อนดูการเดินทางในปีที่ผ่านมากันอีกครั้ง และเราจะมาร่วมก้าวเข้าสู่ปี 2020 ไปด้วยกันอย่างแข็งแรง!

อินโฟกราฟิก: 10 เรื่องเหล้าทั่วไทย ที่คุณอาจไม่เคยรู้

รู้หรือไม่ ประเทศไทยมีนักดื่มทั้งหมดกี่คน?

แล้วรู้หรือไม่ ว่าคนวัยไหนดื่มสุรามากที่สุด?

ยังไม่รู้ก็ไม่เป็นไร แต่วันนี้คุณจะได้รู้แล้ว เพราะ Alcohol Rhythm เปลี่ยนจังหวะชีวิตคนติดเหล้า ขอพาคุณตะลอนทั่วไทย ดู 10 เรื่องเหล้าที่คุณอาจไม่เคยรู้ ไล่เรียงตั้งแต่จำนวนนักดื่มในประเทศไทย ช่วงอายุที่มักดื่มสุรา ไปจนถึงสาเหตุหลัก ว่าอะไรทำให้คนตัดสินใจเลิกเหล้า ผ่านทางอินโฟกราฟิกสดใส ย่อยง่าย งานนี้จะเก็บไว้เป็นคลังความรู้ก็เยี่ยม หรือเอาไว้ทายขำๆ กับเพื่อนตอนกินข้าวเย็นนี้ก็ดูดีไม่หยอก

‘ใกล้บ้าน สมานใจ’ : คุยกับ ดร.หรรษา เศรษฐบุปผา ว่าด้วยนวัตกรรมบำบัดคนติดสุรา

ปัญหาการติดสุรานับเป็นปัญหาที่รุนแรงปัญหาหนึ่งในสังคมไทย โดยในแต่ละปี มีผู้ที่ติดสุราและต้องเข้ารับการบำบัดเป็นจำนวนมาก แต่การบำบัดนั้นยังไม่ใช่จุดสิ้นสุด เพราะผู้เข้ารับการบำบัดมีโอกาสที่จะกลับไปติดสุราอีก จึงจำเป็นอย่างยิ่งที่จะต้องมีเครื่องมือเพื่อประคับประคองพวกเขาให้ไม่หวนกลับไปติดสุราซ้ำ

หนึ่งในโปรแกรมที่ช่วยดูแลผู้ติดสุราหลังเข้ารับการบำบัดให้กลับมาใช้ชีวิตได้ตามปกติ และสามารถลด ละ เลิก สุราได้จริง คือโปรแกรม ‘ใกล้บ้าน สมานใจ’ ที่มีหัวหน้าโครงการคือ ดร.หรรษา เศรษฐบุปผา ซึ่งแม้จะเริ่มต้นใช้โปรแกรมนี้ในพื้นที่จังหวัดเชียงใหม่ แต่ปัจจุบัน โรงพยาบาลทั่วประเทศได้ใช้โปรแกรมนี้เป็นหนึ่งในชุดเครื่องมือสำหรับบำบัดผู้ติดสุราหลังจำหน่ายออกจากสถานพยาบาล ตามนโยบายของกระทรวงสาธารณสุข

“โรคติดสุราไม่เหมือนโรคทั่วไปที่รักษาแล้วหายขาด แต่โรคนี้มันมีทั้งติดทางกาย และติดทางใจ จึงเป็นที่มาที่ไปว่า จะทำอย่างไรให้คนที่เข้ามารักษาอาการทางกายแล้ว กลับออกไปใช้ชีวิตในชุมชนได้นานขึ้น โดยไม่ต้องกลับมารักษาอีก”

“คนทั่วไปมักเข้าใจว่าการลด เลิก ตัด ไม่ใช้สารเสพติด ไม่ดื่มเหล้า ไม่น่าจะใช่เรื่องยาก แต่ในความเป็นจริง มันเป็นเรื่องของการติด เป็นเรื่องของสมอง ซึ่งแก้ยาก ดังนั้นถ้าไม่มีใครช่วยเหลือ ช่วยประคับประคองเขา กระทั่งไปประณาม ตั้งข้อรังเกียจ มองว่าเป็นการหาเรื่องใส่ตัว ทำตัวเอง แก้ปัญหาผิดๆ โดยไม่ได้ให้ความสำคัญและช่วยเหลือเขาอย่างจริงจัง แบบนั้นถือว่ามาไม่ถูกทาง”

อินโฟกราฟิก : ดูแลอย่างไร … ถ้าคนใกล้ตัวมีปัญหาการดื่มสุรา?

เพื่อนคุณอยู่เลเวลไหนเวลากินเหล้า?

เลเวล 1 : ปากบอกไหว แต่ใจพร้อมหลับ

เราจะมีวิธีสังเกตอาการแบบไหน ที่ดูแล้วเข้าข่ายเมาภาพตัด?

เลเวล 2 : สิบแก้วไม่เมา กลัวเหล้าไม่พอ

เราจะเช็คคนใกล้ตัวว่าเขาติดเหล้ามั้ย ได้ยังไง?

เลเวล 3 : ขาดเธอ เหมือนขาดใจ

อาการแบบไหนที่เรียกว่าลงแดงจากการขาดเหล้า?

อย่าลืมว่า เพื่อนแท้มีน้อย เพื่อนสติเต็มร้อยก็เช่นกัน

3 สกิลที่ควรมีติดตัวเวลาอยู่ในวงเหล้า

สกิลที่ 1 : (ดูแลคน) วาร์ปเก่ง – ดื่มอยู่ดีๆ หันมาอีกทีเพื่อนปลิว (หมดสติ) ไปแล้ว แบบนี้ต้องทำยังไง?

สกิลที่ 2 : ม้วน (ผ้า) เก่ง – ถ้าเกิดเหตุไม่คาดฝันคือเพื่อนชัก อย่าเพิ่งผลีผลามคว้าช้อนยัดปากไป แต่ต้องทำอย่างไรลองอ่านดูเลย!

สกิลที่ 3 : ประคบเก่ง – นั่งอยู่ดีๆ ได้ยินเสียงดังตึง ปรากฏว่าเพื่อนปลิวแถมศีรษะยังฟาดพื้นอีก เจอเหตุการณ์แบบนี้อย่าเพิ่งตกใจ ตั้งสติไว้ และทำตามคำแนะนำในรูป

เพราะเรื่องไม่คาดฝันเกิดขึ้นได้เสมอ โดยเฉพาะเมื่อเพื่อนของคุณเริ่มสติหลุดในวงเหล้า เราจึงต้องเตรียมพร้อมรับทุกสถานการณ์ เย็นนี้นั่งๆ อยู่ ก็ลองสังเกตอาการของคนใกล้ตัวสักนิด เผื่อเกิดอะไรขึ้น จะได้ดูแลเขาได้อย่างถูกวิธี

เหล้าจ๋า น้องลาก่อน: 7 วิธีบอกเลิก ไม่ให้เหล้าต้องเจ็บ

ฝากไปบอกเหล้าที ว่าไม่มีเราต่อไป~
กับ 7 วิธี ตัดใจจากเหล้า ถนอมความรู้สึกคนเคยรัก บวกกับ 4 เคล็ดลับพิเศษ เพื่อให้การบอกเลิกครั้งนี้จบจริง!

“(เหล้า) ที่รัก เราเลิกกันเถอะ”

ผมบอกกับขวดสีอำพันตรงหน้า รู้สึกเจ็บแปลบๆ เมื่อต้องบอกเลิกกับพี่แอล (กอฮอล์) ที่ผูกพันกันมาแสนนาน แต่จะให้ทำอย่างไรได้ เพื่อสุขภาพและเพื่อคนรอบตัว เข้าพรรษานี้ผมต้องเลิกเหล้าให้ได้!

