แต่ในเดือนเมษายน 2563 นี้ อาจจะเป็นปีที่แปลกประหลาดสำหรับใครหลายๆ คน เพราะเป็นเดือนเมษายนที่ไทยไม่มีสงกรานต์เหมือนอย่างเคย เนื่องจากทั่วโลกต้องเผชิญกับการแพร่ระบาดของไวรัสโควิด-19 รวมถึงประเทศไทยด้วย ซึ่งเราปฏิเสธไม่ได้เลยว่า โควิด-19 ได้สร้างผลกระทบต่อการดำเนินชีวิตประจำวันของผู้คนในทุกหย่อมหญ้า

เพื่อป้องกันการระบาดไม่ให้ลามทุ่ง ‘การรักษาระยะห่างทางสังคม’ จึงถูกใช้เป็นมาตรการแก้ปัญหาของภาครัฐ เช่น ห้ามบุคคลทั่วราชอาณาจักรออกนอกเคหสถานระหว่างเวลา 22.00 น. ถึง 04.00 น. (ยกเว้นกลุ่มที่ได้รับการยกเว้น) รวมถึงช่วงเดือนที่ผ่านมา ก็มีการประกาศห้ามขายสุราทั่วประเทศ 

อย่างไรก็ดี มาตรการห้ามขายสุราอาจมีผลกระทบมากกว่าที่เราคิดเอาไว้ โดยถ้าเป็นกลุ่มคนที่ไม่ได้ดื่ม หรือดื่มบ้างเป็นครั้งคราว มาตรการนี้อาจจะไม่สร้างผลกระทบต่อชีวิตพวกเขามากนัก แต่กับคนที่ติดเหล้าหรือคนที่ต้องดื่มสุราเป็นประจำในทุกๆ วัน นี่อาจเป็นชนวนก่อให้เกิดปัญหาขึ้นได้ เช่น กรณีหนุ่มใหญ่ลงแดงจนเสียชีวิตเพราะต้องดื่มเหล้าวันละ 2 ขวด แต่ไม่สามารถหาดื่มได้ เพราะจังหวัดบุรีรัมย์ประกาศห้ามขายเหล้า หรือกรณีหนุ่มวิศวะดับคาห้องพัก หลังห้ามขายสุราจนต้องหักดิบอดเหล้า

ในแง่หนึ่ง การที่ผู้ดื่มซื้อสุราไม่ได้อาจถือได้ว่าเป็นโอกาสที่ดี เพื่อให้คน ลด ละ เลิก การดื่มได้ แต่อย่าลืมว่า การหาซื้อสุราไม่ได้ส่งผลกระทบกับคนอีกกลุ่มอย่างมาก โดยเฉพาะคนกลุ่มที่ติดสุราเรื้อรัง ซึ่งการขาดสุราจะส่งผลต่อสุขภาพจิต และบางครั้งอาจรุนแรงถึงขั้นเสียชีวิต หากไม่ได้รับการดูแลที่ถูกต้องและเหมาะสม

เมื่อต้นเดือนพฤษภาคมที่ผ่านมา ศูนย์วิจัยปัญหาสุรา (ศวส.) จัดงาน ‘สัมมนาแนวทางการดูแลผู้ติดสุราในชุมชนช่วงการแพร่ระบาดของโควิด-19’ โดยมีภาคีเครือข่ายที่เกี่ยวข้องเข้าร่วมหารือ ทั้งกรมสุขภาพจิต สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) สำนักงานเครือข่ายองค์กรงดเหล้า (สคล.) และอาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน (อสม.) เพื่ออภิปรายเกี่ยวกับข้อเสนอแนะจากงานวิจัย ประสบการณ์ที่เคยลงมือปฏิบัติงาน และความคิดเพื่อแสดงการเทียบเคียงการดูแลคนติดสุราก่อนโรค เพื่อเป็นการถอดบทเรียนและหารูปแบบการดูแลผู้ติดสุราที่เหมาะสมกับสภาวะปัจจุบัน

จากเงิน 30 บาทและ 60 บาท สู่การบำบัดคนติดสุราในชุมชน – รศ.ดร.นพ.ตะวันชัย จิรประมุขพิทักษ์

วงสัมมนาเริ่มต้นด้วยการแลกเปลี่ยนงานวิจัยที่กล่าวถึงการศึกษาประสิทธิผลของการบำบัดคนติดสุราในชุมชน ด้วยวิธีการให้สิ่งจูงใจเป็นเงินมูลค่า 30 บาท และ 60 บาท ดำเนินกระบวนการผ่านการออกเยี่ยมตามบ้านของอสม. โดย รศ.ดร.นพ.ตะวันชัย จิรประมุขพิทักษ์ จากมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ เจ้าของงานวิจัย เกริ่นนำว่า งานวิจัยชิ้นนี้เกิดขึ้น โดยมีจุดประสงค์เพื่อมองหาแนวทางใหม่ๆ สำหรับการบำบัดคนติดสุรา โดยเริ่มจากการออกค้นหาผู้ป่วยที่ติดสุราเป็นขั้นแรก

“ผู้ดำเนินการค้นหาจะประกอบด้วยอสม. และผู้ช่วยวิจัย 2 คน ซึ่งจะต้องทำงานคลุกคลีกับอสม. และคนในพื้นที่ได้ อีกท้ังยังต้องมีลักษณะคล้ายกับเป็นโค้ช (Coach) เพื่อคอยช่วยเหลือและเป็นต้นแบบให้อสม. ด้วย”

กระบวนการต่อมา จะเป็นการลงพื้นเพื่อค้นหาผู้ป่วยติดสุราตามสถานที่ที่เป็นแหล่งรวมผู้คนในชุมชน เช่น ร้านขายของชำ ร้านอาหารชุมชน หรือในกลุ่มวินมอเตอร์ไซต์ ซึ่งนพ.ตะวันชัยชี้ให้เห็นว่า การดื่มเหล้ามักจะดื่มกันเป็นวงสังสรรค์วงใหญ่ๆ ดังนั้น ถ้าเราพบผู้ป่วยติดสุราคนหนึ่ง ก็จะสามารถขยายผลจากคนหนึ่งไปสู่คนต่อๆ ไปได้

เมื่อค้นหาผู้ป่วยเรียบร้อยแล้ว เจ้าหน้าที่จะนำผู้ป่วยมาตรวจร่างกายและจิตใจ ซึ่งผู้ที่ยินยอมเข้าร่วมรับการบำบัดมีจำนวนทั้งหมด 230 คน และถูกแบ่งออกเป็น 3 กลุ่ม เพื่อรับการบำบัด โดย กลุ่มแรก จะเป็นกลุ่มที่อสม. เข้าเยี่ยมตามบ้านโดยไม่มีสิ่งจูงใจ กลุ่มที่สอง เป็นกลุ่มที่อสม. เข้าเยี่ยมตามบ้านโดยมีสิ่งจูงใจ 30 บาท และ กลุ่มสุดท้าย เป็นกลุ่มที่อสม. เข้าเยี่ยมตามบ้านโดยมีสิ่งจูงใจ 60 บาท

การบำบัดทั้ง 3 รูปแบบจะปฎิบัติต่อเนื่องกันเป็นเวลา 12 สัปดาห์ และติดตามผลต่ออีก 4 สัปดาห์ และในขณะที่วางเงื่อนไขโดยใช้สิ่งจูงใจแล้ว จะมีการรักษาแบบถอนพิษ (detoxification treatment) ควบคู่ไปด้วย

