“เราอาจจะสังเกตว่า คนดื่มสุราคนนั้นดื่มทุกวันไหม ดื่มแล้วหยุดไหม ถ้าเขาบอกว่าไม่ติด แล้วเขาเคยหยุดดื่มบ้างไหม พอหยุดแล้วมีอาการอะไร ถ้าหยุดดื่มหรือไม่ได้ดื่มแล้วมีอาการ เช่น นอนไม่หลับ หงุดหงิด แสดงว่ามีการติดสุราแล้ว”

Alcohol Rhythm เปลี่ยนจังหวะชีวิตคนติดเหล้า ต่อสายตรงถึง วิมล ลักขณาภิชนชัช พยาบาลวิชาชีพชำนาญการพิเศษ สถาบันบำบัดรักษาและฟื้นฟูผู้ติดยาเสพติดแห่งชาติบรมราชชนนี (สถาบันธัญญารักษ์เดิม) เพื่อขอคำแนะนำว่านักดื่มควรปฏิบัติตัวอย่างไรในช่วงเวลานี้ มีอะไรเป็นข้อควรระวังบ้าง รวมถึงคนรอบข้างจะมีวิธีการสังเกต พร้อมดูแลผู้ติดสุราอย่างไร

และนี่คือ 5 คำถาม-คำตอบสำคัญที่ทั้งนักดื่มตัวยง นักดื่มขาจร หรือกระทั่งคนใกล้ชิดควรจะรู้

แค่ไหนที่เรียกว่า ‘ลงแดง’ ?

“จริงๆ ไม่อยากให้ใช้คำว่า ‘ลงแดง’ กับผู้ติดสุรา เพราะความหมายของคำนี้จริงๆ คืออาการของคนติดผงขาว ที่เมื่อไม่ได้เสพ เกิดภาวะขาดยา ผลกระทบคือลำไส้จะมีอาการบิดตัวมาก หนักเข้าก็จะมีเลือดออก นี่คืออาการลงแดง

แต่สำหรับคนที่ติดสุรา สมมติว่าเคยดื่มมาอย่างต่อเนื่อง เป็นเวลานาน ก็อาจเกิดแผลและมีเลือดออกในกระเพาะอาหารได้ ภาษาการแพทย์เรียกว่า Upper Gastrointestinal Bleeding ถ้ามีเลือดออกมาก บางรายอาจอาเจียนออกมาแล้วมีเลือดปน หรือถ้าเลือดไหลผ่านไปทางลำไส้ ปนกับอุจจาระ ก็จะถ่ายออกมาเป็นสีดำ

ภาษาชาวบ้านที่พูดกันว่าลงแดง เข้าใจว่าใช้ในความหมายของอาการขาดสุรา หรืออาการถอนพิษสุรา ลักษณะที่เป็นรูปธรรม คือมีเหงื่อซึม มือสั่น หงุดหงิด นอนไม่หลับ บางคนอาจรู้สึกครั่นเนื้อครั่นตัว ไม่สุขสบาย บางรายอาจมีอาการท้องเสียหรือคลื่นไส้ ระดับอาการจะต่างกันไปตามปริมาณการดื่ม”

เราติดเหล้ายัง (วะ) ?

“ตามปกติ คนที่ดื่มสุราเป็นประจำ จะรู้ตัวเองว่าดื่มมากน้อยขนาดไหน เช่น ถ้าถึงเวลาที่ปกติจะต้องดื่ม แล้วไม่ได้ดื่ม เขาก็จะเริ่มมีภาวะขาดสุรา ซึ่งแต่ละคนจะรู้อาการตัวเอง เป็นต้นว่าอาจรู้สึกไม่สบายตัว หงุดหงิด คนที่ดื่มหนักหน่อยอาจเกิดความทุกข์ทรมาน จนรบกวนการใช้ชีวิตตามปกติ หากแบ่งตามระดับรุนแรง จะแบ่งได้เป็น 3 ระดับคือ

ระดับแรก เป็นอาการขาดสุราเล็กน้อย จะมีอาการมือสั่น หงุดหงิด วิตกกังกล ปวดมึนศีรษะ เหงื่อออก เบื่ออาหาร มีความดันโลหิตสูง คลื่นไส้ รวมถึงอาเจียนและนอนไม่หลับ อาการเหล่านี้จะเกิดขึ้นหลัง 6 ชั่วโมง จนถึง 36 ชั่วโมง หลังจากการดื่มครั้งสุดท้าย

ระดับที่สอง คืออาการขาดสุราปานกลาง ผู้ป่วยจะมีอาการชีพจรเต้นเร็ว ความดันโลหิตสูง รู้สึกกระวนกระวาย มีความวิตกกังวลมากขึ้นกว่าระดับแรก เบื่ออาหาร คลื่นไส้ และอาเจียน อาการจะเกิดในช่วง 24 ชั่วโมง ถึง 72 ชั่วโมง หลังการดื่มครั้งสุดท้าย

ระดับสุดท้าย เป็นอาการขาดสุราขั้นรุนแรง จะมีอาการเกิดขึ้นในช่วง 48 ชั่วโมง ถึง 96 ชั่วโมงหลังการดื่มสุราครั้งสุดท้าย โดยผู้ป่วยจะมีภาวะสับสนเกี่ยวกับวัน เวลา และ สถานที่ หรือที่เรียกว่าภาวะ Delirium Tremens (DTs) รวมถึงจะมีอาการกระสับกระส่าย อยู่นิ่งไม่ได้ สมาธิของผู้ป่วยจะลดลง ชีพจรเต้นเร็วขึ้น มีไข้ และอาจเกิดภาพหลอน หูแว่ว ตลอดจนมีอาการหวาดระแวง

ถ้ามีอาการไม่มาก เช่น นอนไม่หลับ หรือมีอาการหงุดหงิดเล็กน้อย ก็สามารถดูแลตัวเองได้โดยไม่ต้องมาพบแพทย์ แต่ถ้ารู้สึกว่าเริ่มมีปัญหาในการใช้ชีวิต ก็มาพบแพทย์ได้เพื่อรับยาไปรับประทาน เพื่อช่วยบรรเทาอาการที่ไม่สุขสบาย หรือถ้ายังไม่แน่ใจ ต้องการคำปรึกษา สามารถโทรมารับคำปรึกษาได้ที่สายด่วน 1413”

ทำอย่างไร เมื่อไม่มีเหล้าให้ดื่ม?

“การรับประทานอาหารให้อิ่ม และตรงเวลา จะช่วยลดความอยากลงได้ วิธีที่แนะนำคือปรับเวลารับประทานให้เร็วขึ้นมาเล็กน้อย เพื่อให้อิ่มก่อนเวลาที่เราเคยดื่มเหล้า วิธีนี้จะช่วยบรรเทาความอยากได้มาก กรณีแบบนี้สามารถทำได้เลย ไม่ต้องมาพบแพทย์ ส่วนใหญ่คนที่ดื่มช่วงเย็น โดยเฉพาะหลังเวลาทำงาน จะเป็นกลุ่มที่ยังไม่ติดหนัก

หลักในการปรับพฤติกรรมคือ การทานอาหารให้ครบสามมื้อ เพราะแต่ละมื้อมันจะสัมพันธ์กัน สมมุติว่าเราตื่นเช้ามา อาจทานกาแฟแก้วหนึ่ง ขนมปังชิ้นหนึ่ง พอถึงช่วงเก้าโมงหรือสิบโมง เริ่มหิว ทานมื้อแรก ตอนเที่ยงเราก็จะไม่หิว แต่จะไปหิวช่วงบ่ายสองหรือบ่ายสาม ถ้าทานอีกมื้อช่วงนี้ เราก็จะหิวอีกทีช่วงค่ำ ประมาณหนึ่งทุ่มหรือสองทุ่ม เวลาอาจเหลื่อมกันไปแล้วแต่คน