หมายเหตุ: ภาพด้านบนเป็นสถานการณ์จำลองถึงนักดื่มหลายคนที่อยากเลิกเหล้าให้เด็ดขาด แต่บางคนก็ไม่ประสบความสำเร็จ ต้องกลับมาหาพี่เหล้าคนรักเก่าอยู่ร่ำไป

และถึงแม้มันอาจจะดูเว่อร์ไปสักนิด แต่เชื่อเถอะว่า การเลิกเหล้าสำหรับผู้ดื่มที่ดื่มมานานแสนนานนั้นไม่ง่ายเลย ทั้งด้วยอาการทางกายและทางใจ ทำให้ขั้นตอนที่ยากที่สุดของการเลิกเหล้าก็คือการเริ่มต้นที่จะเลิกเหล้า และจากการที่มีโอกาสได้คุยกับผู้ป่วยที่เคยติดเหล้า ทุกคนต่างพูดเป็นเสียงเดียวกันว่า เมื่อติดเหล้าไปแล้ว จะให้เลิกก็ยากเกินห้ามใจ มีคนถึงกับบอกว่า ‘ตนเองยอมตายไปพร้อมกับการนอนกอดขวดเหล้า’ เลยทีเดียว

แต่แม้การบอกเลิก (เหล้า) จะเป็นเรื่องยาก ก็ใช่ว่าคุณจะเลิกไม่ได้ เพราะหลายครั้งที่ความล้มเหลวในการเลิกเหล้ามาจากการขาดความเข้าใจที่ถูกต้องในเรื่องการเลิกเหล้า และทำให้การเลิกเหล้าต้องล้มเหลวไป

“ดื่มเพื่อสุขภาพ(?)” เมื่อยีนส่งผลให้แอลกอฮอล์ออกฤทธิ์กับคนแตกต่างกัน

หนึ่งในความเชื่อของชาวเอเชียคือ การดื่มเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ดีต่อสุขภาพ

ได้ยินแบบนี้ หลายคนคงเริ่มคุ้นชื่อกับยาชูกำลังอย่างม้ากระทืบโลงหรือโด่ไม่รู้ล้ม ที่เขาว่ากันว่ามีสรรพคุณร้อยแปด ทั้งบำรุงร่างกาย บำรุงโลหิต แก้ประจำเดือนมาไม่ปกติ ยันเสริมพละกำลัง ความเชื่อเหล่านี้จึงยิ่งน่าเชื่อถือมากขึ้นไปอีก

แต่ใช่ว่าจะมีแต่ชาวเอเชียที่เชื่อแบบนี้ เพราะในตะวันตก ก็มีความเชื่อในทำนองเดียวกัน เช่น งานวิจัยที่บอกว่า การบริโภคแอลกอฮอล์จะช่วยให้คอเลสเตอรอลดี และไม่ได้เป็นอันตรายต่ออินซูลินในร่างกาย

แต่คุณรู้หรือไม่ว่า อาจไม่ใช่ทุกเชื้อชาติที่เหมาะกับการดื่ม โดยเฉพาะชาวเอเชียอย่างเราๆ เมื่อมีงานวิจัยที่ค้นพบว่า ชาวเอเชียมียีนบางอย่างในร่างกายที่อาจไม่รองรับการบริโภคแอลกอฮอล์!

(Quote) เลิกเหล้ามันอยู่ที่ (เข้า) ใจ ความคิดและพฤติกรรม : สำรวจการบำบัดแบบ CBT (Cognitive Behavior Therapy)

อาการติดเหล้าเป็นอย่างไร หากคนไข้ผ่านการบำบัดสารเสพติดหลายๆ ครั้ง จะช่วยให้เลิกได้ง่ายขึ้นหรือไม่ หักดิบคืออะไร และปลอดภัยจริงหรือไม่ และวิธีช่วยคนใกล้ตัวให้เลิกเหล้าได้สำเร็จคืออะไรกันแน่ …

ชวนอ่านทัศนะของ ผศ.นพ.ณัทธร พิทยรัตน์เสถียร จากภาควิชาจิตเวชศาสตร์ คณะแพทยศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ผู้เป็นจิตแพทย์ อาจารย์ และผู้เชี่ยวชาญด้านการบำบัดด้วยความคิดและพฤติกรรม หรือ CBT (Cognitive Behavior Therapy) ในประเทศไทย ได้เผยวิธีการเลิกเหล้าแบบ CBT ที่เริ่มต้นจากการ ‘พูดคุย’ ทำความเข้าใจเหตุผลในการดื่ม สำรวจสภาพแวดล้อม และหาทางออกใหม่ๆ ให้กับเหตุผลของแต่ละคน รวมถึงตอบคำถามข้างต้นผ่านทางวิธีแบบ CBT

(อ่านบทสัมภาษณ์ ผศ.นพ.ณัทธร ทิพยรัตน์เสถียร ฉบับเต็มได้ ที่นี่)

‘แก้วเหล้านั้นยังสำคัญอยู่ไหม?’ มองการบำบัดสุราผ่านหลักปรัชญาอัตถิภาวนิยม

หลักอัตถิภาวนิยมทำงานกับทั้งข้างหน้าและข้างหลัง ข้างหน้าคือชวนให้เห็นภาพสวยงามในอนาคต ข้างหลังคือเบื้องหลังว่า คุณเจออะไรมาก่อนจะมากินเหล้า แล้วจึงปิดท้ายว่า เมื่อคุณเห็นภาพในอนาคต เห็นชีวิตในอนาคตที่คุณอยากใช้แล้ว มันไม่มีเหล้า แล้วแก้วนั้นยังสำคัญกับคุณอยู่ไหม”

“…เคสที่ติดสุรามาหนักๆ เขาไม่ได้เพิ่งเจ็บปวดหรือเพิ่งติดมาเมื่อเดือนที่แล้ว แต่เขามีภาวะที่กดดันและเครียดมานานมาก คือรู้ว่าตัวเองอยากทำอะไร อยากเลือกอะไร แต่ไม่กล้าแสดงความต้องการออกไป เลยตัดสินใจหนีความจริงโดยใช้การกินเหล้าให้ลืม จึงเกิดการใช้เหล้ามาเป็นการรับมือ…”

“ถ้าเป็นในสหรัฐฯ มีกฎหมายเลยว่า ถ้าคุณเกิดมีปัญหาขึ้นมา จะแค่เครียดก็ได้ รัฐจะมีบริการให้พบนักจิตวิทยาได้หลายครั้ง โดยไม่เสียค่าใช้จ่าย ถ้าติดสารเสพติดจะไปเข้ากลุ่มบำบัดที่ไหนก็ได้ แต่ในไทย คุณลองถามสิว่า ถ้าอยากเลิกเหล้าต้องไปที่ไหน วิชาชีพไหนจะช่วยคุณได้ คนก็อาจจะยังไม่รู้ตรงนี้ แล้วยังเรื่องค่ารักษาอีก ต้องยอมรับว่า คนติดเหล้าคือคนที่ไม่ค่อยมีเงิน บางคนไม่มีเงินพอจะจ่ายค่าเช่าห้องด้วยซ้ำ แล้วเขาจะจ่ายเงินเพื่อบำบัดเหล้าไหมล่ะ ลืมไปได้เลย”