“เราจะสัมภาษณ์ผู้ดื่ม ผู้ดูแล และให้เป่าเครื่องวัดแอลกอฮอล์ (breathalyzer) เพื่อดูว่าผู้ป่วยดื่มสุราหรือไม่ ในกลุ่มของผู้ที่มีเข้าร่วมโครงการโดยมีสิ่งจูงใจ ถ้าพวกเขาไม่ดื่มเลย เราจะให้สิ่งจูงใจ (เงิน 30 บาท หรือ 60 บาท) และในสัปดาห์ที่ 13 และ 16 เราจะสุ่มเวลาเยี่ยมร่วมกับการให้เป่าเครื่องดื่มแอลกอฮอล์โดยไม่มีสิ่งจูงใจให้ด้วย”

ผลการศึกษาพบว่า ทั้ง 3 กลุ่มสามารถงดสุราได้ตั้งแต่เริ่มการบำบัดจนครบ 12 สัปดาห์ถึง 10% และในช่วง 12-16 สัปดาห์จึงเริ่มเกิดความแตกต่างกันใน 3 กลุ่ม โดยกลุ่มที่งดเหล้าได้มากที่สุดจะเป็นกลุ่มที่ได้แรงจูงใจมูลค่า 60 บาท นพ.ตะวันชัยจึงชี้ให้เห็นว่า เราสามารถประสานงานกับสถานพยาบาลใกล้บ้านอสม. ให้เยี่ยมบ้านและบำบัดโดยวิธีให้แรงจูงใจได้ ซึ่งนี่ถือเป็นแรงจูงใจที่ช่วยให้หยุดดื่มสุราได้ และมีประสิทธิผลในการลดความถี่ในการดื่ม และเพิ่มอัตราการหยุดดื่มเมื่อเวลาผ่านไป

อย่างไรก็ดี มีผู้ป่วยจำนวนไม่น้อยสามารถหยุดดื่มเหล้าได้เลย แม้ว่าจะไม่ได้รับสิ่งจูงใจใดๆ ซึ่งกลุ่มที่หยุดได้โดยสิ้นเชิงคิดเป็น 15% และดื่มไม่เกิน 2-3 ครั้งถึง 24% นพ.ตะวันชัยจึงแนะนำว่า เราอาจจะบำบัดโดยการเยี่ยมบ้านอย่างเดียวก่อน และหากไม่ได้ผลจริงๆ จึงนำเรื่องแรงจูงใจเข้ามาช่วย

“งานวิจัยชิ้นนี้ทำให้เราเห็นความสำคัญของอสม.ในชุมชน เพราะพวกเขาปฏิบัติงานดูแลผู้ป่วยติดสุราได้อย่างมีประสิทธิภาพ ตั้งแต่ค้นหาผู้ป่วย ชักชวนผู้ป่วยเข้ารับการบำบัด ให้การบำบัด ตลอดจนดูแลต่อเนื่องในชุมชน แต่อย่างไรก็ดี อย่าลืมว่าเราทุกคนจะต้องมองไกลไปถึงการดูแลผู้ป่วยติดสุราในระยะยาวด้วย ไม่ว่าจะเป็นการช่วยหางาน การอำนวยความสะดวกในการเข้าถึงสวัสดิการอื่นๆ ที่ผู้ป่วยพึงได้ เช่น ยากจน หรือพิการป่วยเรื้อรัง ด้วย” นพ.ตะวันชัยทิ้งท้าย 

สำรวจมาตรการคัดกรองและบำบัดรักษาผู้ติดสุราในชุมชนก่อนและหลังโควิด-19 – พญ.พันธุ์นภา กิตติรัตน์ไพบูลย์

“ก่อนอื่นต้องเข้าใจว่า คนดื่มสุรามีตั้งแต่คนที่ไม่ค่อยดื่มจนถึงคนที่ดื่มจนติดรุนแรง ดังนั้น แนวทางการช่วยเหลือของกระทรวงสาธารณสุขที่ทำกันอยู่ในปัจจุบัน จะขึ้นอยู่กับลักษณะพฤติกรรมการดื่มสุรา เช่น ถ้าการดื่มอยู่ในระดับเสี่ยงจะใช้วิธีให้คำแนะนำแบบสั้น ถ้าเริ่มดื่มแบบอันตรายจะเปลี่ยนไปใช้การให้คำปรึกษา และถ้าถึงขั้นติดหรือติดรุนแรงจะเข้าสู่การบำบัด”

พญ.พันธุ์นภา กิตติรัตน์ไพบูลย์ ผู้อำนวยการสำนักวิชาการ กรมสุขภาพจิต เกริ่นนำ พร้อมทั้งขยายความต่อว่า ปัจจุบัน มีข้อเสนอในภาคปฏิบัติสำหรับผู้ที่มีปัญหาการดื่มสุรา โดยในระดับการดื่มแบบเสี่ยงและระดับการดื่มแบบอันตรายจะใช้แนวทางการคัดกรองและให้คำปรึกษา ส่วนกรณีที่ดื่มแบบติดและดื่มแบบติดรุนแรงอาจจะไม่ต้องคัดกรอง แต่ใช้แนวทางการบำบัดฟื้นฟูเข้าช่วยได้เลย 

นอกจากแนวทางที่กล่าวมาข้างต้นแล้ว จะมีการใช้ชุดคู่มืออีก 4 ชุด ควบคู่ไปด้วย ดังนี้

คู่มือชุดที่ 1: ใช้สำหรับคัดกรองผู้มาเข้ารับบริการทุกคนที่อายุ 15 ปีขึ้นไป และผู้ป่วยที่มีความเสี่ยงสูงต่อปัญหาการดื่มสุรา เช่น อุบัติเหตุ โรคเรื้อรัง หรือโรคทางกายสัมพันธ์กับการดื่มสุรา เช่น ผู้ป่วยตับแข็ง หรือกระเพาะอักเสบ คู่มือชุดนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อค้นหาผู้มีปัญหาการดื่มสุราในกลุ่มผู้ป่วยที่เข้ารับบริการสุขภาพทั่วไป เพื่อให้เขาได้รับการบำบัดแบบสั้นตามความรุนแรง

คู่มือชุดที่ 2: ใช้สำหรับผู้ติดสุรา หรือผู้ดื่มแบบอันตรายที่ไม่สามารถควบคุมได้ โดยมีผู้ให้บริการเป็นจิตแพทย์ แพทย์ และบุคลากรสุขภาพที่เชี่ยวชาญด้านสุขภาพจิตและยาเสพติด โดยจะใช้แบบประเมินและแบบบันทึกต่างๆ เช่น แบบบันทึกติดตามการดื่มรายบุคคลในผู้ที่มีปัญหาการดื่มสุราที่คลินิกบำบัดสุรา ฯลฯ คู่มือชุดนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อเฝ้าระวัง ป้องกัน และรักษาภาวะถอนพิษสุราในผู้ติดสุรา และช่วยให้ผู้ติดสุราลด ละ หรือเลิกดื่มได้ ตลอดจนป้องกันการกลับไปดื่มหรือมีปัญหาซ้ำซ้อน

คู่มือชุดที่ 3: ใช้สำหรับผู้มีปัญหาการดื่มสุราในระดับความเสี่ยงสูงหรือผู้ติดสุราในชุมชน หรือผู้ติดสุราที่ได้รับการวินิจฉัยโดยแพทย์แล้วส่งต่อกลับไปยังชุมชนและญาติหรือผู้ดูแล โดยผู้ให้บริการคือบุคลากรสุขภาพทุกระดับปฏิบัติงาน ขั้นนี้จะมีคู่มือโปรแกรมเป็นหนังสือ ‘ใกล้บ้านสมานใจ’ จำนวน 4 เล่ม โดยคู่มือชุดนี้มีวัตถุประสงค์ให้ผู้มีปัญหาการดื่มสุราในระดับความเสี่ยงสูงหรือผู้ที่ผ่านการบำบัดไปแล้วไม่ให้กลับไปทำซ้ำ รวมถึงช่วยให้ผู้ที่มีปัญหาซ้ำซ้อนหรือไม่ยอมเข้ารับบริการสุขภาพได้รับการดูแลในเบื้องต้น