จุดสำคัญคือ คนที่ดื่มเป็นประจำ แล้วทานอาหารแบบเหลื่อมเวลาอย่างที่ว่ามา พอถึงช่วงเย็นๆ เขาจะเริ่มมีความอยากเข้ามาก่อน ฉะนั้นสิ่งที่ทำได้คือปรับเวลาอาหารให้ตรงมื้อ เที่ยงคือทานข้าวเที่ยง เพื่อที่มื้อเย็นจะได้หิวช่วงสี่หรือห้าโมงเย็น แล้วก็ทานมื้อเย็นให้อิ่ม จะทำให้ความอยากลดลง หรือถ้าเขายังดื่ม ก็จะดื่มได้ไม่มาก นี่คือการตัดวงจรความอยาก รวมถึงการลดการดื่มแบบง่ายๆ และสามารถเริ่มต้นทำได้เลย

นอกจากนี้การทานอาหารก่อน แม้จะดื่มแอลกอฮอล์ตามเข้าไป จะช่วยขัดขวางการดูดซึมแอลกอฮอล์เข้าสู่ร่างกายด้วย ทำให้เกิดอันตรายน้อยลง

จริงๆ ควรทานมื้อเย็นตั้งแต่ก่อนห้าโมงด้วยซ้ำ เพราะช่วงห้าโมง หรือห้าโมงกว่านี่แหละ คือช่วงเวลาที่เราเริ่มอยากสุรา”

คนในบ้านช่วยอะไรได้บ้างไหม ?

“นอกจากเรื่องของการปรับเวลาอาหาร คนในบ้านอาจหากิจกรรมทำร่วมกัน คอยสังเกตอารมณ์ อย่าให้เขารู้สึกเหงา เบื่อ เซ็ง กระทั่งเวลาดีใจหรือมีความสุข ถ้าเขาไม่รู้จะบอกหรือแชร์ความรู้สึกนั้นกับใคร ก็อาจเป็นทุกข์ไปอีกแบบเหมือนกัน อยากให้พยายามสร้างปฏิสัมพันธ์กัน หากิจกรรมทำร่วมกัน การออกกำลังกายก็ช่วยได้เหมือนกัน

ถ้าเขาสามารถหยุดดื่ม หรือปรับพฤติกรรมได้ คนที่อยู่รอบข้างก็ควรให้ความชื่นชม ผลดีที่เกิดแน่ๆ คือเขาได้ดูแลสุขภาพตัวเอง ข้อเท็จจริงคือแอลกอฮอล์มีต่อเสียต่อหลายๆ อวัยวะภายในร่างกาย ช่วงนี้ถือเป็นโอกาสดีที่จะลดการดื่ม หรือเลิกดื่มได้ นอกจากได้สุขภาพที่ดีขึ้นแล้ว ผลที่ตามมาอีกข้อคือการประหยัดค่าใช้จ่ายไปได้อีกได้เยอะ

ที่สำคัญคือในช่วงเวลาที่ต้องอยู่บ้านด้วยกันเยอะๆ เช่น ช่วงที่ยังมีโควิด-19 ถ้าเกิดเขาเมา ก็มีโอกาสที่จะเกิดความรุนแรงในครอบครัวได้ เพราะเขาออกไปไหนไม่ได้ อันนี้ก็เป็นความเสี่ยงอีกด้าน ฉะนั้นคนในบ้านควร cheer up ให้กำลังใจและส่งเสริมพฤติกรรมในการหยุดดื่ม แล้วถ้าเขาสามารถปรับพฤติกรรมได้ ก็ต้องให้การชื่นชม”

เครื่องดื่มประเภท non-alcohol ช่วยลดหรือเลิกการดื่มได้ไหม ?

“ในกรณีที่เป็นเครื่องดื่มที่ไม่มีแอลกอฮอล์จริงๆ ถามว่าช่วยได้มั้ย อาจต้องวิเคราะห์ก่อนว่า คนที่ใช้เครื่องดื่มประเภทนี้มาชดเชยหรือทดแทนการดื่มแอลกอฮอล์ แปลว่าเขาอาจไม่ได้ติดแอลกอฮอล์หรือเปล่า แต่อาจเป็นการติดพฤติกรรมมากกว่า

แล้วถ้าเครื่องดื่มประเภทที่ว่า มีลักษณะที่ให้ความซ่า หรือให้ความรู้สึกเหมือนดื่มแอลกอฮอล์ ส่วนตัวมองว่าอาจเป็นการกระตุ้นให้อยากดื่มมากขึ้นด้วยซ้ำ ไม่ได้ช่วยให้ลดหรืองดได้  น้ำที่ดีที่สุดคือน้ำเปล่า แต่บางเวลาถ้าเราต้องการความสดชื่น ก็อาจดื่มน้ำหวานหรือน้ำผลไม้ได้บ้าง

อีกอย่างที่ควรเลี่ยง เพราะจะเป็นตัวกระตุ้นได้ คืออาหารที่เคยทานเป็นกับแกล้ม อันนี้ไม่แนะนำ เพราะความจำมันยังอยู่ ถ้าเราทานก็อาจเป็นการกระตุ้นให้อยากดื่มได้เช่นกัน

สุดท้ายแล้ว วิธีการที่ดีและได้ผล อาจไม่ใช่การปิดประตูไม่ให้ดื่มไปเลย เพราะไม่รู้จะได้ผลแค่ไหน แต่ส่วนตัวมองว่า เราอาจใช้วิธีการปลูกฝังตั้งแต่เด็ก ว่าดื่มแบบติดแล้วจะเป็นอย่างไร ต้องให้ข้อมูลเขา ให้มองถึงผลกระทบ เช่น ถ้าการดื่มสุราทำให้ขาดสติจนผู้ดื่มไปก่อคดีข่มขืน แล้วเราเป็นญาติของเหยื่อ หรือเราเป็นญาติของคนก่อเหตุ เราอยากเห็นแบบนั้นไหม แล้วให้เขาใช้ดุลยพินิจของตัวเอง แบบนี้น่าจะดีกว่า”

เรื่องและภาพ: ทีมงาน Alcohol Rhythm

The post 5 คำถาม อยู่อย่างไรเมื่อต้องห่างไกลแอลกอฮอล์? appeared first on Alcohol Rhythm.

‘สถาบันบำบัดรักษาและฟื้นฟูผู้ติดยาเสพติดแห่งชาติบรมราชชนนี’ หรือที่รู้จักในชื่อเก่าว่า ‘สถาบันธัญญารักษ์’ เป็นหนึ่งในสถาบันไม่กี่แห่งที่มีหอผู้ป่วยสำหรับบำบัดรักษาผู้ที่มีอาการติดสุราโดยเฉพาะ โดยเริ่มตั้งแต่กระบวนการให้การบำบัดรักษาอาการถอนพิษสุรา ไปจนถึงขั้นตอนการฟื้นฟูสมรรถภาพด้วยกิจกรรมต่างๆ เพื่อให้ผู้ป่วยได้กลับไปใช้ชีวิตของตนเองได้อย่างปกติสุข

Alcohol Rhythm เปลี่ยนจังหวะชีวิตคนติดเหล้า ชวนสนทนากับ วิมล ลักขณาภิชนชัช พยาบาลวิชาชีพชำนาญการพิเศษ สถาบันบำบัดรักษาและฟื้นฟูผู้ติดยาเสพติดแห่งชาติบรมราชชนนี ผู้มีประสบการณ์ในด้านการบำบัดรักษาผู้ติดสุรามาอย่างยาวนาน เกี่ยวกับเรื่องอาการติดสุราเรื้อรัง การบำบัดรักษา ไปจนถึงเคสที่น่าสนใจของคนไข้ที่เคยเจอมา

เปิดใจของคุณให้พร้อม และร่วมรับฟังเรื่องเหล้านี้ไปพร้อมๆ กัน

[1]

เปิดขวดเหล้า

“ในบรรดาอาการถอนพิษยาและสารเสพติดทั้งหมด แอลกอฮอล์เป็นสารเสพติดที่มีอาการถอนพิษรุนแรงที่สุด”