“ถ้าจะมองจริงๆ มนุษย์ทุกคนก็เหมือนกันหมด แต่เราไม่ควรไปตัดสินว่า คนที่เลือกการรับมือแบบนี้จะแย่กว่าอีกคน และถ้าจะมองให้ลึกซึ้งกว่านั้นคือ คนที่เลือกเหล้า เขามีความเจ็บปวดบางอย่างอยู่หรือเปล่า จริงๆ แล้วมนุษย์เราควรเมตตาและเข้าอกเข้าใจกันไม่ใช่หรอ แต่สังคมทุกวันนี้เป็นเหมือนสังคมแห่งการตัดสินและกระทืบซ้ำมากกว่า”

ดื่มเหล้าเท่ากับ ‘แมน’ (?) : สำรวจมายาคติที่ทำให้ผู้ชายต้องดื่ม

คุณผู้ชายทั้งหลายเคยประสบปัญหาปฏิเสธการดื่มเหล้าไม่ได้บ้างหรือไม่

ในสังคมซึ่งถูกครอบงำด้วยวัฒนธรรมชายเป็นใหญ่ การดื่มสุราถูกนับเป็นการแสดงออกถึงความมาดแมนแบบหนึ่ง นั่นทำให้ผู้ชายหลายคนประสบปัญหา ‘ต้องดื่ม’ อย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ เพราะถ้าใครออกตัวว่าไม่ดื่ม หรือดื่มไม่เป็น ก็อาจถูกคนรอบข้างหัวเราะเยาะหยันและมองว่าไม่มีความเป็นลูกผู้ชายเอาเสียเลย

แต่ลูกผู้ชายที่แท้จริงจำเป็นต้องดื่มเหล้าเสมอไปหรือ?

“การดื่มแอลกอฮอล์ปริมาณมากถูกมองเป็นวิธีพิสูจน์ความเหนือกว่า แกร่งกว่า แมนกว่า และคนที่คอแข็งที่สุดมักได้รับเสียงชื่นชม ยกย่องให้เป็นผู้นำของกลุ่ม”

“ตรงกันข้าม หากชายใดคออ่อน ดื่มแก้วสองแก้วแล้วเมาล้มพับ ก็อาจถูกตราหน้าว่าอ่อนแอเหมือนผู้หญิง ทำให้สุดท้ายแล้วผู้ชายต้องดื่มหนักขึ้น หนักขึ้นเพื่อฝึกฝนตัวเองให้คอแข็งยิ่งกว่าเดิม”

“การปลูกฝังวัฒนธรรมชายเป็นใหญ่พร้อมกับการดื่มสุราอาจก่อให้เกิดปัญหาต่างๆ ตามมา ทั้งปัญหาความรุนแรงเพราะผู้ชายเชื่อว่าตนแข็งแกร่ง ต้องการแสดงอำนาจ ฤทธิ์ของแอลกอฮอล์ทำให้ความยับยั้งชั่งใจน้อยลงจนเกิดการทะเลาะวิวาท ใช้ความรุนแรงกับคนในครอบครัว และปัญหาสุขภาพของตัวผู้ดื่มเอง”

ศูนย์ปรึกษาปัญหาสุรา ‘1413’ สายนี้เพื่อคนอยากเลิกเหล้า: คุยกับ พ.อ.(พิเศษ)นพ.พิชัย แสงชาญชัย

“วัตถุประสงค์ของสายด่วนเลิกเหล้าคือ การช่วยให้เขาปรับเปลี่ยนพฤติกรรมและมีแรงจูงใจในการเลิก ถ้าเป็นญาติ ก็ช่วยในด้านจิตใจ เพราะญาติมักจะได้รับผลกระทบจากผู้ดื่มและพยายามหาความช่วยเหลือ เมื่อเราคุยเสร็จแล้ว จะขอเบอร์ติดต่อเพื่อโทรกลับไปติดตามผล โดยเราตั้งโปรแกรมไว้ว่าจะติดตาม 5 ครั้งในหนึ่งปี โดยแบ่งเป็นโทรในช่วง 1 สัปดาห์ถัดไป 1 เดือนถัดไป 3 เดือนถัดไป 6 เดือนถัดไป และ 12 เดือนถัดไป เพราะฉะนั้น คนที่เข้ามารับบริการจะได้รับบริการให้คำปรึกษาประมาณ 6 ครั้ง”

“สุราถือเป็นสารเสพติดที่ถูกกฎหมาย เข้าถึงได้ง่าย อีกทั้งการดื่มสุราก็เป็นส่วนหนึ่งของวัฒนธรรมทางสังคม งานแต่ง งานบวช หรืองานเฉลิมฉลองอะไรต่างๆ ก็มักจะมีสุราเข้าไปเกี่ยวข้อง ภาวะติดกับภาวะปกติจึงอยู่ใกล้กันมาก ทำให้ผู้ดื่มมักไม่รู้ตัวว่าตัวเองติด กว่าจะรู้ตัวก็เป็นมากแล้ว ดังนั้นจึงอาจจะรักษาค่อนข้างยาก อีกทั้งผู้ดื่มสุราจะมีโรคร่วมมาก ไม่ว่าทางกาย เช่น โรคตับ โรคกระเพาะ โรคหัวใจ รวมถึงโรคจิตเวช เช่น ภาวะซึมเศร้า อารมณ์แปรปรวน วิตกกังวล ดังนั้น ปัญหาการติดสุราจึงเป็นเพียงยอดภูเขาน้ำแข็ง ที่ยังมีปัญหาอยู่ข้างใต้อีกจำนวนมาก การจะดูแลแก้ไขต้องได้รับการประเมินโดยถี่ถ้วน ดูแลต่อเนื่อง และดูแลในหลายๆ ปัญหา”

“ส่วนมากคนไข้มักจะไม่ได้มารับบริการเองตั้งแต่ต้น คำแนะนำคือ ญาติสามารถไปปรึกษาแพทย์ได้ก่อน ไม่ต้องรอจนกระทั่งคนไข้มา ซึ่งนี่จะช่วยย่นระยะเวลาการไม่เข้าสู่การบำบัดรักษาได้ และเวลาที่ญาติเริ่มคุยกับคนไข้เรื่องมาพบแพทย์ ก็อย่าเพิ่งไปเน้นเรื่องการติดสุรา เพราะเรื่องนี้เป็นเรื่องที่ผู้ติดจะรับรู้น้อยที่สุดและจะปฏิเสธ แต่ให้เน้นที่ปัญหาซึ่งเขาพอจะรู้สึกได้ว่ามันเป็นปัญหาของเขา เช่น เรื่องสุขภาพ บอกว่าเราห่วงใยสุขภาพของเขา อยากพาไปพบแพทย์เพื่อเช็คสุขภาพ จากนั้นแพทย์จะพูดคุยเชื่อมโยงไปยังเรื่องอาการติดสุรา และนำไปสู่การบำบัดรักษาต่อไป”

ดื่มเหล้าเพื่อความเท่าเทียม : สุราและการต่อสู้ของสิทธิสตรี

ครั้งหนึ่ง การดื่มสุราของผู้หญิงเป็นสัญญะของการต่อต้านวัฒนธรรมชายเป็นใหญ่

“ขณะที่ผู้ชายดื่มเหล้าสังสรรค์กับมิตรสหายจนกลายเป็นเรื่องปกติ ผู้หญิงกลับไม่สามารถดื่มโดยปราศจากการถูกตีตราและตำหนิติเตียน ดังนั้น เมื่อทั่วโลกตระหนักถึงความเท่าเทียมทางเพศมากขึ้น เกิดการต่อสู้เพื่อสิทธิสตรีมากขึ้น การดื่มเหล้าของผู้หญิงจึงกลายเครื่องมือหนึ่งซึ่งใช้ต่อต้านระบบปิตาธิปไตย”

“ประสบการณ์การถูกกดขี่ทางเพศเป็นปัจจัยหนึ่งที่ผลักดันให้ผู้หญิงหันมาดื่มเหล้ามากขึ้นหลังเป็นอิสระจากอำนาจของผู้ชาย”

“คำถามที่น่าสนใจคือ ปรากฏการณ์ผู้หญิงดื่มสุราที่เพิ่มขึ้นจากอดีตแสดงให้เห็นว่าเราหลุดจากขนบชายเป็นใหญ่อย่างสมบูรณ์แล้วใช่หรือไม่?”