และคู่มือชุดที่ 4: เป็นชุดที่กลุ่มอสม. จะเป็นผู้ดำเนินงานหลักในการสร้างความเปลี่ยนแปลง โดยใช้หลักการที่ประกอบด้วยการให้ความรู้ทั่วไป และสร้างความตระหนักให้ประชาชนเห็นถึงปัญหาการดื่มสุราในชุมชน การให้คำแนะนำ ลด ละ เลิก ดื่มสุราโดยการสร้างแรงจูงใจต่อผู้ติดสุรา มีการเฝ้าระวังและส่งต่อผู้ที่มีปัญหารุนแรงหรือมีภาวะฉุกเฉิน รวมถึงติดตามดูแลผู้มีปัญหาการดื่มสุราในชุมชนอย่างต่อเนื่องร่วมกับบุคลากรสุขภาพ

พญ.พันธุ์นภา ปิดท้ายว่า ในสภาวะปัจจุบันที่มีการแพร่ระบาดของโควิด-19 ทางกระทรวงสาธารณสุขมีแนวทางการติดตามดูแลผู้ป่วยติดสุราในหลาย ๆ วิธี ได้แก่

1) การโทรถามตามเยี่ยมด้วยเป็นระยะเวลา 20 ถึง 30 นาทีต่อครั้ง โดยใช้การประเมิน ซักถามบันทึกร่วมกับการให้คำแนะนำ และการฝึกทักษะการใช้ชีวิต 

2) การจ่ายยาแบบไดร์ฟทรู (Drive Thru) 

3) การรับยาโรงพยาบาลใกล้บ้านและรับที่ร้านขายยาใกล้บ้าน 

4) การรับยาทางทางไปรษณีย์ 

5) การพบแพทย์ตามนัด 

6) การออกไปเยี่ยมบ้านผู้ป่วยติดสุราในกรณีที่จำเป็น 

7) การมอบหมายให้ผู้ป่วยและญาติรายงานตัวผ่านสื่อโซเชียลมีเดีย 

8) มีการใช้เครือข่ายโดย อสม. ผู้นำชุมชน โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล เพื่อติดตามดูแลอย่างต่อเนื่อง

3 อาวุธ (ไม่) ลับบำบัดผู้ติดสุราในชุมชน – ดร.หรรษา เศรษฐบุปผา

ในการบำบัดผู้ติดสุรานั้น หนึ่งในขั้นตอนสำคัญที่ไม่ควรมองข้ามคือ ขั้นตอน ‘หลัง’ การบำบัด เพราะหากผู้ติดสุราเข้ารับการบำบัด แต่ไม่ได้รับการดูแลที่ดี ประกอบกับเจอสิ่งกระตุ้นหรือสิ่งยั่วยุรอบตัว ก็อาจจะทำให้พวกเขาหวนกลับไปดื่มซ้ำอีก จึงจำเป็นจะต้องมีนวัตกรรมเพื่อเป็นตัวช่วยประคับประคอง ไม่ให้ผู้ที่ผ่านการบำบัดสุราแล้วหวนกลับไปดื่มซ้ำ

หนึ่งในนวัตกรรมสำหรับผู้ป่วยหลังการบำบัดสุราคือ ‘ใกล้บ้านสมานใจ โทรถามตามเยี่ยม’ ที่จะช่วยประคับประคองให้ผู้ติดสุราที่ผ่านการบำบัดแล้วให้กลับมาใช้ชีวิตได้ตามปกติ รวมไปถึงช่วยให้ผู้ป่วยลด ละ เลิกสุราได้อย่างแท้จริงโดยไม่หวนกลับไปดื่มซ้ำ โดยอาศัยการลงพื้นที่และเฝ้าติดตามอย่างใกล้ชิดจากบุคลากรด้านสุขภาพภายในชุมชน

ดร.หรรษา เศรษฐบุปผา อาจารย์กลุ่มวิชาการพยาบาลจิตเวช คณะพยาบาลศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ กล่าวนำว่า ผู้ติดสุราที่มีปัญหาเรื่องการดื่มอย่างหนักและต้องเข้ารับการรักษาซ้ำๆ ถือเป็นวิกฤตระดับชาติ เพราะหากมองภายใต้กรอบของการดูแลเชิงรุกจะพบว่า ผู้ป่วยเหล่านี้มีปัญหาด้านอื่นๆ ประกอบด้วย ไม่ว่าจะเป็นด้านการศึกษา ที่อยู่อาศัย รวมไปถึงการที่พวกเขาไม่ได้รับการส่งเสริมสุขภาพที่ดีอย่างเพียงพอ จึงเป็นที่มาของการเข้าไปดูแลเชิงรุกภายในชุมชน และเป็นจุดเริ่มต้นของ 3 โปรแกรม คือ ใกล้บ้าน สมานใจ โทรถาม ตามเยี่ยม โทรถาม ตามเยี่ยม (แบบสั้น)

ทั้งนี้ โปรแกรมดังกล่าวจะรวมเรื่องการบำบัดดูแลเข้าไปด้วย ซึ่งประกอบด้วย 3 ด้าน 9 องค์ประกอบ ที่จะนำไปสู่การปฏิบัติเพื่อบำบัดดูแล ได้แก่ 

1) การดูแล ประกอบด้วย เรื่องยา การให้คำปรึกษา และการเข้ารับบริการสุขภาพ 

2) การฟื้นฟูสภาพ จะเน้นเรื่องการส่งเสริมสุขภาพ และการดำเนินชีวิตประจำวัน 

3) การบริการสนับสนุนและประคับประคอง ประกอบด้วยเรื่องโอกาสในการทำงาน การจัดการเอกสารต่างๆ การช่วยเหลือเรื่องที่พักอาศัย และการจัดการค่าใช้จ่าย

“ลักษณะของโปรแกรม ‘ใกล้บ้าน สมานใจ’ เป็นการบำบัดดูแลที่บ้านของผู้ติดสุรา โดยประกอบไปด้วยการประเมิน สังเกต ซักถาม และบันทึกในแบบบันทึกร่วมกับการให้ความรู้ คำแนะนำ หรือการฝึกทักษะ ใช้เอกสารและคู่มือตามโปรแกรม 4 เล่ม”

“จำนวนครั้งในการบำบัดดูแลที่บ้านทั้งหมด 5 ครั้ง จะแบ่งเป็นการลงพื้นที่ในแต่ละสัปดาห์ 1 ครั้ง จนครบทั้งหมด 5 ครั้ง ใช้เวลาครั้งละ 60-70 นาที และมีระยะติดตามต่อเนื่องหลังสิ้นสุดโปรแกรม 1 เดือน 3 เดือน 6 เดือน 9 เดือน และ 12 เดือน”

นอกจากนี้ ดร.หรรษายังอธิบายเพิ่มว่า บุคลากรสุขภาพจะทำงาน 5 ขั้นตอน เพื่อช่วยดูแลผู้ป่วยหลังได้รับการบำบัดแล้ว โดยเริ่มตั้งแต่ (1) คัดกรอง ค้นหาผู้ติดสุราที่มีปัญหาซับซ้อนรุนแรงและเรื้อรังหลังการบำบัด; (2) เตรียมและตกลงการบริการ บอกวัตถุประสงค์และมอบคู่มือแก่ผู้ติดสุราและญาติ; (3) ทำตารางนัดหมาย 10 ครั้งต่อ 1 ปี และตกลงกันเรื่องช่องทางการสื่อสาร; (4) ลงพื้นที่ ทำการบำบัดดูแลตามคู่มือบุคลากร และบันทึกในแบบบันทึกใกล้บ้าน สมานใจ และ (5) ประเมินประสิทธิผล การเปลี่ยนแปลงการดื่ม พฤติกรรมจากแบบบันทึกและแบบสอบถาม