คุณวิมลเริ่มต้นการสนทนา ขณะที่เรากำลังเดินไปตามทางสู่ ‘ตึกทับทิม’ ซึ่งเป็นหอผู้ป่วยที่ให้การบำบัดผู้ป่วยสุราชายโดยเฉพาะ เราสังเกตเห็นคนไข้สองคนเดินผ่านหน้าเราไป ทั้งคู่สวมชุดคนไข้สีเขียวและมีหน้าตาสดชื่น ส่งเสียงทักทายคุณวิมลอย่างคนที่คุ้นเคยกันดีในระดับหนึ่ง

“การดื่มสุราของคนทั่วไปมาจากความเชื่อ ประเพณี และยังเป็นเรื่องถูกกฎหมาย บางคนดื่มตามพ่อแม่ ญาติผู้ใหญ่ หรือว่าเพื่อน แต่สุรามีผลต่อสมองทำให้เกิดอาการติด และทำให้สมองเสื่อมลงได้ คือส่วนความคิด ความจำ และการตัดสินใจเสียไป กรณีที่ติดสุรามากๆ การควบคุมตัวเองในการดื่มจะเสียไป สมมติเขาคิดว่าจะดื่มแค่แก้วเดียว แต่เมื่อสุราเข้าปาก เขาจะไม่สามารถควบคุมตนเองได้ ก็ดื่มจนเมาไปเลย

“กรณีของการติดสุราอย่างหนัก เมื่อหยุดดื่มจะมีอาการถอนพิษที่รุนแรงได้แก่ อาการชัก เพ้อสับสน ซึ่งบางทีถ้าชักรุนแรงก็มีโอกาสเกิดอุบัติเหตุได้ ยิ่งถ้าล้มศีรษะฟาดแล้วมีเลือดออกในสมอง จะกลายเป็นเรื่องใหญ่ที่ต้องได้รับการรักษากับแพทย์เฉพาะทางศัลยกรรมประสาท บางคนดื่มจนตับแข็ง การทำงานของตับก็จะไม่ดี แต่ยาที่ใช้บำบัดจะไปเผาผลาญที่ตับอีก

คุณวิมลอธิบายให้เราฟัง พร้อมทั้งเสริมว่าการดูแลผู้ป่วยแบบนี้อาจจะค่อนข้างยาก โดยเฉพาะในรายที่มีอาการเพ้อสับสน ขาดสติสัมปชัญญะ การรักษาต้องให้ยาสงบอาการขนาดสูง และจำเป็นต้องผูกยึดคนไข้เพื่อป้องกันการเกิดอันตราย และมีการดูแลอย่างอื่นควบคู่ไปเพื่อให้คนไข้ปลอดภัยและกลับสู่ภาวะปกติโดยเร็ว

แม้ว่าผู้ป่วยจะพ้นอาการถอนสุราพิษไปแล้ว อุปสรรคของการเลิกสุราที่สำคัญอย่างหนึ่งคือความอยาก ซึ่งความอยากสุราของแต่ละคนอาจไม่เหมือนกัน บางคนไม่มีความอยากเลยตลอดสามเดือน แต่พอครบสามเดือนแล้วก็เกิดความอยากดื่ม ประกอบกับการที่สุรามีขายอยู่ทั่วไป พอควบคุมตัวเองไม่ได้ก็กลับไปดื่มอีกรอบ แล้วก็กลับมาติดซ้ำจนต้องเข้ารับการบำบัดรักษาอีก ซึ่งคุณวิมลแนะนำว่า การป้องกันความอยากดื่มด้วยการรับประทานอาหารให้อิ่มจะช่วยลดความอยากได้ดี

[2]

เมื่อเริ่มดื่ม

คุณวิมลพาพวกเราเดินขึ้นมาที่ชั้นสองของตึกทับทิม และพาพวกเราไปยังห้องประชุมที่จะใช้สนทนากันในวันนี้ ที่ด้านหน้าของห้องมีเพลงเชียร์กีฬาเขียนอยู่ ซึ่งคุณวิมลอธิบายเพิ่มเติมว่า มีไว้สำหรับกีฬาประจำปีของสถาบันที่เพิ่งจัดไปไม่กี่วันก่อนหน้านี้

เมื่อเริ่มการพูดคุยกันต่อ คำถามแรกของเรา และคงเป็นคำถามที่หลายๆ คนสงสัยคือ แล้วญาติหรือคนใกล้ชิดของผู้ติดสุราจะดูสัญญาณได้อย่างไรว่าคนๆ นั้นติดสุราถึงขั้นเรื้อรัง และควรรับการบำบัดรักษาแล้ว

“จะมีแบบคัดกรองที่เรียกว่า Audit ซึ่งใช้จำแนกคนที่ติดสุราออกมาเป็นระดับดื่มแบบเสี่ยงต่ำ ระดับเสี่ยง ระดับอันตราย และระดับติด ส่วนที่ถามว่าแล้วระดับใดถึงควรจะพาคนไข้มารักษา ต้องบอกว่าควรจะพามาตั้งแต่เริ่มติด ถ้าเกิดเป็นคนทั่วไป ก็อาจจะสังเกตว่า คนดื่มสุราคนนั้นดื่มทุกวันไหม ดื่มแล้วหยุดไหม ถ้าเขาบอกว่าไม่ติด แล้วเขาเคยหยุดดื่มบ้างไหม พอหยุดแล้วมีอาการอะไร ถ้าหยุดดื่มหรือไม่ได้ดื่มแล้วมีอาการ เช่น นอนไม่หลับ หงุดหงิด แสดงว่ามีการติดสุรา

“เคยมีคนบอกว่า เขาต้องดื่มเบียร์วันละกระป๋อง ถ้าไม่ดื่มก็จะนอนไม่หลับ แบบนี้คือติดแล้ว เพราะอาการนอนไม่หลับก็เป็นอาการหนึ่งของการถอนพิษเหมือนกัน ดังนั้น ถ้าติดแล้วต้องรีบพามารักษา เพราะถ้ารักษาตั้งแต่เนิ่นๆ จะรักษาได้ง่ายกว่า”

คนติดสุราที่ต้องดื่มสุราในตอนเช้าทันที ซึ่งเรื่องนี้คุณวิมลอธิบายว่า เป็นเพราะการดื่มครั้งสุดท้ายคือตอนกลางคืน พอดื่มแล้วเข้านอน ระดับแอลกอฮอล์จะตกลง เมื่อตื่นขึ้นมาในตอนเช้าจะเกิดอาการถอนพิษ ทำให้ทำอะไรไม่ได้เลย ต้องดื่มก่อนทันทีเพื่อดับอาการถอนพิษ ซึ่งการติดสุราในขนาดที่ต้องดื่มตอนเช้าทันทีถือว่าติดหนัก

“เคยสัมภาษณ์คนไข้ที่ติดหนักต้องดื่มตอนเช้า เขาบอกว่าตอนเช้าถ้าไม่ดื่มจะปวดท้องแน่น เหมือนมีลมอยู่ในท้อง คลื่นไส้อาเจียน นี่เป็นอาการถอนพิษ ที่ทำให้ไม่สุขสบาย จนถึงทุกข์ทรมาน ทำให้เขาต้องดื่มสุราเพื่อดับอาการดังกล่าว”

[3]

เหล้า = สุข (?)