หมายเหตุ: เก็บข้อมูลจนถึงวันที่ 30 พฤศจิกายน พ.ศ. 2562

เรื่องและภาพ: ทีมงาน Alcohol Rhythm

The post 10 เรื่องเหล้ายอดนิยม 2019 appeared first on Alcohol Rhythm.

(Quote) เลิกเหล้ามันอยู่ที่ (เข้า) ใจ ความคิดและพฤติกรรม : สำรวจการบำบัดแบบ CBT (Cognitive Behavior Therapy)

admin — Tue, 15 Oct 2019 07:01:49 +0000

อ่านทัศนะของ ผศ.นพ.ณัทธร พิทยรัตน์เสถียร เกี่ยวกับวิธีแบบ CBT และการบำบัดสุราได้ด้านล่างนี้ และอ่านบทสัมภาษณ์ ผศ.นพ. ณัทธร ฉบับเต็มได้ ที่นี่

:: มองต่างมุม ::

เครื่องมือหรือกระบวนการของนักบำบัดในการทำ CBT คืออะไร มีขั้นตอนอย่างไรบ้าง

หลักๆ เป็นการพูดคุยที่ตั้งต้นด้วยเป้าหมาย ต้องประเมินก่อนว่าปัญหาของคนไข้คืออะไร เขาอยากจะแก้ไข อยากจะเปลี่ยนให้ชีวิตดีขึ้นในแบบไหน ตั้งเป้าหมายร่วมกัน จากนั้นก็จะมีกระบวนการเพื่อนำไปสู่เป้าหมาย ซึ่งกระบวนการหลักๆ เกี่ยวข้องกับการปรับวิธีคิดว่า หากเขาคิดอย่างนี้แล้วจะนำไปสู่อะไร ถ้าเปลี่ยนไปจะนำไปสู่อะไร กระบวนการปรับวิธีคิดจะทำผ่านการตั้งคำถามให้คิด เรียกว่า Socratic Questioning มาจากชื่อของ โสเครตีส ที่สอนลูกศิษย์ด้วยการถามให้คิด

กระบวนการนี้นักบำบัดจะถามให้คนไข้ได้คิดในมุมอื่นๆ ที่ต่างจากที่เคยคิดอยู่ เช่น เขาเคยคิดว่าเขาเป็นคนไม่มีคุณค่า ไม่มีประโยชน์ เราก็ถามว่า เอ๊ะ จริงหรือเปล่าที่คุณเป็นคนไม่มีคุณค่า ไม่มีประโยชน์ ถ้าไปถามเพื่อนคุณ เพื่อนเขาจะบอกว่ายังไง หรือถ้าเพื่อนคุณเขาคิดอีกแบบ คุณจะเห็นด้วยกับเขาไหม คือชวนให้เขามองในด้านที่ต่างออกไป แล้วก็ทำให้เขาค้นพบข้อสรุปว่า ที่เขาคิดอาจจะไม่ใช่ก็ได้

พอเปลี่ยนความคิดแล้ว เราก็ทำให้มีการปรับเปลี่ยนพฤติกรรม ให้เห็นว่า ถ้าเราคิดแบบนี้ เราก็จะทำแบบนี้ แต่ถ้าเราคิดอีกอย่าง เราอาจจะทำอีกอย่างนึง ซึ่งผลลัพธ์อาจจะเปลี่ยนไป กระบวนการนี้จะนำไปสู่การเรียนรู้ด้วยตัวเองของคนไข้ โดยที่นักบำบัดเป็นเหมือนกับเป็นไกด์ คอยชวนให้คิด ให้ลองทำดูเท่านั้น ประโยชน์ของการได้เรียนรู้ด้วยตัวเองคือ เขาจะเข้าใจอย่างชัดเจนมากกว่าการมีคนสอน รู้ว่าอะไรที่เวิร์คสำหรับเขา แล้วมันจะอยู่กับเขาได้นานกว่าที่เราแนะนำ

เครื่องมือที่เราใช้ก็อาจเป็นกระดาษหรือบอร์ดที่เขียนให้คนไข้ดูว่า อะไรนำไปสู่อะไร เชื่อมโยงกันยังไงบ้าง คุณคิดยังไง ถ้าไม่อยากเป็นแบบนี้ต้องทำยังไง เพราะฉะนั้น คนไข้ก็จะต้องแอคทีฟในกระบวนการตั้งคำถามแล้วก็คิดหรือเขียนตาม

กระบวนการที่สำคัญอีกอย่างคือ การบ้าน หรือการเอาสิ่งที่คนไข้ค้นพบหรือเรียนรู้ในกระบวนการไปใช้จริง เราเจอกับคนไข้สัปดาห์ละครั้ง คุยกันแค่ชั่วโมงนึง แต่เวลาในชีวิตประจำวันมีอีกเป็นร้อยๆ ชั่วโมง ถ้าเขาได้เอาสิ่งที่ค้นพบไปทำนู่น ทำนี่ เขาก็จะเกิดการเรียนรู้ในชีวิตจริง เช่น ให้บันทึกว่าเขาเจออะไรมาบ้าง เขาคิด เขารู้สึกอะไรบ้าง หรือให้เขาลิสต์สิ่งที่ค้นพบเป็นข้อๆ คนไข้ที่ทำการบ้านก็จะได้ประโยชน์จาก CBT มากกว่าการมาคุยเฉยๆ เพื่อความสบายใจ

:: คนติดเหล้า ::

มีลิมิตในการสำรวจตัวเองไหมว่าถ้าพฤติกรรมหรือร่างกายเป็นแบบนี้ ควรจะมาเริ่มปรึกษาคุณหมอดีกว่า

ถ้าติดเหล้า อาการก็คือจะมีความอยากอยู่ตลอด แล้วต้องเพิ่มโดสไปเรื่อยๆ จากที่เคยกินเท่านี้โอเคแล้ว ก็ต้องกินเพิ่มไปอีก พอไม่ได้กินก็อารมณ์แปรปรวน หรือมีอาการทางร่างกายขึ้นมา เช่น ไม่ได้กินแล้วสั่น หรือต้องดิ้นรนเพื่อให้ได้กิน ไม่ว่าจะหนีงาน หรือไปเดือดร้อนคนรอบตัวเช่น ลูกเมีย ก็ต้องแยกให้เป็นระหว่างกินสังสรรค์ เข้าสังคม กับกินแล้วเสียหน้าที่การงาน เสียฟังก์ชัน ถ้ามันถึงจุดนั้นก็อาจจะต้องลดหรือเลิกได้แล้ว คราวนี้ ถ้าคนที่ไม่ได้ถึงขั้นติด การลดมันก็ไม่ได้ยากเย็นอะไร แต่ถ้าถึงขั้นติดแล้วเวลาลดมันมักจะคุมไม่ได้ กะจะลดปริมาณ แต่สุดท้ายก็กินต่อ ดังนั้น บำบัดเพื่อให้หยุดได้ก่อนอาจจะจำเป็นกว่า

:: เข้าบำบัด ::

บางคนเลิกเหล้าได้ในระยะสั้นๆ แล้วก็ Relapse หรือกลับไปดื่มอีก หากเป็นแบบนี้จะทำให้การเลิกครั้งต่อไปยากขึ้นไหม