สำหรับผลของโปรแกรมใกล้บ้าน สมานใจ พบว่า ปี 2553-2556 ซึ่งมีการพัฒนาโปรแกรมต้นแบบและศึกษาประสิทธิผลทั่วประเทศ ผลปรากฎว่ากลุ่มทดลองของทุกภาคไม่กลับมาดื่ม ร้อยละ 29.17 ถึง 35.00 และลดปริมาณการดื่มลง (รวมถึงผู้ที่สามารถเลิกดื่มได้) ร้อยละ 90.00 ถึง 96.66 ส่วนคงดื่มเท่าเดิมร้อยละ 4.16 และเพิ่มปริมาณการดื่มร้อยละ 3.33 ถึง 10.00 

ปัจจุบันนี้ กรมควบคุมโรค กระทรวงสาธารณสุข ได้บรรจุโปรแกรมใกล้บ้าน สมานใจ ให้เป็นกระบวนการช่วยเหลือผู้ติดสุราคู่มือชุดที่ 3 เพื่อนำไปใช้ดูแลและประคับประคองหลังจากผู้ป่วยถูกจำหน่ายออกจากโรงพยาบาลต่อไป

จากโปรแกรมใกล้บ้าน สมานใจ พัฒนาต่อยอดเป็นโปรแกรม ‘โทรถาม ตามเยี่ยม’ ซึ่งเปลี่ยนจากการลงพื้นที่เป็นการคุยผ่านทางโทรศัพท์แทน โดยจำนวนครั้งในการบำบัดดูแลทางโทรศัพท์มีทั้งหมด 5 ครั้ง แบ่งการโทรสัปดาห์ละ 1 ครั้ง จนครบทั้งหมด 5 ครั้ง ใช้เวลาแต่ละครั้ง 60-70 นาที มีระยะติดตามต่อเนื่องหลังสิ้นสุดโปรแกรม 1 เดือน 3 เดือน 6 เดือน และโทรถึงญาติ 2 ครั้ง

ทั้งนี้ โปรแกรมโทรถาม ตามเยี่ยม มี 5 ขั้นตอนสุขภาพที่ดำเนินการโดยบุคลากรสุขภาพเช่นเดียวกับโปรแกรมใกล้บ้าน สมานใจ ดังนี้

1. คัดกรอง ค้นหาผู้ติดสุราที่มีปัญหาซับซ้อนรุนแรงและเรื้อรังหลังการบำบัด

2. เตรียมและตกลงการบริการ บอกวัตถุประสงค์และมอบคู่มือแก่ผู้ติดสุราและญาติ

3. นัดหมาย ทำตารางนัดหมาย 10 ครั้ง ต่อ 6 เดือน ตกลงเรื่องช่องทางการสื่อสาร

4. ทำการบำบัดดูแลตามคู่มือบุคลากร และบันทึกในแบบบันทึกโทรถาม ตามเยี่ยม

5. ประเมินประสิทธิผล การเปลี่ยนแปลงการดื่ม พฤติกรรมจากแบบบันทึกและแบบสอบถาม

“จากการปฏิบัติตามโปรแกรมโทรถาม ตามเยี่ยม พบว่า ปี 2555-2557 ซึ่งมีการพัฒนาโปรแกรมต้นแบบและศึกษาประสิทธิผลทั่วประเทศ และมีการติดตาม 6 เดือน พฤติกรรมการดื่มหนักลดลงจากร้อยละ 23.76 เป็นร้อยละ 7.78 ต่อเดือน วันหยุดดื่มเพิ่มขึ้นจากร้อยละ 3.57 เป็นร้อยละ 21.24 ต่อเดือน และการกลับมารักษาซ้ำลดลง”

“เรายังมีการพัฒนาโปรแกรมที่ 3 คือโปรแกรม ‘โทรถาม ตามเยี่ยมแบบสั้น’ ซึ่งใช้การโทรศัพท์ติดตามเหมือนโปรแกรมโทรถาม ตามเยี่ยม แต่จะใช้ระยะเวลาโทรที่สั้นกว่า และใช้คู่มือ 1 เล่ม จาก 4 เล่ม”

สำหรับประสิทธิภาพของโปรแกรมโทรถาม ตามเยี่ยมแบบสั้นนั้น พบว่า ในปี 2557-2560 ที่มีการพัฒนาโปรแกรมต้นแบบและศึกษาประสิทธิผลทั่วประเทศ พบว่า จากการติดตาม 6 เดือน พฤติกรรมการดื่มลดลงจาก 23.76 เป็น 7.78 ต่อเดือน วันหยุดดามเพิ่มขึ้นจาก 3.57 เป็น 21.24 ต่อเดือน และการกลับมารักษาซ้ำลดลง”

ดร.หรรษาแสดงความคิดเห็นเพิ่มเติมในตอนท้ายว่า โปรแกรมเชิงรุกในชุมชนทั้ง 3 โปรแกรมที่กล่าวมาข้างต้น สามารถช่วยบรรเทาปัญหาผู้ติดเหล้าให้เบาบางลง และทำให้หลายๆ ครอบครัวได้มีโอกาสกลับมามีความสุขอีกครั้งหนึ่ง 

โควิด-19: โรคระบาด และโอกาสในการช่วยเหลือผู้ติดสุรา

“จังหวะนี้เป็นจังหวะที่ดีที่รัฐบาลสามารถช่วยเหลือคนที่ติดสุราได้” นพ.คำนวณ อึ้งชูศักดิ์ จากสำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) กล่าวในช่วงสุดท้ายของการสัมมนา โดยเขาสรุปว่า รูปแบบที่คาดว่าจะเหมาะสมในการค้นหาและดูแลผู้ติดสุราในชุมชนช่วงการแพร่ระบาดของโควิด-19 นี้ต้องมีองค์ประกอบ 3 ด้าน คือ

1. มีการไปเยี่ยมบ้าน เพื่อชักชวนบุคคลที่ติดสุราในชุมชนให้เลิกดื่ม เพราะมีการรายงานจากการศึกษาหลายชิ้นชี้ชัดว่า ถ้ามีกระบวนการเยี่ยมให้กำลังใจ จะช่วยให้คนสามารถลด ละ เลิกได้ ซึ่งจุดนี้ต้องพึ่งการให้ความร่วมมือของภาคีต่างๆ เช่น หน่วยงานของสาธารณสุข อสม. และภาคประชาชน

2. ระบบการบริการสาธารณสุขในทุกพื้นที่จะต้องส่งเสริมให้มีบริการที่เข้าถึงได้ง่าย เพื่อจะได้รับการส่งต่อจากองค์ประกอบด้านแรก โดยพยายามใช้ทุกโอกาสที่มีเพื่อช่วยให้คนเลิกติดสุรา

3. สร้างบรรยากาศภาพรวมของสังคมเพื่อชักชวนว่าการลด ละ เลิกสุราเป็นเรื่องที่ดี หากใครที่สนใจต้องการลด ละ เลิกสุรา สามารถใช้บริการต่างๆ ที่ผู้ที่เกี่ยวข้องช่วยกันรวบรวมข้อมูลทั้งหมดไว้แล้ว เพื่อที่ประชาชนจะนำไปเลือกใช้ได้อย่างง่ายที่สุด

ขณะที่พญ.พันธุ์นภาได้แสดงความคิดเห็นเพิ่มเติมว่า ในช่วงที่โควิด-19 แพร่ระบาด และมีการห้ามขายสุรานั้น หากเราใช้วิธีขู่ผู้ติดสุราที่ต้องดื่มในปริมาณมากว่า จะทำให้ติดโรค อาจจะไม่ใช่วิธีที่ดีหรือได้ผลสักเท่าไหร่