คนทุกคนรู้ว่าการดื่มสุรามากไปไม่ดีต่อสุขภาพ แต่คำถามที่หลายคนคงสงสัยคือ แล้วในเมื่อรู้ว่าไม่ดี  ทำไมถึงยังดื่มไปเรื่อยๆ จนติดและต้องเข้ารับการบำบัดรักษา

สำหรับเรื่องนี้ คุณวิมลอธิบายว่า สุรามีฤทธิ์ทำให้ผ่อนคลาย และรู้สึกเป็นสุขเมื่อดื่ม เพราะสุราออกฤทธิ์ต่อสมองทำให้ติด และยังทำให้โดพามีน (สารแห่งความสุข) หลั่งออกมา ผู้ดื่มสุราจึงติดใจและไม่ค่อยอยากเลิก

“อีกอย่างหนึ่งคือ คนที่ติดสุราหนักๆ จะมีความคิดที่บิดเบือน เข้าข้างตัวเอง และพยายามหาเหตุผลในการดื่มเหล้า เพราะฉะนั้น เวลาเราถามว่า กินเหล้าไม่ดีรู้ไหม เขารู้ แต่รู้แล้วทำไมไม่เลิกล่ะ เพราะสุรามีผลต่อสมองโดยตรง แล้วสุราถือเป็นสารเสพติด พอดื่มมากจะเกิดภาวะสมองติดยา พอเขามีความสุขกับการดื่ม เขาก็จะจดจำความสุขที่ว่าไว้ตลอด เวลามีอะไรเกิดขึ้นก็จะนึกถึงการดื่ม พอเขาดื่มแล้วมีความสุข เขาก็ไม่มีแรงจูงใจที่จะเลิก”

จากเหตุผลที่ว่ามานี้เอง ทำให้เกิดปัญหาโลกแตกขึ้นสำหรับญาติหรือคนใกล้ชิดของผู้ติดสุรา เพราะคนติดสุรามักจะอ้างว่าตนเองไม่ได้ติด หรือต่อให้รู้สึกว่าตนเองติด ก็จะไม่มีแรงจูงใจในการเลิก และไม่ได้มองว่าเรื่องนี้เป็นปัญหาแต่อย่างใด

“สำหรับคนที่มาเข้ารับการบำบัด ก็อาจจะมาเพราะเกิดผลกระทบกับสุขภาพเยอะ กลัวเสียชีวิต เลยมา หรือญาติขอร้องให้มาก็มี บางทีก็มีตำรวจพามา หรืออีกกรณีคือทำงานไม่ได้จนจะโดนไล่ออก จึงมาบำบัดรักษา

“คนติดสุราหลายคน เวลาไม่ได้ดื่มก็เป็นคนปกติ เป็นคนน่ารัก แต่พอดื่มเหล้าแล้วก็เปลี่ยนไปเลย ถ้าไปฟังจากญาติหรือคนใกล้ชิดของเขาก็จะรู้ว่านี่เป็นความเดือดร้อนและความทุกข์อย่างหนึ่ง”

[4]

สู่การบำบัด

อย่างที่เราบอกว่าสถาบันแห่งนี้มีหอผู้ป่วยที่สามารถให้การบำบัดรักษาผู้ติดสุราโดยเฉพาะ ดังนั้น อีกหนึ่งคำถามสำคัญที่เราจะลืมถามไม่ได้เลยคือ กระบวนการขั้นตอนการบำบัดของสถาบัน

“ถ้ามาที่นี่ อย่างแรกคือต้องทำประวัติที่เวชระเบียน ส่งไปยังหน่วยคัดกรองเพื่อซักประวัติและตรวจประเมินเบื้องต้น และไปพบแพทย์เพื่อวินิจฉัย ถ้าจะต้องบำบัดสุรา คนไข้ก็จะถูกส่งตัวมาที่หอผู้ป่วยสุรานี้ ถ้าเป็นผู้ชายจะอยู่ที่ตึกทับทิม ซึ่งเป็นหอผู้ป่วยสุราชายโดยเฉพาะ แต่ถ้าเป็นผู้หญิง จะอยู่ที่ตึกสำหรับบำบัดสารเสพติดทุกประเภท เนื่องจากจำนวนผู้หญิงที่ติดยาหรือสารเสพติดมีน้อยกว่าผู้ชาย ในกรณีของผู้ป่วยที่ตึกทับทิมนี้ เมื่อผู้ป่วยมาถึงแล้วก็จะมีการประเมินอาการ หากอาการหนักจะต้องอยู่เตียงที่ใกล้กับเคาน์เตอร์พยาบาลเพื่อให้ได้ดูแลใกล้ชิด

“คนไข้ที่มาบำบัดที่นี่จะสามารถใช้สิทธิประกันสุขภาพของสปสช. (สำนักงานหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ) หรือสิทธิ 30 บาท รวมถึงสิทธิเบิกจ่ายจากกรมบัญชีกลางสำหรับข้าราชการหรือรัฐวิสาหกิจ แต่ถ้าจะเบิกประกันสังคม อันนี้ต้องแล้วแต่ต้นสังกัดว่าจะอนุญาตหรือไม่”

เมื่อคนไข้เข้ามาพักรักษาตัวแล้ว นอกจากการบำบัดและให้ยา คนไข้จะต้องพบแพทย์ และมีการทำกิจกรรมกลุ่มโดยพยาบาล แต่การทำกิจกรรมกลุ่มที่ตึกทับทิมอาจจะน้อยเพราะผู้ป่วยยังอยู่ในช่วงถอนพิษสุรา ซึ่งถ้าผู้ป่วยอาการดีขึ้นแล้ว จะมีการส่งต่อไปยังตึกฟื้นฟูสมรรถภาพ เพื่อฟื้นฟูร่างกายของคนไข้ต่อไป

[5]

เล่าเรื่องเหล้า

“การจะพูดให้คนที่ติดสุรายอมมารับการบำบัด หรือการจะบำบัดคนติดสุราต้องอาศัยการสร้างแรงจูงใจ แต่ต้องบอกก่อนว่า มันไม่มีคำพูดที่เป็นสูตรสำเร็จตายตัวที่พูดแล้วคนไข้จะเปลี่ยนเลย หรือเป็นคำพูดที่ใช้ได้กับทุกคน

“เวลาจะบอกให้คนไข้มาบำบัด ญาติมักใช้คำพูดทำนองว่า ‘เมื่อไหร่จะไปเลิก ดื่มหัวราน้ำแบบนี้ งานการไม่ได้ทำ’ ซึ่งเราต้องนึกถึงมุมของคนไข้ด้วย เขาก็เป็นคนๆ หนึ่งเหมือนกัน เมื่อได้ยินแบบนี้อาจจะรู้สึกผิดบ้าง รำคาญบ้าง กดดันบ้าง วิธีที่ดีที่สุดควรจะเป็นการพูดในทำนองว่า ‘เห็นกินเหล้าแบบนี้ สุขภาพก็ทรุดโทรมลง ลองไปเช็คสุขภาพดูดีไหม’ หรือบอกว่า ‘เขารู้สึกยังไงบ้าง ถ้ายังกินเหล้าต่อไปเรื่อยๆ แล้วคิดว่าชีวิตจะเป็นยังไง’ ลองพูดให้เขาคิดดู”

แน่นอนว่าทำงานมาหลายสิบปี คุณวิมลย่อมมีประสบการณ์ในการเจอกับคนไข้หลากหลายรูปแบบ เราจึงขอให้คุณวิมลช่วยแบ่งปันประสบการณ์เกี่ยวกับคนไข้บ้าง

“เคยมีคนไข้คนหนึ่งมาจากต่างจังหวัดไกลๆ ไม่เจอกับญาติมา 20 ปี พอมาอยู่ที่นี่เราก็ช่วยตามหาญาติให้ สุดท้ายก็ได้เจอญาติที่ไม่ได้เจอกันนานเพราะมาบำบัดสุราที่นี่

“สำหรับคนไข้บางคน จะมีช่วงหนึ่งที่เขาถามตัวเองว่า ชีวิตเราจะมาตายเพราะเรื่องแบบนี้เหรอ หรือจะอยู่แบบนี้ต่อไปจริงๆ ใช่ไหม ก็ทำให้เขาเปลี่ยนแปลงตัวเองได้ ทีนี้มีคนไข้อยู่เคสหนึ่ง คุณลุงท่านนี้เวลามารับการบำบัด พออาการดีขึ้นนอกจากกิจกรรมของทางตึกแล้ว แกชอบปลูกดอกไม้บริเวณตึกผู้ป่วย พอคุณลุงมาบำบัดเป็นครั้งที่ 2 คุณลุงได้เล่าให้ฟังว่า เวลาอยู่บ้าน เสียงของคุณวิมลที่พูดเวลาทำกลุ่มกิจกรรมยังก้องในอยู่หูของแกว่า ‘อย่าดื่มแก้วแรกจะทำให้ไม่ติดซ้ำ’ หลังจากที่คุณลุงท่านนี้จำหน่ายกลับบ้านไปสักระยะหนึ่ง ผู้ช่วยเหลือคนไข้ของตึกทับทิมได้พบคุณลุงท่านนี้อีกครั้ง ซึ่งแกได้ฝากเมล็ดพันธุ์ดอกบานไม่รู้โรย และดอกบานชื่น ซึ่งบรรจุในซองยาที่มีชื่อของคุณลุงคนดังกล่าวมาให้คุณวิมล แล้วคุณลุงท่านนี้ก็เลิกสุราได้สำเร็จ