ไม่เสมอไป ถ้ายังอยู่ในการบำบัด ก็ยังเรียนรู้ได้ว่า เขากลับไปดื่มได้ยังไง จากการบำบัดผมพบว่า เคสเกี่ยวกับยาเสพติดมักจะมาบำบัดแล้วไม่ได้เลิกได้ทันที มักจะเผลอๆ หลุดๆ ไป แต่ถ้าหลุดไปแล้วกลับมาคุยกันอีก เขาจะได้เรียนรู้ว่าเป็นเพราะอะไร เขาคุมสิ่งแวดล้อมไม่ดีพอ หลอกตัวเอง หรืออนุญาตตัวเองมากไปหรือเปล่า เราก็จะให้เขาเรียนรู้ว่าครั้งต่อไปจะทำยังไงให้มันต่างออกไป

:: หักดิบ ::

มันมีวิธีหนึ่งที่คนชอบใช้กันคือ หักดิบ ในมุมมองแบบ CBT มันเวิร์กไหม

ถ้ากินเหล้ามานาน แล้วอยู่ๆ หักดิบเลย ที่น่ากลัวคืออาจชัก หรือหลอนได้ อันนี้อันตรายมาก ทุกอย่างที่เป็นแอลกอฮอล์ ถ้ากินเยอะหรือกินนานต่อเนื่องระดับนึงเนี่ย การหยุดกะทันหันจะทำไม่ได้ ต้องค่อยๆ หยุด หรือมีกระบวนการหยุด อาจต้องให้ยากลุ่ม Benzodiazepine, Diazepam เพื่อเข้าไปทดแทนสารเสพติด แล้วค่อยๆ ลดเหล้าลง หรือบางกรณีคนกินเหล้านานๆ จะขาดวิตามิน B ก็ต้องได้อะไรเข้าไปทดแทน ไม่งั้นอยู่ๆ หยุดปุ๊บมีความเสี่ยงทางสุขภาพ เหมือนเป็นสมดุลของสมอง ที่เคยได้เหล้าเข้าไป ก็มีสารที่สมดุลอยู่ระดับนึง พอเหล้าหายไปเลย มันก็มีสารที่เสียสมดุลมาก และทำให้เกิดอาการคล้ายกับที่เราเรียกว่า ‘ลงแดง’ คือทุรนทุรายอยากได้ แบบนี้เสียสมดุลถึงขนาดชักได้เลย

:: เอาใจเขา มาใส่ใจเรา ::

เวลาคนไม่ดื่มต้องการหรือพยายามชักจูงให้คนดื่มเลิกเหล้า อาจทำให้เกิดความไม่เข้าใจหรือบาดหมางกันขึ้นมา จริงๆ แล้วมีวิธีการ หรือคำพูดแบบไหนไหมที่คนรอบข้างทำแล้วจะจูงใจเขาได้ดีกว่า หรือไม่พูดแบบนี้จะดีกว่า

ไม่พูดอะไรดีกว่า ผมว่าการตำหนิหรือการด่ามักจะไม่ค่อยช่วย เพื่อนด่าแล้วเลิกได้เลยคงไม่มี อาจจะทำให้เสียความสัมพันธ์ไปอีกต่างหาก วิธีที่ดีก็คือทำความเข้าใจ คล้ายๆ นักบำบัด ลองทำความเข้าใจว่าเหล้านี่มันฟังก์ชัน มันสำคัญกับชีวิต หรือช่วยเขาได้ยังไง ซึ่งจำนวนมากเราก็พบว่ามันคือการดับทุกข์แบบหนึ่ง ทีนี้มองลึกลงไปว่าเขาทุกข์เรื่องอะไร แล้วทุกข์อันนั้น ถ้าไม่ได้แก้ด้วยเหล้า แล้วจะแก้ด้วยอะไรได้ ถ้าเรามีส่วนช่วยให้ความทุกข์ของเขาลดลง เขาอาจจะมีทางเลือกอื่นที่ไม่ต้องไปกินเหล้าก็ได้

ถ้าเริ่มต้นจากการทำความเข้าใจ แล้วเขาเห็นด้วยว่าอยากจะเปลี่ยนแปลง ก็ชวนเขาไปบำบัด ไปหาหมอ เขาก็จะได้เข้าสู่กระบวนการอย่างจริงๆ จังๆ

เรื่องและภาพ: ทีมงาน Alcohol Rhythm

The post (Quote) เลิกเหล้ามันอยู่ที่ (เข้า) ใจ ความคิดและพฤติกรรม : สำรวจการบำบัดแบบ CBT (Cognitive Behavior Therapy) appeared first on Alcohol Rhythm.

เลิกเหล้ามันอยู่ที่ (เข้า) ใจ ความคิดและพฤติกรรม : สำรวจการบำบัดแบบ CBT (Cognitive Behavior Therapy)

admin — Wed, 04 Sep 2019 06:14:07 +0000

หลายคนอาจเคยได้ยินประโยคที่ว่า ‘เลิกเหล้ามันอยู่ที่ใจ’ แต่ในความเป็นจริงแล้ว การดื่มและการเลิกดื่มนั้นแวดล้อมไปด้วยเหตุผล แรงจูงใจ สิ่งแวดล้อม ผู้คนรอบข้าง หรือในบางกรณีอาจรวมไปถึงร่างกายและสมองด้วย ด้วยเหตุนี้การใช้ใจเลิกเหล้าเพียงอย่างเดียวอาจไม่สามารถพาผู้มีปัญหาการดื่มไปถึงฝั่งได้

ผศ.นพ.ณัทธร พิทยรัตน์เสถียร จากภาควิชาจิตเวชศาสตร์ คณะแพทยศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ผู้เป็นจิตแพทย์ อาจารย์ และผู้เชี่ยวชาญด้านการบำบัดด้วยความคิดและพฤติกรรม หรือ CBT (Cognitive Behavior Therapy) ในประเทศไทย ได้เผยวิธีการเลิกเหล้าแบบ CBT ที่เริ่มต้นจากการ ‘พูดคุย’ ทำความเข้าใจเหตุผลในการดื่ม สำรวจสภาพแวดล้อม และหาทางออกใหม่ๆ ให้กับเหตุผลของแต่ละคน

วิธีการแบบ CBT ยังให้มุมมองที่น่าสนใจมากมาย ตั้งแต่ประเด็นที่ว่า การเลิกเหล้าอาจไม่สามารถทำสำเร็จได้ในครั้งเดียว การกลับไปดื่มแล้วเลิกใหม่ อาจช่วยให้การเลิกในครั้งต่อไปทำได้นานขึ้น ไปจนถึงผลกระทบทางสมองที่เกิดเมื่อดื่มหรือใช้สารเสพติดเป็นเวลานาน อาจทำให้การบำบัดโดยแพทย์หรือนักบำบัดจำเป็นกว่าที่คุณคิด

Alcohol Rhythm เปลี่ยนจังหวะชีวิตคนติดเหล้า ชวนคุณสำรวจวิธีการบำบัดการดื่มและสารเสพติดแบบ CBT และมุมมองใหม่ๆ ที่อาจทำให้คุณเห็นฝั่งฝาของการเลิกเหล้าได้อย่างเข้าใจ ผ่อนปรน และมั่นคงขึ้น

CBT (Cognitive Behavior Therapy) คืออะไร ต่างจากการเข้าพบและรักษากับจิตแพทย์อย่างไร