“เราเห็นแล้วว่า ช่วงที่ภาครัฐงดขายสุรา มีคนจำนวนมากงดดื่มสุรา ภาครัฐจึงอาจจะใช้ประโยชน์ตรงนี้ โดยชมเชยพวกเขา และแสดงให้พวกเขาเห็นว่า พวกเขาไม่ดื่มสุราก็สามารถอยู่ได้ หรืออาจจะพูดให้เห็นภาพชัดขึ้น โดยเพิ่มมิติทางเศรษฐกิจเข้าไปด้วย เช่น ถ้าเลิกดื่มสุราตลอดเดือนเมษายนจะมีเงินอยู่ในกระเป๋า 3000 บาท”

ทั้งนี้ ไม่ว่าสถานการณ์โควิด-19 จะจบลงเมื่อไหร่ และทางออกเรื่องนี้จะเป็นไปทางทิศทางไหน แต่อย่างน้อยที่สุด เราก็ได้เห็นความร่วมมือเล็กๆ ในหลายภาคส่วนของสังคมเพื่อหารูปแบบการดูแลผู้ติดสุรา ซึ่งอาจจะเป็นประโยชน์แก่พวกเขาต่อไป

เรื่องและภาพ : ทีมงาน Alcohol Rhythm

The post ‘เพราะคนติดเหล้าต้องได้รับการเอาใจใส่แม้ยามเกิดโรคระบาด’ – ถอดบทเรียนการดูแลผู้ติดสุราในชุมชนช่วง Covid-19 appeared first on Alcohol Rhythm.

สาเหตุของการเข้าไม่ถึงการบำบัดรักษามีหลากหลาย ไล่เรียงตั้งแต่ความไม่รู้ – ไม่รู้ว่าการติดแอลกอฮอล์เป็นโรค หรือมองว่าเหล้าไม่ใช่ปัญหา ความไม่เข้าใจ – ไม่เข้าใจถึงพิษภัยของสุรา หรือหลายคนอาจจะอยากเข้าบำบัด แต่ไม่รู้ว่าควรจะเริ่มอย่างไร หรือควรจะเริ่มที่ไหน จึงยังพ่ายแพ้ต่อคลื่นความเมามายอยู่ร่ำไป

ในช่วงปีที่ผ่านมา โครงการประเมินเทคโนโลยีและนโยบายด้านสุขภาพ (HITAP) ร่วมกับ The 101.world ภายใต้การสนับสนุนจากสำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) ได้ร่วมทำโครงการ Alcohol Rhythm เปลี่ยนจังหวะชีวิตคนติดเหล้า เพื่อมุ่งสื่อสารถึงญาติ คนใกล้ชิด และผู้ดื่ม โดยหวังว่าจะช่วยลดช่องว่างการเข้าไม่ถึงบริการบำบัดรักษาอาการติดสุรา

ผลงานในโครงการนั้นมีหลากเนื้อหา หลายหมวด ไล่เรียงตั้งแต่การให้ความรู้ง่ายๆ แบบแอลกอฮอล์ 101 เรื่องเหล้าสร้างแรงบันดาลใจ การดูแลผู้ติดเหล้า และวิธีการใหม่ๆ เพื่อเลิกเหล้า รวมไปถึงชุดเครื่องมือเพื่อผู้ติดสุรา ญาติ และบุคลากรทางการแพทย์

ต่อจากนี้คือการนำเสนอ 10 เรื่องเหล้ายอดนิยม ประจำปี 2019 เพื่อเป็นการทบทวนผลงาน และให้คุณได้ย้อนดูการเดินทางในปีที่ผ่านมากันอีกครั้ง และเราจะมาร่วมก้าวเข้าสู่ปี 2020 ไปด้วยกันอย่างแข็งแรง!

อินโฟกราฟิก: 10 เรื่องเหล้าทั่วไทย ที่คุณอาจไม่เคยรู้

รู้หรือไม่ ประเทศไทยมีนักดื่มทั้งหมดกี่คน?

แล้วรู้หรือไม่ ว่าคนวัยไหนดื่มสุรามากที่สุด?

ยังไม่รู้ก็ไม่เป็นไร แต่วันนี้คุณจะได้รู้แล้ว เพราะ Alcohol Rhythm เปลี่ยนจังหวะชีวิตคนติดเหล้า ขอพาคุณตะลอนทั่วไทย ดู 10 เรื่องเหล้าที่คุณอาจไม่เคยรู้ ไล่เรียงตั้งแต่จำนวนนักดื่มในประเทศไทย ช่วงอายุที่มักดื่มสุรา ไปจนถึงสาเหตุหลัก ว่าอะไรทำให้คนตัดสินใจเลิกเหล้า ผ่านทางอินโฟกราฟิกสดใส ย่อยง่าย งานนี้จะเก็บไว้เป็นคลังความรู้ก็เยี่ยม หรือเอาไว้ทายขำๆ กับเพื่อนตอนกินข้าวเย็นนี้ก็ดูดีไม่หยอก

‘ใกล้บ้าน สมานใจ’ : คุยกับ ดร.หรรษา เศรษฐบุปผา ว่าด้วยนวัตกรรมบำบัดคนติดสุรา

ปัญหาการติดสุรานับเป็นปัญหาที่รุนแรงปัญหาหนึ่งในสังคมไทย โดยในแต่ละปี มีผู้ที่ติดสุราและต้องเข้ารับการบำบัดเป็นจำนวนมาก แต่การบำบัดนั้นยังไม่ใช่จุดสิ้นสุด เพราะผู้เข้ารับการบำบัดมีโอกาสที่จะกลับไปติดสุราอีก จึงจำเป็นอย่างยิ่งที่จะต้องมีเครื่องมือเพื่อประคับประคองพวกเขาให้ไม่หวนกลับไปติดสุราซ้ำ

หนึ่งในโปรแกรมที่ช่วยดูแลผู้ติดสุราหลังเข้ารับการบำบัดให้กลับมาใช้ชีวิตได้ตามปกติ และสามารถลด ละ เลิก สุราได้จริง คือโปรแกรม ‘ใกล้บ้าน สมานใจ’ ที่มีหัวหน้าโครงการคือ ดร.หรรษา เศรษฐบุปผา ซึ่งแม้จะเริ่มต้นใช้โปรแกรมนี้ในพื้นที่จังหวัดเชียงใหม่ แต่ปัจจุบัน โรงพยาบาลทั่วประเทศได้ใช้โปรแกรมนี้เป็นหนึ่งในชุดเครื่องมือสำหรับบำบัดผู้ติดสุราหลังจำหน่ายออกจากสถานพยาบาล ตามนโยบายของกระทรวงสาธารณสุข

“โรคติดสุราไม่เหมือนโรคทั่วไปที่รักษาแล้วหายขาด แต่โรคนี้มันมีทั้งติดทางกาย และติดทางใจ จึงเป็นที่มาที่ไปว่า จะทำอย่างไรให้คนที่เข้ามารักษาอาการทางกายแล้ว กลับออกไปใช้ชีวิตในชุมชนได้นานขึ้น โดยไม่ต้องกลับมารักษาอีก”

“คนทั่วไปมักเข้าใจว่าการลด เลิก ตัด ไม่ใช้สารเสพติด ไม่ดื่มเหล้า ไม่น่าจะใช่เรื่องยาก แต่ในความเป็นจริง มันเป็นเรื่องของการติด เป็นเรื่องของสมอง ซึ่งแก้ยาก ดังนั้นถ้าไม่มีใครช่วยเหลือ ช่วยประคับประคองเขา กระทั่งไปประณาม ตั้งข้อรังเกียจ มองว่าเป็นการหาเรื่องใส่ตัว ทำตัวเอง แก้ปัญหาผิดๆ โดยไม่ได้ให้ความสำคัญและช่วยเหลือเขาอย่างจริงจัง แบบนั้นถือว่ามาไม่ถูกทาง”

อินโฟกราฟิก : ดูแลอย่างไร … ถ้าคนใกล้ตัวมีปัญหาการดื่มสุรา?