“อีกเคสหนึ่ง เป็นคนไข้ที่มาเข้ารับการบำบัดที่นี่ แล้ววันนั้นแม่ยายกับลูกสาวเขามาเยี่ยม ช่วงที่เขากำลังรอพบแพทย์อยู่ เราก็เรียกคนไข้พร้อมทั้งแม่ยายกับลูกสาวเข้ามาคุยด้วย แม่ยายเล่าให้เราฟังว่า ลูกเขยคนนี้เคยทำงานห้าง แต่เพราะดื่มเหล้าเยอะเลยต้องลาออกไป ที่บ้านเขาก็ไม่อยากรับผิดชอบเพราะดื่มเหล้าเยอะเหลือเกิน ดื่มจนภรรยาเป็นโรคซึมเศร้าไปแล้ว ระหว่างที่เล่าไปลูกสาวคนไข้ก็ยืนร้องไห้ไป พอเราฟังเรื่องของเขาเสร็จเลยบอกว่า ‘คุณ (ชื่อคนไข้) ผู้หญิงสามคนนี้เขาป่วย เราจะพาเขาไปรักษาที่ไหนดี’ ซึ่งผู้หญิงสามคนนี้หมายถึงแม่ยาย ภรรยา และลูกสาว ซึ่งเกี่ยวข้องกับเขาโดยตรง เราพูดแค่นี้ ไม่พูดอะไรมากกว่านี้ เพราะบางครั้งการพูดเยอะก็ไม่ได้อะไร ปรากฏว่าคนไข้ตอบกลับมาว่า ‘ไม่ต้องพาพวกเขาไปรักษาที่ไหนหรอกครับ มันอยู่ที่ตัวผมเอง’ นี่ก็เป็นคำตอบที่ดี ”

อย่างที่เห็นว่าการพูดกับคนไข้ไม่ใช่เรื่องง่าย แต่ขณะเดียวกันก็ไม่ใช่เรื่องยากเกินความสามารถ เพราะคนไข้แต่ละคนจะมีเรื่องราว หรือมีภูมิหลังที่สามารถนำมาใช้พูดเพื่อสร้างแรงจูงใจให้กับเขาได้ ซึ่งคุณวิมลบอกเราว่า คนไข้แต่ละคนเหมาะสมกับคำพูดคนละแบบกัน การพูดสร้างแรงจูงใจให้คนไข้แต่ละครั้ง ก็เหมือนกับการลับมีดของผู้บำบัดไปด้วย ถ้าพูดครั้งแรกแล้วเขายังไม่ยอมเข้ารับการบำบัด ก็อย่าเพิ่งเสียกำลังใจไป และที่สำคัญคืออย่ามองแต่มุมมองของเราเอง แต่ให้มองในมุมมองของคนไข้ด้วย

[6]

เอาใจเขา มาใส่ใจเรา

ถ้าพูดถึงหนึ่งในแคมเปญเกี่ยวกับสุราที่คนรู้จักกันดี คงหนีไม่พ้นแคมเปญ ‘งดเหล้าเข้าพรรษา’ ของสำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) ซึ่งคุณวิมลบอกเราว่า จำนวนคนไข้ที่เข้ารับการบำบัดในช่วงเข้าพรรษาเพิ่มขึ้นบ้างระดับหนึ่ง อีกช่วงที่จะมีจำนวนคนไข้เพิ่มขึ้นคือหลังปีใหม่หรือหลังสงกรานต์

นอกจากนี้ หนึ่งในปัญหาสำคัญของเรื่องการเลิกสุราคือ การเข้าไม่ถึงบริการบำบัดรักษา ซึ่งในปัจจุบันนี้มีหน่วยงานหรือองค์กรมากมายที่เข้ามาทำหน้าที่เพื่อลดช่องว่างตรงนี้ เช่น สายด่วนปรึกษาปัญหาสุรา 1413 เครือข่ายองค์กรงดเหล้า หรือความร่วมมือกับมูลนิธิต่างๆ และยังมีสำนักงานคณะกรรมการควบคุมเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ที่ดูแลภาพใหญ่ในเชิงนโยบาย

แต่ดังที่เรารู้กันดีว่า การดื่มสุรานั้นถูกกฎหมาย และกลายเป็นส่วนหนึ่งในวิถีชีวิตของคนไปแล้ว อีกหนึ่งคำถามที่เราอยากถามจากผู้บำบัดด้านนี้โดยตรงจึงเป็นคำถามเกี่ยวกับแนวคิดในการแก้ปัญหาการดื่มสุราแบบเรื้อรัง ซึ่งคุณวิมลได้ให้คำตอบที่น่าสนใจว่า

“วิธีการที่ดีคงไม่ใช่การปิดประตูไม่ให้ดื่มไปเลย เพราะไม่รู้จะได้ผลแค่ไหน แต่ส่วนตัวมองว่า เราอาจจะใช้วิธีการปลูกฝังตั้งแต่เด็ก ว่าดื่มแบบติดแล้วจะเป็นอย่างไร เราต้องให้ข้อมูลเขา แล้วให้เขาใช้ดุลยพินิจของตัวเอง สมมติให้เขาลองคิดว่า ถ้าการดื่มสุราทำให้ขาดสติจนผู้ดื่มไปก่อคดีข่มขืน แล้วเราเป็นญาติของเหยื่อ หรือเราเป็นญาติของคนก่อเหตุ เราอยากเห็นแบบนั้นไหม คือไม่ใช่แค่บอกว่าดื่มแล้วจะมีผลกระทบต่อสุขภาพยังไง เพราะคนฟังก็คงเฉยๆ แต่ให้มองถึงผลกระทบ มองว่าถ้าเป็นเราไปอยู่ในสถานการณ์แบบนั้นเราจะเป็นยังไง แบบนี้น่าจะดีกว่า”

[7]

ความหวังที่ปลายขวด

ปัญหาการดื่มสุราเป็นปัญหาที่ซับซ้อนในสังคมไทย ส่วนหนึ่งเป็นเพราะการดื่มสุราเป็นสิ่งที่ฝังรากลึกอยู่ในวิถีชีวิตของคนไทย และยังถือเป็นสารเสพติดที่ถูกกฎหมาย ทำให้เส้นแบ่งการ ‘ติด’ หรือ ‘ไม่ติด’ สุรา ค่อนข้างเลือนราง ที่สำคัญคือ สังคมมักจะมีภาพลบต่อคนติดสุราเรื้อรัง โดยอาจจะลืมไปว่าสุราออกฤทธิ์ต่อสมองของผู้ดื่ม ทำให้การเลิกดื่มสุราไม่ใช่เรื่องง่าย แต่ต้องอาศัยกระบวนการบำบัดทางการแพทย์ และที่สำคัญที่สุด คืออาศัยกำลังใจจากคนใกล้ชิดที่จะเป็นเหมือนสะพานช่วยให้เขาข้ามผ่านพ้นอาการติดสุราไปได้

อย่าลืมว่าถ้ามีคนติดเหล้าคนหนึ่ง อาการติดเหล้าจะไม่ได้ส่งผลกระทบแค่เจ้าตัวเท่านั้น แต่ยังกระทบต่อครอบครัว ญาติ คนใกล้ชิด ไปจนถึงภาพใหญ่อย่างสังคมอีกด้วย การช่วยกันฟื้นฟูบำบัดคนติดเหล้าจึงควรเป็นหน้าที่ของทุกภาคส่วนในสังคมที่ต้องร่วมมือกัน พาคนติดเหล้าไปเข้าสู่บริการบำบัดรักษา และมองพวกเขาด้วยความ ‘เข้าใจ’ เพื่อที่สังคมจะได้คนดีที่น่ารักคนหนึ่งกลับคืนมา

เรื่องและภาพ: ทีมงาน Alcohol Rhythm

The post ฟัง ‘เรื่องเหล้า’ จากผู้บำบัด: คุยกับ วิมล ลักขณาภิชนชัช appeared first on Alcohol Rhythm.