CBT คือจิตบำบัด คือการพูดคุยแลกเปลี่ยน เพื่อบำบัดปัญหาที่เราอยากจะจัดการ ดั้งเดิมแล้วมันเป็นศาสตร์ที่ใช้กับโรคซึมเศร้า โดยมีหลักการอยู่ว่า คนซึมเศร้าเพราะมีวิธีคิดที่บิดเบือนจนทำให้เกิดความเศร้าขึ้นมา เช่น คิดโทษตัวเองว่าตัวเองไม่ดี คิดมองโลกในแง่ลบมากเกินไป CBT ก็เลยมีกระบวนการที่จะปรับความคิด หรือ cognitive เพื่อให้อารมณ์เศร้าดีขึ้น อีกส่วนคือการปรับพฤติกรรม หรือ behavior เพราะพฤติกรรมบางอย่างถ้ายังทำอยู่ก็อาจเสริมให้เศร้าต่อไป เช่น การไม่ออกไปไหน เก็บตัวอยู่กับบ้าน ในทางตรงกันข้ามถ้าเปลี่ยนพฤติกรรม ทำตัวให้แอคทีฟขึ้น อาการเศร้าก็จะลดลง

จิตแพทย์จะเป็นผู้ประเมินและวินิจฉัยโรคก่อนว่าคนไข้เป็นอะไร พอได้ผลวินิจฉัย แพทย์ก็จะวางแผนรักษา ซึ่งมีทั้งส่วนของการใช้ยาในกรณีที่พบว่าอาการเกี่ยวข้องกับสารเคมีในสมอง และอีกส่วนหนึ่งเรียกว่าการรักษาทางจิตสังคม เป็นการรักษาแบบไม่ใช้ยา แต่ใช้การพูดคุย ซึ่งมีหลากหลายรูปแบบ เช่น ครอบครัวบำบัด เอาครอบครัวมาคุยกัน, การให้คำปรึกษา ให้คำแนะนำเฉยๆ, จิตบำบัดแขนงดั้งเดิม ของ ซิกมันด์ ฟรอยด์ ที่เรียกว่า Psychodynamics หรือ Psychotherapy ไปจนถึง CBT ที่เป็นส่วนนึงในการรักษาทางจิตสังคมเช่นกัน

CBT ถูกใช้มาหลายสิบปีแล้ว จากที่ใช้กับโรคซึมเศร้าแล้วได้ผลดี ก็เลยถูกเอาไปใช้กับปัญหาอื่นๆ ที่เกี่ยวข้องกับสุขภาพจิตหรือการใช้ชีวิตทั้งหลาย เช่น วิตกกังวล อารมณ์โกรธ การใช้สารเสพติด ผู้มีปัญหาการกิน ฯลฯ ในช่วงหลัง ปัญหาเกี่ยวกับสุขภาพจิตทุกอย่างจะมี CBT เข้ามาเป็นองค์ประกอบในการบำบัดแบบหนึ่ง ร่วมกับการบำบัดแบบอื่นๆ

จุดเด่นของ CBT คือเป็นการรักษาทางจิตสังคมที่มีหลักฐานทางวิทยาศาสตร์รองรับมากที่สุด ทฤษฎีที่สร้างขึ้นมาจะถูกนำไปตรวจสอบด้วยกระบวนการทางวิทยาศาสตร์ว่ากลไกของโรคเป็นอย่างนั้นจริงหรือเปล่า และตัวการรักษาที่ออกแบบมา ก็ถูกนำไปวิจัยก่อนว่าใช้กับคนไข้ได้จริงไหม

เครื่องมือหรือกระบวนการของนักบำบัดในการทำ CBT คืออะไร มีขั้นตอนอย่างไรบ้าง

ฟังดูแล้วเหมือนว่านักบำบัดที่ทำ CBT จะต้องอาศัยการฟัง แล้วขยี้สิ่งที่ขมุกขมัวออกมาให้เป็นระบบ โดยใช้การเขียนหรือจดเป็นเครื่องมือ

ใช่ครับ นักบำบัดต้องฟังแล้ววิเคราะห์ว่าอะไรเกี่ยวข้องกันยังไง แต่เวลาคิดวิเคราะห์ เราจะพยายามแชร์ให้คนไข้ฟังด้วยเสมอว่า เขาเห็นด้วยไหม เห็นตรงกับเราไหม หรือเขามีแนวคิดที่ต่างออกไปยังไง นักบำบัดก็จะต้องตรวจสอบตัวเองอยู่เรื่อยๆ คนไข้อาจจะคิดอะไรที่ไม่ตรงกับความเป็นจริง นักบำบัดก็อาจจะคิดไม่ตรงตามความเป็นจริงได้เหมือนกัน เพราะนักบำบัดก็เป็นมนุษย์ปุถุชนคนนึง มีรูปแบบชีวิตที่โตมาแบบนี้ เรียนรู้โลกมาแบบที่อาจจะไม่ตรงกับคนไข้ เพราะฉะนั้น เราก็มาเช็คไปด้วยกัน

ต้องทำ CBT นานแค่ไหนจึงจะเห็นผล

มันจะค่อยเป็นค่อยไป ช่วงแรกอาจจะไม่ได้ลงไปถึงเรื่องการตั้งคำถาม แต่จะคล้ายการบำบัดแบบอื่น คือ รับฟัง แสดงความเข้าใจในตัวคนไข้หรือปัญหาของคนไข้ เรียกว่าการมี empathy แล้วค่อยๆ ต่อยอดจากตรงนั้น

ช่วงแรกๆ คนไข้จะรู้สึกว่าได้ระบายความรู้สึก ได้มีคนเข้าใจปัญหาเขา สร้างความสัมพันธ์ที่ดีในการบำบัดก่อน แล้วพอเราเอาเรื่องของเขามาปะติดปะต่อ ก็จะนำไปสู่การวางแผนว่าเราจะทำอะไรกันบ้างในขั้นต่อไป เพราะฉะนั้นกระบวนการมันก็จะค่อยๆ บิลด์ขึ้นมาเรื่อยๆ

อยากให้ช่วยยกตัวอย่างให้เห็นภาพว่าความคิดและพฤติกรรมร้อยเชื่อมกันได้ขนาดไหน

ยกตัวอย่างกรณีของคนไข้โรคซึมเศร้า สมมติเขาเป็นนิสิตนักศึกษา จะเศร้าจากอะไรก็ตาม จากมีปัญหาชีวิต จากสารเคมีในสมอง แต่เวลาเศร้าขึ้นมาเขามองว่าตัวเองไม่ได้เรื่อง โง่ หรือคิดว่าเพื่อนไม่รักเขา ไม่มีใครชอบเขา คือตอนไม่เศร้าก็อาจจะไม่ได้คิดขนาดนี้ แต่พอเศร้าแล้วมันคิด ซึ่งบางทีอาจจะเริ่มจากเรื่องเล็กๆ น้อยๆ เช่น ทักเพื่อนไป เพื่อนอ่านไลน์แล้วไม่ตอบ แค่นี้ก็อาจจะคิดแล้วว่าเพื่อนไม่ชอบ พอคิดอย่างนี้ปุ๊บก็รู้สึกไม่ดีกับตัวเอง เริ่มเก็บตัว เริ่มไม่อยากคุยกับคน หรืออาจจะไม่ไปเรียน พอเพื่อนทักมาก็ไม่ตอบ เพราะรู้สึกว่าตัวเองไม่มีคุณค่า ปฏิบัติอย่างนี้ไปสักพัก เพื่อนก็อาจจะคิดว่า เฮ้ย ทำไมมันไม่คุยด้วย ทำไมหายไป เพื่อนก็เลยลืมๆ ไป ไม่ได้ทักเขาต่อ เขาก็ยิ่งมีหลักฐานขึ้นมาเลยว่า เฮ้ย เพื่อนไม่รักฉันจริงๆ ด้วย ทั้งที่ตอนแรกเพื่อนอาจจะไม่ได้คิดอะไรเลย ไม่ได้คิดว่าจะเป็นเรื่องใหญ่ขนาดนี้ แต่จากความคิดที่ว่าเขาไม่เป็นที่รัก ก็ทำให้เขาปฏิบัติตัวเหมือนกับเพื่อนไม่สนใจเราจริงๆ ซึ่งมันเป็นวงจรที่ถ้ารู้ตั้งแต่แรก ก็จะจัดการความคิดของตัวเองได้ตั้งแต่แรก ไม่ต้องไปทำตัวให้ห่างเกินกับเพื่อน กลับไปเข้ากลุ่มได้เหมือนเดิม