เพื่อนคุณอยู่เลเวลไหนเวลากินเหล้า?

เลเวล 1 : ปากบอกไหว แต่ใจพร้อมหลับ

เราจะมีวิธีสังเกตอาการแบบไหน ที่ดูแล้วเข้าข่ายเมาภาพตัด?

เลเวล 2 : สิบแก้วไม่เมา กลัวเหล้าไม่พอ

เราจะเช็คคนใกล้ตัวว่าเขาติดเหล้ามั้ย ได้ยังไง?

เลเวล 3 : ขาดเธอ เหมือนขาดใจ

อาการแบบไหนที่เรียกว่าลงแดงจากการขาดเหล้า?

อย่าลืมว่า เพื่อนแท้มีน้อย เพื่อนสติเต็มร้อยก็เช่นกัน

3 สกิลที่ควรมีติดตัวเวลาอยู่ในวงเหล้า

สกิลที่ 1 : (ดูแลคน) วาร์ปเก่ง – ดื่มอยู่ดีๆ หันมาอีกทีเพื่อนปลิว (หมดสติ) ไปแล้ว แบบนี้ต้องทำยังไง?

สกิลที่ 2 : ม้วน (ผ้า) เก่ง – ถ้าเกิดเหตุไม่คาดฝันคือเพื่อนชัก อย่าเพิ่งผลีผลามคว้าช้อนยัดปากไป แต่ต้องทำอย่างไรลองอ่านดูเลย!

สกิลที่ 3 : ประคบเก่ง – นั่งอยู่ดีๆ ได้ยินเสียงดังตึง ปรากฏว่าเพื่อนปลิวแถมศีรษะยังฟาดพื้นอีก เจอเหตุการณ์แบบนี้อย่าเพิ่งตกใจ ตั้งสติไว้ และทำตามคำแนะนำในรูป

เพราะเรื่องไม่คาดฝันเกิดขึ้นได้เสมอ โดยเฉพาะเมื่อเพื่อนของคุณเริ่มสติหลุดในวงเหล้า เราจึงต้องเตรียมพร้อมรับทุกสถานการณ์ เย็นนี้นั่งๆ อยู่ ก็ลองสังเกตอาการของคนใกล้ตัวสักนิด เผื่อเกิดอะไรขึ้น จะได้ดูแลเขาได้อย่างถูกวิธี

เหล้าจ๋า น้องลาก่อน: 7 วิธีบอกเลิก ไม่ให้เหล้าต้องเจ็บ

ฝากไปบอกเหล้าที ว่าไม่มีเราต่อไป~
กับ 7 วิธี ตัดใจจากเหล้า ถนอมความรู้สึกคนเคยรัก บวกกับ 4 เคล็ดลับพิเศษ เพื่อให้การบอกเลิกครั้งนี้จบจริง!

“(เหล้า) ที่รัก เราเลิกกันเถอะ”

ผมบอกกับขวดสีอำพันตรงหน้า รู้สึกเจ็บแปลบๆ เมื่อต้องบอกเลิกกับพี่แอล (กอฮอล์) ที่ผูกพันกันมาแสนนาน แต่จะให้ทำอย่างไรได้ เพื่อสุขภาพและเพื่อคนรอบตัว เข้าพรรษานี้ผมต้องเลิกเหล้าให้ได้!

หมายเหตุ: ภาพด้านบนเป็นสถานการณ์จำลองถึงนักดื่มหลายคนที่อยากเลิกเหล้าให้เด็ดขาด แต่บางคนก็ไม่ประสบความสำเร็จ ต้องกลับมาหาพี่เหล้าคนรักเก่าอยู่ร่ำไป

และถึงแม้มันอาจจะดูเว่อร์ไปสักนิด แต่เชื่อเถอะว่า การเลิกเหล้าสำหรับผู้ดื่มที่ดื่มมานานแสนนานนั้นไม่ง่ายเลย ทั้งด้วยอาการทางกายและทางใจ ทำให้ขั้นตอนที่ยากที่สุดของการเลิกเหล้าก็คือการเริ่มต้นที่จะเลิกเหล้า และจากการที่มีโอกาสได้คุยกับผู้ป่วยที่เคยติดเหล้า ทุกคนต่างพูดเป็นเสียงเดียวกันว่า เมื่อติดเหล้าไปแล้ว จะให้เลิกก็ยากเกินห้ามใจ มีคนถึงกับบอกว่า ‘ตนเองยอมตายไปพร้อมกับการนอนกอดขวดเหล้า’ เลยทีเดียว

แต่แม้การบอกเลิก (เหล้า) จะเป็นเรื่องยาก ก็ใช่ว่าคุณจะเลิกไม่ได้ เพราะหลายครั้งที่ความล้มเหลวในการเลิกเหล้ามาจากการขาดความเข้าใจที่ถูกต้องในเรื่องการเลิกเหล้า และทำให้การเลิกเหล้าต้องล้มเหลวไป

“ดื่มเพื่อสุขภาพ(?)” เมื่อยีนส่งผลให้แอลกอฮอล์ออกฤทธิ์กับคนแตกต่างกัน

หนึ่งในความเชื่อของชาวเอเชียคือ การดื่มเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ดีต่อสุขภาพ

ได้ยินแบบนี้ หลายคนคงเริ่มคุ้นชื่อกับยาชูกำลังอย่างม้ากระทืบโลงหรือโด่ไม่รู้ล้ม ที่เขาว่ากันว่ามีสรรพคุณร้อยแปด ทั้งบำรุงร่างกาย บำรุงโลหิต แก้ประจำเดือนมาไม่ปกติ ยันเสริมพละกำลัง ความเชื่อเหล่านี้จึงยิ่งน่าเชื่อถือมากขึ้นไปอีก

แต่ใช่ว่าจะมีแต่ชาวเอเชียที่เชื่อแบบนี้ เพราะในตะวันตก ก็มีความเชื่อในทำนองเดียวกัน เช่น งานวิจัยที่บอกว่า การบริโภคแอลกอฮอล์จะช่วยให้คอเลสเตอรอลดี และไม่ได้เป็นอันตรายต่ออินซูลินในร่างกาย

แต่คุณรู้หรือไม่ว่า อาจไม่ใช่ทุกเชื้อชาติที่เหมาะกับการดื่ม โดยเฉพาะชาวเอเชียอย่างเราๆ เมื่อมีงานวิจัยที่ค้นพบว่า ชาวเอเชียมียีนบางอย่างในร่างกายที่อาจไม่รองรับการบริโภคแอลกอฮอล์!