ในงานเสวนา ‘เครือข่ายการดูแลผู้มีปัญหาการดื่มสุรา ภายใต้โครงการพัฒนาข้อเสนอแนะเพื่อเพิ่มการเข้าถึงบริการดูแลผู้ที่มีปัญหาการดื่มสุรา’ มีการเปิดตัวเว็บไซต์ alcoholrhythm.com ซึ่งทำหน้าที่เป็นสื่อกลางการสื่อสารเกี่ยวกับปัญหาการติดสุรา และยังมีการจัดวงเสวนาแลกเปลี่ยน ‘ประสบการณ์การจัดบริการบำบัดผู้ติดสุรา ความสำเร็จ อุปสรรคและโอกาสในการพัฒนา’ ประกอบด้วยประเด็น การคัดกรองและบำบัด การบำบัดด้วยวิถีพุทธ และศูนย์ปรึกษาปัญหาสุรา 1413

ทั้งหมดมีเป้าหมายเพื่อหาสาเหตุของปัญหาคนติดสุรา และหาทางแก้ระบบการบำบัดผู้ติดสุราให้เข้าถึงผู้คนอย่างมีประสิทธิภาพสูงสุด

การจัดการความรู้ และการสื่อสารสาธารณะ

“แม้ว่าจะมีระบบการบำบัดสุรา แต่มีคนที่เข้าถึงระบบไม่เกิน 7 เปอร์เซ็นต์” ดร. รุ่งนภา คำผาง จากโครงการประเมินเทคโนโลยีและนโยบายด้านสุขภาพ (HITAP) กล่าวถึงภาพรวมของปัญหา เพราะเหตุนี้ จึงเป็นที่มาในการพัฒนาข้อเสนอแนะทางวิชาการและจัดการความรู้และการสื่อสารสาธารณะด้านการดูแลผู้มีปัญหาการดื่มสุรา เพื่อให้ผู้มีปัญหาติดสุรารู้จักช่องทางการบำบัดรักษาที่ได้มาตรฐาน

ความรู้เกี่ยวกับปัญหาการติดสุรานี้จะเผยแพร่ผ่านเว็บไซต์ alcoholrhythm.com ด้าน วิโรจน์ สุขพิศาล นักจัดการความรู้จาก บริษัท ดิ วันโอวัน เปอร์เซนต์ จำกัด กล่าวว่า การสื่อสารมีเป้าหมายอยู่สามประการ คือ คัดสรร จัดการ และสื่อสารความรู้ที่ผลิตได้จากโครงการนี้

กระบวนการคือ หยิบเอางานวิจัย และความรู้พื้นฐานเกี่ยวกับการดูแลผู้มีปัญหาการดื่มสุรา มาสังเคราะห์ ย่อยเนื้อหาให้เข้าถึงคนวงกว้างได้มากขึ้น ทันสมัย และใช้วิธีเล่าเรื่องที่น่าสนใจ สื่อสารในหลายรูปแบบ ทั้งรายงาน บทสัมภาษณ์ อินโฟกราฟิก คลิปความรู้ และสารคดีเชิงภาพ โดยคำนึงถึงผู้รับสาร ทั้งกลุ่มผู้มีปัญหาการดื่มสุราโดยตรง ครอบครัวที่เกี่ยวข้อง ประชาชนทั่วไป สื่อมวลชน นักวิชาการ บุคคลากรที่ปฏิบัติงานหน้างานโดยตรง รวมถึงตัวผู้กำหนดนโยบาย ผ่านเว็บไซต์หลัก และสื่อโซเชียลมีเดียต่างๆ รวมถึงการจัดงานเวทีเสวนา

“เว็บไซต์หลัก alcoholrhythm.com เปรียบเสมือนเป็นบ้านที่รวบรวมความรู้ที่เราพยายามจะปรุงเนื้อหาให้ดูน่าสนใจและเป็นระบบ เรากำหนดบุคลิกให้มีความเป็นกันเอง มีพลังของความหวัง มีความใฝ่รู้ช่างคิด เราตั้งใจผลิตเนื้อหาที่มีคุณภาพสูง ครบถ้วน ถูกต้อง เชื่อถือได้”  วิโรจน์ สุขพิศาล กล่าวสรุป

การคัดกรองและบำบัด

ในวงเสวนาแลกเปลี่ยน ‘ประสบการณ์การจัดบริการบำบัดผู้ติดสุรา ความสำเร็จ อุปสรรคและโอกาสในการพัฒนา’ กล่าวถึงเรื่องการคัดกรองและบำบัดเป็นประเด็นแรก

“โรคติดสุราต่างจากโรคอื่นตรงที่ โรคอื่นถ้าเป็นแล้วคนอยากรักษา แต่คนติดสุราจะบอกว่าตัวเองไม่ติด และไม่ได้เป็นปัญหาของเขา แต่คนที่รับปัญหาคือคนข้างเคียง” วิมล ลักขณาภิชนชัช พยาบาลวิชาชีพชำนาญการพิเศษ สถาบันบำบัดรักษาและฟื้นฟูผู้ติดยาเสพติดแห่งชาติบรมราชชนนี ผู้ทำงานด้านบำบัดผู้ติดสุรามากว่า 10 ปี กล่าวถึงปัญหาในการบำบัด

การดื่มสุราส่งผลต่อระบบประสาท ทำให้คนดื่มรู้สึกมีความสุข ดังนั้นหากติดแค่เริ่มต้นจะไม่มีใครมารักษา ต้องถึงจุดที่ร่างกายติดหนักแล้วจริงๆ คนจึงจะเข้าสู่ระบบการบำบัด

ขณะเดียวกัน หากผู้ป่วยอยู่ในระดับติดสุรารุนแรง จะมีภาวะสมองเสื่อม ไม่สามารถควบคุมการดื่มได้ จนต้องเข้าสู่ภาวะถอนพิษสุรารุนแรง ซึ่งเป็นโรคภัยทางร่างกาย ไม่ใช่แค่เรื่องสุขภาพจิตเท่านั้น

“ผู้ป่วยติดสุราไม่ได้มาโรงพยาบาลเพื่อบำบัด แต่มาเพราะเกิดภาวะถอนพิษสุราขั้นรุนแรง จนเกิดปัญหากับผู้ดูแลอย่างพยาบาล เพราะจะเกิดอาการก้าวร้าว เอะอะ พยาบาลต้องเข้ามาจับและให้ยาสงบอาการ ตรงนี้เป็นโอกาสพัฒนาของโรงพยาบาล ที่ควรจะมีความรู้เรื่องการคัดกรองและการดูแลผู้ป่วยที่มีภาวะถอนพิษสุราด้วย”

เมื่อเป็นเช่นนี้ ปัญหาสำคัญก็คือ หากผู้ป่วยติดสุรามีอาการทั้งทางจิตและทางร่างกาย แต่โรงพยาบาลหรือหน่วยงานที่รับผิดชอบการรักษา อาจไม่มีศักยภาพพอที่จะรักษาได้ครบวงจร เช่นในผู้ป่วยบางราย มีภาวะแทรกซ้อน หัวใจขาดเลือด หรือมีเลือดออกในกระเพาะรุนแรง โรงพยาบาลที่รักษาผู้ป่วยติดสุราก็ไม่อาจรักษาโรคทางกายนี้ได้ แต่ต้องส่งไปรักษายังโรงพยาบาลที่มีศักยภาพสูง เมื่อควบคุมอาการได้ดีในระดับหนึ่งแล้ว ก็จะส่งมาที่สถาบันบำบัดรักษาและฟื้นฟูผู้ติดยาเสพติดฯ เพราะกลัวว่าผู้ป่วยจะมีอาการเพ้อสับสน เป็นภาวะที่ยากจะดูแล วนเวียนอยู่เช่นนี้เป็นวัฏจักร