ถ้าเราเห็นวงจรอย่างนี้ ก็จะชวนให้คนไข้ซึมซับว่า ระวังความคิดของเรานะ เพราะมันนำไปสู่ความรู้สึก ไปสู่พฤติกรรม ของบางอย่างตอนแรกมันไม่มี แต่เราคิดไปก่อนว่ามันมี เลยทำตัวให้มันแย่อย่างนั้นจริงๆ

มันยากไหมที่คนไข้จะยอมรับว่าเขาทำพฤติกรรมแบบนี้จริงๆ

นี่เป็นทักษะที่นักบำบัดต้องเรียนรู้ ในทางนึงถ้าเราทำแบบไม่ระวัง ก็เหมือนไปต่อว่าเขา เหมือนไปบอกว่า เพราะแกนั่นแหละ แกทำแบบนี้ก็เลยเดือดร้อน แต่ถ้าเรามีทักษะว่าความคิดและพฤติกรรมนี้มันนำไปสู่อะไร เราช่วยกันคิดดูดีไหม เขาจะนึกออกได้เองว่า เออ มันจริงด้วยว่ะ ที่เราทำมันอาจทำให้เรื่องแย่ลง เราไม่ต้องทำอย่างนี้ก็ได้นี่ ถ้าทำอีกแบบมันจะออกมาเป็นยังไงนะ คือให้เขาค่อยๆ คิดตามไป จะไม่ไปบอกเขาเร็วๆ เพราะถ้าเขาไม่คิดตาม ก็จะไม่เข้าใจสิ่งที่เชื่อมโยงกัน

กระบวนการที่ได้ผลมันต้องค่อยๆ ทำ ฝรั่งเขาจึงเปรียบเทียบว่า การบำบัด (Therapy) ก็เหมือนการเต้นรำ ก่อนจะเตือนคู่เต้นรำให้เดินหน้า ถอยหลัง ต้องรู้จังหวะกันก่อน ไม่งั้นเดี๋ยวจะเหยียบเท้ากัน ซึ่งในการบำบัดมันก็เกิดการเหยียบเท้ากันได้จริงๆ ถ้าจังหวะไม่ดี คนไข้ก็รู้สึกว่าทำไมมาว่า มาตำหนิฉัน ทำให้คนไข้ยิ่งรู้สึกแย่ เหมือนไปบังคับให้เขาต้องเชื่อ

CBT รักษาอาการเสพติด (addiction) ได้ในระดับไหน

ใช้ได้ แต่ว่าระดับความใช้ได้อาจจะน้อยกว่าโรคอย่างซึมเศร้า วิตกกังวล เพราะว่า addiction มีประเด็นเรื่องแรงจูงใจที่ไม่เหมือนกับคนเป็นซึมเศร้าวิตกกังวล อันนั้นคือเขาทุกข์ เขาจึงอยากเปลี่ยนของเขาอยู่แล้ว แต่ว่าคนใช้สารเสพติดมีหลากหลายที่มา บางคนต้องการความสนุกสนาน ความบันเทิงจากสารเสพติด หรือบางคนก็มีความทุกข์อยู่ในชีวิตจริง แต่ไม่รู้ว่าจะใช้อะไรเป็นตัวจัดการความทุกข์ ก็ใช้เหล้าหรือสารเสพติดเป็นตัวดับทุกข์ แล้วก็เกิดการเรียนรู้ว่ามันได้ผล สภาพแวดล้อมก็มีผลเยอะ ถ้าได้ไปอยู่ในวงเหล้าตลอด เพื่อนที่ทำงานกินตลอด หรือว่าอาศัยในชุมชนที่มีสารเสพติดเยอะๆ ก็สามารถได้รับอิทธิพลจากสภาพแวดล้อมเหล่านั้นได้

วิธีการของ CBT ที่จะบำบัดผู้ติดเหล้าหรือสารเสพติดเป็นอย่างไร

เวลาใช้ CBT กับการบำบัดการเสพติดจะไม่ได้ใช้การปรับความคิดอย่างเดียว บางคนอาจจะคิดง่ายๆ ว่าเลิกไม่เลิกอยู่ที่ใจ แต่จริงๆ มันไม่พอหรอก สมมติใจอยากเลิกแต่ว่าเหล้าอยู่รอบตัว มองไปตรงไหนในบ้านก็มีขวดอยู่ มันจึงเลิกยากมาก ถ้าจะเปลี่ยนจริงๆ ก็ต้องเรียนรู้ที่จะจัดการสภาพแวดล้อม และวางแผนลดตัวกระตุ้นการดื่มการเสพ เช่น ถ้าจะเลิกเหล้า ในบ้านก็ไม่ควรจะมีเหล้า หรือรอบบ้านไม่ควรจะเดินไปหาเหล้าได้ง่ายๆ หรืออาจลองวิเคราะห์ว่าเรากินเหล้าตอนไหน เช่น ถ้ามีเพื่อนกลุ่มนี้เสร็จทุกที ไปกินเหล้าแน่นอน แล้วทำยังไงจะอยู่ห่างจากเพื่อนกลุ่มนี้ได้ ถ้าไม่งั้นเราก็ไม่รอด โดนชวนตลอด เขาเรียกว่าต้องมาวิเคราะห์ตัวกระตุ้น คนเราไม่ได้อยู่ที่ใจอย่างเดียวแล้ว ตัวกระตุ้นก็ควรลดให้เหลือน้อยที่สุด แล้วต่อไปค่อยมาเวิร์กในระดับตัวเขา ใจเขา

จากนั้นแม้ไม่มีตัวกระตุ้นแล้ว แต่ความคิดเราก็ยังนำไปสู่การใช้เหล้า เช่น บางทีเราเกิดอยากกินเหล้าขึ้นมาไม่รู้ตัว ต้องนัดไปคุยธุระกับเพื่อนคนนี้ ทั้งที่จริงๆ ไม่ได้มีธุระอะไร แต่ถ้าเจอคนนี้เดี๋ยวจะได้กินเหล้า ลึกๆ ก็คือเราอยากจะได้กินเหล้านั่นแหละ ดังนั้นผู้บำบัดจึงต้องตามความคิดตัวเองให้ทันว่า เราหลอกตัวเองหรือเปล่า หรือว่าเราอนุญาตตัวเองมากไปไหม คนกินเหล้าบางคนจะคิดว่ากินแก้วเดียวไม่เป็นไรหรอก ไม่ติดหรอก แต่แก้วเดียวมันเป็นจุดตั้งต้นให้ต่อไปแก้วที่สองสามสี่ แล้วก็เมาไปเลย คราวนี้ก็กลับไปเหมือนเดิม เพราะฉะนั้นความคิดแบบอนุญาตตัวเองก็ต้องได้รับการทบทวน เพื่อเตือนสติตัวเองได้ว่า ไม่ได้ เราจะเลิกก็ต้องเลิกจริงๆ