(Quote) เลิกเหล้ามันอยู่ที่ (เข้า) ใจ ความคิดและพฤติกรรม : สำรวจการบำบัดแบบ CBT (Cognitive Behavior Therapy)

อาการติดเหล้าเป็นอย่างไร หากคนไข้ผ่านการบำบัดสารเสพติดหลายๆ ครั้ง จะช่วยให้เลิกได้ง่ายขึ้นหรือไม่ หักดิบคืออะไร และปลอดภัยจริงหรือไม่ และวิธีช่วยคนใกล้ตัวให้เลิกเหล้าได้สำเร็จคืออะไรกันแน่ …

ชวนอ่านทัศนะของ ผศ.นพ.ณัทธร พิทยรัตน์เสถียร จากภาควิชาจิตเวชศาสตร์ คณะแพทยศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ผู้เป็นจิตแพทย์ อาจารย์ และผู้เชี่ยวชาญด้านการบำบัดด้วยความคิดและพฤติกรรม หรือ CBT (Cognitive Behavior Therapy) ในประเทศไทย ได้เผยวิธีการเลิกเหล้าแบบ CBT ที่เริ่มต้นจากการ ‘พูดคุย’ ทำความเข้าใจเหตุผลในการดื่ม สำรวจสภาพแวดล้อม และหาทางออกใหม่ๆ ให้กับเหตุผลของแต่ละคน รวมถึงตอบคำถามข้างต้นผ่านทางวิธีแบบ CBT

(อ่านบทสัมภาษณ์ ผศ.นพ.ณัทธร ทิพยรัตน์เสถียร ฉบับเต็มได้ ที่นี่)

‘แก้วเหล้านั้นยังสำคัญอยู่ไหม?’ มองการบำบัดสุราผ่านหลักปรัชญาอัตถิภาวนิยม

หลักอัตถิภาวนิยมทำงานกับทั้งข้างหน้าและข้างหลัง ข้างหน้าคือชวนให้เห็นภาพสวยงามในอนาคต ข้างหลังคือเบื้องหลังว่า คุณเจออะไรมาก่อนจะมากินเหล้า แล้วจึงปิดท้ายว่า เมื่อคุณเห็นภาพในอนาคต เห็นชีวิตในอนาคตที่คุณอยากใช้แล้ว มันไม่มีเหล้า แล้วแก้วนั้นยังสำคัญกับคุณอยู่ไหม”

“…เคสที่ติดสุรามาหนักๆ เขาไม่ได้เพิ่งเจ็บปวดหรือเพิ่งติดมาเมื่อเดือนที่แล้ว แต่เขามีภาวะที่กดดันและเครียดมานานมาก คือรู้ว่าตัวเองอยากทำอะไร อยากเลือกอะไร แต่ไม่กล้าแสดงความต้องการออกไป เลยตัดสินใจหนีความจริงโดยใช้การกินเหล้าให้ลืม จึงเกิดการใช้เหล้ามาเป็นการรับมือ…”

“ถ้าเป็นในสหรัฐฯ มีกฎหมายเลยว่า ถ้าคุณเกิดมีปัญหาขึ้นมา จะแค่เครียดก็ได้ รัฐจะมีบริการให้พบนักจิตวิทยาได้หลายครั้ง โดยไม่เสียค่าใช้จ่าย ถ้าติดสารเสพติดจะไปเข้ากลุ่มบำบัดที่ไหนก็ได้ แต่ในไทย คุณลองถามสิว่า ถ้าอยากเลิกเหล้าต้องไปที่ไหน วิชาชีพไหนจะช่วยคุณได้ คนก็อาจจะยังไม่รู้ตรงนี้ แล้วยังเรื่องค่ารักษาอีก ต้องยอมรับว่า คนติดเหล้าคือคนที่ไม่ค่อยมีเงิน บางคนไม่มีเงินพอจะจ่ายค่าเช่าห้องด้วยซ้ำ แล้วเขาจะจ่ายเงินเพื่อบำบัดเหล้าไหมล่ะ ลืมไปได้เลย”

“ถ้าจะมองจริงๆ มนุษย์ทุกคนก็เหมือนกันหมด แต่เราไม่ควรไปตัดสินว่า คนที่เลือกการรับมือแบบนี้จะแย่กว่าอีกคน และถ้าจะมองให้ลึกซึ้งกว่านั้นคือ คนที่เลือกเหล้า เขามีความเจ็บปวดบางอย่างอยู่หรือเปล่า จริงๆ แล้วมนุษย์เราควรเมตตาและเข้าอกเข้าใจกันไม่ใช่หรอ แต่สังคมทุกวันนี้เป็นเหมือนสังคมแห่งการตัดสินและกระทืบซ้ำมากกว่า”

ดื่มเหล้าเท่ากับ ‘แมน’ (?) : สำรวจมายาคติที่ทำให้ผู้ชายต้องดื่ม

คุณผู้ชายทั้งหลายเคยประสบปัญหาปฏิเสธการดื่มเหล้าไม่ได้บ้างหรือไม่

ในสังคมซึ่งถูกครอบงำด้วยวัฒนธรรมชายเป็นใหญ่ การดื่มสุราถูกนับเป็นการแสดงออกถึงความมาดแมนแบบหนึ่ง นั่นทำให้ผู้ชายหลายคนประสบปัญหา ‘ต้องดื่ม’ อย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ เพราะถ้าใครออกตัวว่าไม่ดื่ม หรือดื่มไม่เป็น ก็อาจถูกคนรอบข้างหัวเราะเยาะหยันและมองว่าไม่มีความเป็นลูกผู้ชายเอาเสียเลย

แต่ลูกผู้ชายที่แท้จริงจำเป็นต้องดื่มเหล้าเสมอไปหรือ?

“การดื่มแอลกอฮอล์ปริมาณมากถูกมองเป็นวิธีพิสูจน์ความเหนือกว่า แกร่งกว่า แมนกว่า และคนที่คอแข็งที่สุดมักได้รับเสียงชื่นชม ยกย่องให้เป็นผู้นำของกลุ่ม”

“ตรงกันข้าม หากชายใดคออ่อน ดื่มแก้วสองแก้วแล้วเมาล้มพับ ก็อาจถูกตราหน้าว่าอ่อนแอเหมือนผู้หญิง ทำให้สุดท้ายแล้วผู้ชายต้องดื่มหนักขึ้น หนักขึ้นเพื่อฝึกฝนตัวเองให้คอแข็งยิ่งกว่าเดิม”

“การปลูกฝังวัฒนธรรมชายเป็นใหญ่พร้อมกับการดื่มสุราอาจก่อให้เกิดปัญหาต่างๆ ตามมา ทั้งปัญหาความรุนแรงเพราะผู้ชายเชื่อว่าตนแข็งแกร่ง ต้องการแสดงอำนาจ ฤทธิ์ของแอลกอฮอล์ทำให้ความยับยั้งชั่งใจน้อยลงจนเกิดการทะเลาะวิวาท ใช้ความรุนแรงกับคนในครอบครัว และปัญหาสุขภาพของตัวผู้ดื่มเอง”

ศูนย์ปรึกษาปัญหาสุรา ‘1413’ สายนี้เพื่อคนอยากเลิกเหล้า: คุยกับ พ.อ.(พิเศษ)นพ.พิชัย แสงชาญชัย

“วัตถุประสงค์ของสายด่วนเลิกเหล้าคือ การช่วยให้เขาปรับเปลี่ยนพฤติกรรมและมีแรงจูงใจในการเลิก ถ้าเป็นญาติ ก็ช่วยในด้านจิตใจ เพราะญาติมักจะได้รับผลกระทบจากผู้ดื่มและพยายามหาความช่วยเหลือ เมื่อเราคุยเสร็จแล้ว จะขอเบอร์ติดต่อเพื่อโทรกลับไปติดตามผล โดยเราตั้งโปรแกรมไว้ว่าจะติดตาม 5 ครั้งในหนึ่งปี โดยแบ่งเป็นโทรในช่วง 1 สัปดาห์ถัดไป 1 เดือนถัดไป 3 เดือนถัดไป 6 เดือนถัดไป และ 12 เดือนถัดไป เพราะฉะนั้น คนที่เข้ามารับบริการจะได้รับบริการให้คำปรึกษาประมาณ 6 ครั้ง”