“คนทั่วไปที่ดื่มจะไม่คิดว่าเป็นปัญหาและไม่อยากหยุดดื่ม ในส่วนของคนไข้เอง ไม่ใช่มารักษาเพราะอยากเลิก  หลายคนยังคิดว่าจะกลับไปดื่มอีก แต่มารักษาเพื่อพักร่างกาย ตรงนี้ต้องมีเทคนิคสร้างแรงจูงใจ ตั้งแต่เจอกันและมีเวลาพูดคุยให้คำปรึกษาแบบสร้างแรงจูงใจ ให้อยากหยุดดื่มก่อน เทคนิคนี้ก็ถูกบรรจุให้อยู่ในหลักสูตรของการบำบัดสุราด้วย” วิมลกล่าว

“ผู้ป่วยติดสุรา ถ้าติดหนักแล้วจะไม่สามารถควบคุมปริมาณการดื่มได้ บางทีเขาคิดว่ากลับไปเข้างานสังคมแล้วจะดื่มแค่แก้วเดียว แต่พอดื่มไปปุ๊บ แล้วหยุดดื่มไม่ได้ เกิดการดื่มแบบติดลม สิ่งที่จะช่วยได้คือถ้าเลิกแล้วต้องไม่ดื่มแก้วแรก จะทำให้เขาทำสำเร็จ และต้องมีครอบครัวช่วยดูแล”

ด้าน วงเดือน สุนันตา พยาบาลวิชาชีพชำนาญการ โรงพยาบาลสวนปรุง ผู้มีประสบการณ์ด้านการบำบัดเช่นเดียวกัน กล่าวถึงการทำงานของโรงพยาบาลสวนปรุง ซึ่งเป็นโรงพยาบาลจิตเวช ที่มีศูนย์ Excellence ทำงานร่วมกับเครือข่ายภาคเหนือ อีสาน และกลาง ใช้หลักการดูแลคนไข้โดยใช้พื้นฐานจาก i-MAP health มี 4 มาตรการ ประกอบด้วย การบำบัดและคัดกรองเบื้องต้น การถอนพิษสุรา ฟื้นฟูทางด้านจิตใจและสังคม และการดูแลหลังการรักษา

“เรามีสองวอร์ดในการดูแลผู้ป่วยติดสุรา ดูแลแบบครบวงจร ตั้งแต่เข้าโรงพยาบาลจนออก และดูแลต่อเนื่องถึงชุมชน จุดหนึ่งที่เราต้องทำคือการค้นหาปัญหาของผู้ป่วย และดูแลตามระดับของปัญหา ถ้าปัญหาเล็กน้อยก็จะส่งให้ญาติดูแลต่อ ถ้าบางรายเยินมาเลย ไม่มีที่อยู่ บางทีเกิดอาการถอนจนเตียงสั่น ก็ต้องช่วยดูแลกันทั้งเครือข่าย”

ในการดูแลช่วงถอนพิษสุราต้องดูแลอย่างใกล้ชิด บางรายถึงขั้นอยู่บ้านไม่ได้ อยู่ข้างนอกก็ไม่ได้ โรงพยาบาลยึดแนวคิดสำคัญว่าจะไม่มีการผลักผู้ป่วย ส่วนในบางรายที่บำบัดสำเร็จ มีปัจจัยสำคัญคือ ผู้ป่วยให้ความร่วมมือ ญาติสนับสนุน และแหล่งเครือข่ายตรงกับวัตถุประสงค์ของคนไข้ เช่น เครือข่ายวิถีพุทธ ซึ่งเป็นหนึ่งในพาร์ทเนอร์การดูแลส่งต่อ

“เราใช้เครือข่ายวิถีพุทธมาตั้งแต่ปี 2556 ส่งไปประมาณ 50 กว่าคน ตอนนี้บวชอยู่ประมาณ 14-15 รูป บางทีทำงานเฉพาะโรงพยาบาลไม่พอ ต้องมีการทำที่เพิ่มขึ้น เช่น เรามีไลน์ติดต่อกับคนไข้ที่ออกไปแล้ว คนไข้ก็จะไลน์มาว่าตอนนี้กำลังสอบนักธรรมตรี สิ่งหนึ่งที่เราติดตามเราก็จะให้กำลังใจ ชื่นชมเขา” วงเดือนกล่าว

การบำบัดด้วยวิถีพุทธ

พระครูวิวิธประชานุกูล เจ้าอาวาสวัดหัวริน เริ่มทำงานเกี่ยวกับผู้ติดเชื้อเอชไอวี และผู้ป่วยติดสุรามาตั้งแต่ ปี 2546 พระครูมองว่า ปัญหาการติดเชื้อเอชไอวีกับการการติดสุรามีความเชื่อมโยงกัน เพราะหลายครั้งที่การดื่มสุรานำไปสู่การเที่ยวสถานเริงรมย์ จนท้ายที่สุดนำโรคมาติดครอบครัว เมื่อมีปัญหาเรื้อรังมานาน จึงมีการจัดขบวนการขับเคลื่อนรณรงค์งดเหล้าเข้าพรรษา งานบุญปลอดเหล้า สร้างค่านิยมให้เยาวชนรุ่นใหม่ห่างไกลสุรา พอดีกับที่ทางโรงพยาบาลจอมทองจัดโครงการบำบัดผู้ป่วยสุราเชิงพุทธ พระครูจึงได้เริ่มเรียนรู้และทำงานร่วมกับโรงพยาบาลตั้งแต่ตอนนั้น

“เราเชื่อมกับโรงพยาบาล ออกไปเยี่ยมผู้ป่วยตั้งแต่ระยะแรกจนระยะสุดท้ายว่าเขาป่วยด้วยโรคอะไร และก็ติดตามไปถึงครอบครัวและผสานเชื่อมกับรพ.สต. และโรงพยาบาลว่าจะทำยังไงให้บทบาทพระสงฆ์ได้เชื่อมโยงในเรื่องนี้ บางทีก็ใช้ศีล 5  ใช้อริยสัจ 4 ถามเหตุผลว่าทำไมถึงต้องดื่มสุรา อาจจะเป็นความชอบ ความชิน ความหลงในรสในกลิ่น แล้วมีความสุขกับการดื่ม แต่ไม่ได้มองในเรื่องผลกระทบที่ติดตามมา”

พระครูฯ เดินทางไปให้ธรรมะหน้าวอร์ดที่โรงพยาบาลเดือนละ 4 ครั้ง ประสานกับเจ้าหน้าที่โรงพยาบาลสม่ำเสมอ เปิดโอกาสให้คนที่อยากบวชสามารถบวชได้ “เราอยากให้เขามองวัดเหมือนเป็นบ้านตัวเอง” พระครูฯ กล่าว

ในช่วงเริ่มต้นจะให้ผู้ป่วยเริ่มถือศีล 8 และถ้าหากเรียนรู้กิจของสงฆ์ได้ดี ก็จะส่งชื่อเข้าสู่กระบวนการบรรพชาอุปสมบท เช่น ช่วงสงกรานต์ บวชฤดูร้อน ฯลฯ พระหลายรูปบวชแล้วไม่ต้องใช้ยาคลายเครียดช่วย แต่บำบัดตัวเองได้ด้วยธรรมะ

“เมื่อเราโอนหน้าที่ให้พวกเขาได้ ก็เกิดความภูมิใจ จากคนที่ถูกหิ้วปีกมา ก็มีปีกที่แข็งแรง บินได้ กลายมาเป็นวิทยากร ไปเยี่ยมผู้ป่วย และสอนหนังสือได้ สุดท้ายมุ่งในการเรียนพระธรรม จบนักธรรมตรี-โท เข้าสู่นักธรรมเอก และมีการรายงานผลตลอดเวลา เราไม่ทิ้งผู้ป่วย สุดท้ายเราสามารถพัฒนาชีวิตของคนในชุมชนให้ดีขึ้นได้ด้วยประสบการณ์ของเขาเอง”