จริงๆ พวกเหล้า หรือยาเสพติดนี่ นอกจากปัจจัยทางจิตใจแล้ว เรื่องทางชีวภาพมันก็มีผล บางครั้งอาจจำเป็นต้องได้รับการรักษาด้วย เช่นภาวะที่เขาเรียกว่า ‘สมองติดยา’ คือการที่ความอยากเกิดขึ้นในระดับสมอง จนเราไม่รู้ตัว และไหลไปตามระบบอัตโนมัติของสมอง ในสารเสพติดทั้งหลายที่เรารับกันเข้าไปมันทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลงทางสมอง ทำให้แทร็กอะไรในสมองไม่เหมือนเดิม การปรับวิธีคิด ปรับพฤติกรรมอย่างเดียวอาจไม่พอ จึงอาจต้องมียาหรือกระบวนการรักษาอะไรเข้าไปช่วยในสมองเขาด้วย

มีลิมิตในการสำรวจตัวเองไหมว่าถ้าพฤติกรรมหรือร่างกายเป็นแบบนี้ ควรจะมาเริ่มปรึกษาคุณหมอดีกว่า

สำหรับคนที่มีแอลกอฮอล์หรือสารเสพติดเป็นที่พึ่งเวลาเป็นทุกข์ หรือมันอาจช่วยเขาได้จริงๆ คุณหมอจะแนะนำอย่างไร

เราจะพยายามทำความเข้าใจกับคนไข้ คือไม่ได้บอกว่ามันไม่ดีเฉยๆ แต่จะชวนเขาดูว่าทำไมคุณถึงใช้ ใช้แล้วมันดีกับคุณยังไง เราอยากฟังเขาจริงๆ นะว่า เขาใช้แล้วมันช่วยอะไรบ้าง เช่น ทำให้สนุก ทำให้ลืมทุกข์ ทำให้มีเพื่อน แล้วเราก็ไปชวนมองอีกด้านว่า มันทำให้เดือดร้อนยังไงบ้าง ถ้าใช้ต่อไปจะเป็นยังไง ถ้าหยุดใช้จะเป็นยังไง ลองเปรียบเทียบกันดู คือเราจะชวนคิดแล้วให้เขาเห็นว่า ตกลงมันคุ้มไหมที่จะใช้ต่อ ซึ่งถ้าเขาได้เห็นผลดีผลเสียเปรียบเทียบสองข้างแล้ว เขาก็จะเกิดแรงจูงใจขึ้น เพราะฉะนั้น อันดับแรกของการใช้ CBT บำบัดสารเสพติดหรือเหล้า คือสร้างแรงจูงใจก่อน เพื่อให้อยากเปลี่ยน อยากจะลองทำ ถ้ากระบวนการนี้ยังไม่เกิดก็ใช้ CBT ยาก

มันจะมีเคสประเภทใช้ยาเสพติด โดนตำรวจจับ ต้องเข้าโรงพยาบาลบำบัดยาเสพติด สมัยนี้คนเสพเขาไม่ได้ถูกมองว่าเป็นอาชญากร แต่มองเป็นคนป่วย ก็ส่งเข้าไปบำบัด แต่คนไข้ส่วนหนึ่งก็ไม่ได้มีแรงจูงใจอยากจะบำบัด แต่อยากจะออกจากโรงพยาบาลแค่นั้นเอง เขาจึงทำอะไรก็ได้ให้เหมือนว่า รู้เรื่องแล้ว คิดได้แล้ว เพื่อจะได้ออกจากโรงพยาบาล ทั้งที่เขาอาจจะไม่ได้อยากเลิกจริงๆ เพราะฉะนั้น คนไข้เหล่านี้ก็จะเข้าๆ ออกๆ ทีนี้กระบวนการที่จะทำให้เขาคิดได้จริงๆ มันเลยสำคัญมากตรงที่ เราจะทำยังไงให้เขาเกิดแรงจูงใจในการเปลี่ยน

บางคนเลิกเหล้าได้ในระยะสั้นๆ แล้วก็ Relapse หรือกลับไปดื่มอีก หากเป็นแบบนี้จะทำให้การเลิกครั้งต่อไปยากขึ้นไหม

คนที่เลิกเหล้าได้ ไม่ได้เลิกได้ในทันทีหรือในครั้งเดียว ?

แพตเทิร์นของคนเลิกได้ ไม่ได้เลิกได้ทันที แต่จะคล้ายๆ ว่าเรียนรู้ แล้วก็หลุด แล้วก็มาเรียนรู้ใหม่ ทีนี้ช่วงเวลากว่าจะกลับไปหลุด หรือ Relapse อีกเนี่ยมันจะนานขึ้นเรื่อยๆ จากเดิมบำบัดเสร็จออกไปแปปเดียวก็ดื่มแล้ว ภายหลังเขาอาจเริ่มทนได้นานขึ้น บางคนหยุดได้เป็นปีๆ กว่าจะกลับไปดื่มอีกที แต่ก็กลับมาเรียนรู้ พยายามเลิกใหม่ เพราะฉะนั้น มันไม่ได้เลิกได้ทันทีรวดเดียว แต่จะมีอาการขึ้นๆ ลงๆ สักพักนึง แต่ถ้าเขายังคงแรงจูงใจไว้ได้ แล้วก็ยังมีคนคอยช่วยเขา สุดท้ายก็จะทำได้นานขึ้นจนอาจถาวร

การรักษาโรคสุขภาพจิตอาจจะมีทางเลือกเพิ่มเติม เช่น ศิลปะบำบัด ละครบำบัด ผู้ติดแอลกอฮอล์หรือสารเสพติดล่ะ มีกลไกอื่นๆ ที่ช่วยเขาได้ไหม

อีกรูปแบบหนึ่งที่อาจจะช่วยในการบำบัดเหล้าหรือสารเสพติดคือ ‘กลุ่ม’ หรือการเรียนรู้ในรูปแบบการบำบัดกลุ่ม คือมีคนที่จะเลิกมาคุยกัน เล่าประสบการณ์ที่เลิกได้แล้ว หรือกำลังจะเลิก เอาเรื่องราวมาแชร์กัน มันก็ทำให้เกิดการเรียนรู้ ผู้บำบัดจะเรียนรู้จากคนที่คล้ายกับเขาได้มากกว่าเรียนรู้จากนักบำบัดเฉยๆ เพราะนักบำบัดอาจจะไม่ได้กินเหล้าหรือเสพยาเสพติด ไม่ได้เข้าใจคนที่เคยใช้มาจริงๆ เพราะฉะนั้น ในสถานบำบัดพวกยาเสพติดหรือเหล้า ก็จะมีรูปแบบกลุ่มบำบัดด้วย ซึ่งมักจะเป็นกลุ่มแบบ CBT แต่เป็นการเอาไอเดียหรือเรื่องราวมาแชร์กัน

มันมีวิธีหนึ่งที่คนชอบใช้กันคือ หักดิบ ในมุมมองแบบ CBT มันเวิร์กไหม

เวลาคนไม่ดื่มต้องการหรือพยายามชักจูงให้คนดื่มเลิกเหล้า อาจทำให้เกิดความไม่เข้าใจหรือบาดหมางกันขึ้นมา จริงๆ แล้วมีวิธีการ หรือคำพูดแบบไหนไหมที่คนรอบข้างทำแล้วจะจูงใจเขาได้ดีกว่า หรือไม่พูดแบบนี้จะดีกว่า

เรื่องและภาพ: ทีมงาน Alcohol Rhythm

The post เลิกเหล้ามันอยู่ที่ (เข้า) ใจ ความคิดและพฤติกรรม : สำรวจการบำบัดแบบ CBT (Cognitive Behavior Therapy) appeared first on Alcohol Rhythm.