ศูนย์ปรึกษาปัญหาสุรา 1413

นอกจากการบำบัดในโรงพยาบาล และการดูแลแบบวิถีพุทธแล้ว ยังมีอีกหนึ่งช่องทางการบำบัดที่ผู้ป่วยเข้าถึงได้ง่ายคือ ศูนย์ปรึกษาปัญหาสุรา 1413

“สิ่งที่ได้บทเรียนจากการทำสายด่วนน่าตกใจมาก หนึ่ง คนไข้ไม่รู้ว่าติดสุราเป็นความเจ็บป่วย เขายังมองว่าเป็นเรื่องพฤติกรรมทั่วไป สอง พอมีผลกระทบญาติจะโทรมาปรึกษาว่าจะทำยังไงให้คนไข้เลิกเหล้าได้ เขาจะไปช่วยเลิกเอง แต่ไม่ได้คิดถึงสถานพยาบาลเลย คำถามยอดฮิตคือ ถามหายาเบื่อเหล้า” พ.อ.นพ. พิชัย แสงชาญชัย รองผู้อำนวยการจิตเวชและประสาทวิทยา โรงพยาบาลพระมงกุฎเกล้า กล่าวถึงสถานการณ์ผู้ป่วยที่โทรมาปรึกษาสายด่วน

อย่างไรก็ตาม ในปัจจุบันมีการเปลี่ยนแปลงไปในทางที่ดีขึ้น แต่เดิมผู้ป่วยโทรมาเองสัดส่วนแค่ 30 เปอร์เซ็นต์ ที่เหลือเป็นญาติ แต่เมื่อมีการรณรงค์อย่างต่อเนื่อง พบว่ามีสัดส่วนเท่ากัน ผลจากการสื่อสารทางออนไลน์และทำเว็บไซต์ ผู้ดื่มเองจึงโทรมามากขึ้น

“วัตถุประสงค์ของการทำสายด่วนคือ พัฒนาตัวระบบรูปแบบให้มีประสิทธิภาพ ทำวิจัยและจัดการฐานข้อมูลที่สำคัญ เช่น เรื่องสถานบำบัดทั่วประเทศ แล้วพัฒนาตัวบุคลากรให้สามารถให้คำปรึกษาทางโทรศัพท์ได้ เราต้องมีองค์ความรู้ในด้านนี้ว่า รูปแบบไหนถึงจะมีประสิทธิภาพ สายด่วนเองก็เป็นตัวเผยแพร่ความรู้ ร่วมรณรงค์ไปกับภาคีเครือข่าย ไม่ว่าจะเป็น สสส. หรือกรมควบคุมโรค เราก็ร่วมรณรงค์ไปด้วย”

ผู้ให้คำปรึกษาโรคติดสุราใช้บุคลากรจากจิตเวช นักจิตวิทยา นักสังคมสงเคราะห์ และมีการอบรมให้ความรู้เพิ่มเติม จากสถิติที่มีผู้ป่วยโทรมา มักจะใช้เวลาพูดคุยประมาณ 30 นาที หลังจากนั้นทางสายด่วนจะโทรกลับไปหา 5 ครั้ง รวมทั้งหมดจะได้รับบริการทั้งหมด 6 ครั้งใน 1 ปี

“ใน 4 ครั้งแรกเราจะถือว่าเป็น intervention ใช้การจูงใจ เราคุยกับเขาไม่เห็นหน้าเห็นตาและการปรับเปลี่ยนพฤติกรรมก็เกิดขึ้นนอกจากการพูดคุย แต่สิ่งที่เกิดขึ้นในการพูดคุยคือแรงจูงใจ เราใช้กลยุทธ์ motivational interviewing และ motivational enhancement therapy เราทบทวนองค์ความรู้และพบว่าการให้คำปรึกษาผ่านทางโทรศัพท์จะต้องเป็นทั้งเชิงรับ เขาโทรมาหาเรา และ เชิงรุก เราโทรไปหาเขา ส่วนที่ 3 คือการโทรติดตาม เราก็ใช้สามองค์ประกอบนี้เลย”  พ.อ.นพ. พิชัยอธิบายการทำงานของสายด่วน

ตัวชี้วัดสำคัญคือ ความรุนแรงของการดื่มสูงมากจากการโทรมาครั้งแรก แต่พอคุยไปได้ 6 เดือน ความรุนแรงของการดื่มลดลงอย่างเห็นได้ชัด ทำให้เห็นว่าการคุยกันสามารถช่วยปรับเปลี่ยนพฤติกรรมผู้ป่วยได้จริง ทั้งมีการวิจัยที่ทำกับทั้งผู้ดื่มและญาติ ผลวิจัยยืนยันชัดเจนว่าการพูดคุยกันมีประสิทธิภาพ

นอกจากสายด่วน 1413 แล้ว ยังมีการให้ข้อมูลอัตโนมัติ เป็นข้อมูลขนาดสั้น ความยาว 2-3 นาที แก่คนที่ต้องการแค่ข้อมูล แต่ไม่ได้ต้องการปรึกษา เช่นเดียวกับที่ เว็บไซต์ 1413.in.th  ทำหน้าที่ให้ข้อมูลเช่นเดียวกัน มีสถิติว่าใน 1 ปี มีคนเข้าไปดูหลักแสน ทั้งมีให้ผู้ป่วยประเมินตัวเองว่ามีปัญหาการดื่มรุนแรงแค่ไหน ซึ่งมีคนเข้ามาทำหลายพันคนต่อปี ทั้งญาติและผู้ดื่มเอง

“ต่อไปจะเป็นยุคของโซเชียลมีเดีย ไม่ว่าจะเป็นเฟซบุ๊กหรือไลน์ เราก็ทำอยู่และมากขึ้นเรื่อยๆ เรานึกไปถึง online marketing ที่ลงทุนไม่มากแต่ได้ผลลัพธ์ที่มากขึ้น และทำยังไงให้บริการของเราเป็น free service ทุกวันนี้ผู้ที่โทรเข้ามายังต้องเสียเงินอยู่ แต่เราสามารถให้เขาทิ้งเบอร์ไว้ได้”

“เรายังมองว่า ที่สุดแล้วควรมีการเชื่อมต่อไปที่สถานพยาบาล แล้วเปิดโอกาสให้เจ้าหน้าที่ดูแล น่าจะยั่งยืนกว่า โอกาสปรับเปลี่ยนได้สำเร็จมากกว่า เราเลยนึกไปถึงการเชื่อมต่อโซเชียลมีเดียเข้ากับสถานบำบัด อยากจะทำในลักษณะ follow up call ให้สถานบำบัดส่งเบอร์มาให้เราโทรหาคนไข้ก็ได้”

ในตอนท้ายพ.อ.นพ. พิชัย กล่าวสรุปว่า “นักวิจัยสามารถเข้ามาช่วยในเชิงการวัดผลลัพธ์และความคุ้มค่าในแง่มุมของการปรับเปลี่ยนพฤติกรรม อย่างเช่น เขาเลิกเหล้า เขาเข้าสู่บริการบำบัดรักษา ก็เป็นประเด็นที่ต้องคิดเยอะ แล้วยังไม่สำเร็จรูป และผู้ที่กำหนดนโยบายก็จะคิดว่าคุ้มค่าไหม รณรงค์ทำสื่อหลายอย่าง คุ้มค่าหรือเปล่า ได้ผลแค่ไหน ตรงนี้นักวิจัยน่าจะเข้ามาช่วยดู ช่วยกำหนดวิธีการ กำหนดตัวชี้วัด และก็ทำให้เห็นผลเพื่อจะยืนยันสิ่งที่เราทำว่า มันเป็นประโยชน์คุ้มค่ากับการลงทุนในภาครัฐ”

เรื่องและภาพ: ทีมงาน Alcohol Rhythm

The post Alcohol Rhythm เปลี่ยนจังหวะชีวิตคนติดเหล้า: อ่านปัญหาและหาทางแก้คนติดสุรา appeared first on Alcohol Rhythm.

The post คลิป : งานเปิดตัวเว็บไซต์ Alcohol Rhythm เปลี่ยนจังหวะชีวิตคนติดเหล้า appeared first on Alcohol Rhythm.