“สุราถือเป็นสารเสพติดที่ถูกกฎหมาย เข้าถึงได้ง่าย อีกทั้งการดื่มสุราก็เป็นส่วนหนึ่งของวัฒนธรรมทางสังคม งานแต่ง งานบวช หรืองานเฉลิมฉลองอะไรต่างๆ ก็มักจะมีสุราเข้าไปเกี่ยวข้อง ภาวะติดกับภาวะปกติจึงอยู่ใกล้กันมาก ทำให้ผู้ดื่มมักไม่รู้ตัวว่าตัวเองติด กว่าจะรู้ตัวก็เป็นมากแล้ว ดังนั้นจึงอาจจะรักษาค่อนข้างยาก อีกทั้งผู้ดื่มสุราจะมีโรคร่วมมาก ไม่ว่าทางกาย เช่น โรคตับ โรคกระเพาะ โรคหัวใจ รวมถึงโรคจิตเวช เช่น ภาวะซึมเศร้า อารมณ์แปรปรวน วิตกกังวล ดังนั้น ปัญหาการติดสุราจึงเป็นเพียงยอดภูเขาน้ำแข็ง ที่ยังมีปัญหาอยู่ข้างใต้อีกจำนวนมาก การจะดูแลแก้ไขต้องได้รับการประเมินโดยถี่ถ้วน ดูแลต่อเนื่อง และดูแลในหลายๆ ปัญหา”

“ส่วนมากคนไข้มักจะไม่ได้มารับบริการเองตั้งแต่ต้น คำแนะนำคือ ญาติสามารถไปปรึกษาแพทย์ได้ก่อน ไม่ต้องรอจนกระทั่งคนไข้มา ซึ่งนี่จะช่วยย่นระยะเวลาการไม่เข้าสู่การบำบัดรักษาได้ และเวลาที่ญาติเริ่มคุยกับคนไข้เรื่องมาพบแพทย์ ก็อย่าเพิ่งไปเน้นเรื่องการติดสุรา เพราะเรื่องนี้เป็นเรื่องที่ผู้ติดจะรับรู้น้อยที่สุดและจะปฏิเสธ แต่ให้เน้นที่ปัญหาซึ่งเขาพอจะรู้สึกได้ว่ามันเป็นปัญหาของเขา เช่น เรื่องสุขภาพ บอกว่าเราห่วงใยสุขภาพของเขา อยากพาไปพบแพทย์เพื่อเช็คสุขภาพ จากนั้นแพทย์จะพูดคุยเชื่อมโยงไปยังเรื่องอาการติดสุรา และนำไปสู่การบำบัดรักษาต่อไป”

ดื่มเหล้าเพื่อความเท่าเทียม : สุราและการต่อสู้ของสิทธิสตรี

ครั้งหนึ่ง การดื่มสุราของผู้หญิงเป็นสัญญะของการต่อต้านวัฒนธรรมชายเป็นใหญ่

“ขณะที่ผู้ชายดื่มเหล้าสังสรรค์กับมิตรสหายจนกลายเป็นเรื่องปกติ ผู้หญิงกลับไม่สามารถดื่มโดยปราศจากการถูกตีตราและตำหนิติเตียน ดังนั้น เมื่อทั่วโลกตระหนักถึงความเท่าเทียมทางเพศมากขึ้น เกิดการต่อสู้เพื่อสิทธิสตรีมากขึ้น การดื่มเหล้าของผู้หญิงจึงกลายเครื่องมือหนึ่งซึ่งใช้ต่อต้านระบบปิตาธิปไตย”

“ประสบการณ์การถูกกดขี่ทางเพศเป็นปัจจัยหนึ่งที่ผลักดันให้ผู้หญิงหันมาดื่มเหล้ามากขึ้นหลังเป็นอิสระจากอำนาจของผู้ชาย”

“คำถามที่น่าสนใจคือ ปรากฏการณ์ผู้หญิงดื่มสุราที่เพิ่มขึ้นจากอดีตแสดงให้เห็นว่าเราหลุดจากขนบชายเป็นใหญ่อย่างสมบูรณ์แล้วใช่หรือไม่?”

หมายเหตุ: เก็บข้อมูลจนถึงวันที่ 30 พฤศจิกายน พ.ศ. 2562

เรื่องและภาพ: ทีมงาน Alcohol Rhythm

The post 10 เรื่องเหล้ายอดนิยม 2019 appeared first on Alcohol Rhythm.

ทั้งนี้ ในช่วงหลายปีที่ผ่านมา หน่วยงานด้านสาธารณสุขและภาคส่วนที่เกี่ยวข้อง ได้ร่วมกันพัฒนานวัตกรรมที่ช่วยบรรเทาปัญหาดังกล่าว ตั้งแต่ต้นทางอย่างการป้องกันนักดื่มหน้าใหม่ ไปจนถึงปลายทาง อย่างการติดตามดูแลผู้ป่วยจากการติดสุราหลังได้รับการบำบัดรักษา 

ดร.หรรษา เศรษฐบุปผา อาจารย์กลุ่มวิชาการพยาบาลจิตเวช คณะพยาบาลศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ คือบุคลากรที่คลุกคลีกับการแก้ไขปัญหาสุขภาพอันเกี่ยวเนื่องจากสารเสพติดมายาวนาน โดยโครงการหนึ่งที่นับเป็นผลงานชิ้นโบว์แดง คือโปรแกรม ‘ใกล้บ้าน สมานใจ’ ที่ช่วยประคับประคองผู้ติดสุราหลังเข้ารับการบำบัด ให้กลับมาใช้ชีวิตได้ตามปกติ และสามารถลด ละ เลิก ได้จริงโดยที่ไม่กลับไปติดสุราซ้ำอีก โดยอาศัยการลงพื้นที่และเฝ้าติดตามอย่างใกล้ชิดจากบุคลากรด้านสุขภาพภายในชุมชน 

สำหรับประสิทธิผลในการนำโปรแกรมใกล้บ้านสมานใจไปใช้ทั่วประเทศ ในปี 2554-2555 พบว่า เมื่อผู้ติดสุราได้รับการดูแลติดตามเยี่ยมบ้านตามโปรแกรม สามารถลดการดื่มสุราได้ถึงร้อยละ 90-98 เลิกดื่มสุราได้ถึงร้อยละ 29-35 มีการกลับไปรักษาซ้ำลดลงและมีคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้น โดยปัจจุบันกรมควบคุมโรค กระทรวงสาธารณสุข ได้ประกาศเป็นนโยบายให้โรงพยาบาลทั่วประเทศ ใช้โปรแกรมนี้เป็นหนึ่งในชุดเครื่องมือสำหรับบำบัดผู้ติดสุราหลังจำหน่าย 

Alcohol Rhythm ถือโอกาสนี้สนทนากับ ดร.หรรษา ว่าด้วยที่มาที่ไปและกระบวนการของโปรแกรม‘ใกล้บ้าน สมานใจ’ ตลอดจนวิธีคิดและมุมมองต่อปัญหาผู้ติดสุราในประเทศไทย 

อยากให้อาจารย์ช่วยเล่าที่มาที่ไปของโปรแกรม ‘ใกล้บ้าน สมานใจ’ ให้ฟังคร่าวๆ

ใกล้บ้านสมานใจ พัฒนาขึ้นมาภายใต้แนวคิด ‘การบำบัดดูแลเชิงรุกในชุมชน’ ซึ่งตั้งต้นมาจากงานวิจัยในอเมริกา ที่ใช้วิธีการนี้ช่วยเหลือผู้ที่มีปัญหาจิตเวชหลังออกจากโรงพยาบาล ไม่ให้ต้องกลับเข้าโรงพยาบาลอีก และสามารถใช้ชีวิตอยู่ในชุมชนได้นานที่สุดโดยให้บุคลากรด้านสุขภาพที่อยู่ในพื้นที่ เข้าไปช่วยดูแล ประคับประคอง และให้คำปรึกษา

เราจึงนำแนวคิดนี้มาปรับใช้กับผู้ที่มีปัญหาจากการดื่มสุรา โดยทำเป็นงานวิจัยที่เกิดจากความร่วมมือกันของแผนวิจัยระบบสุรา (IMAP) คณะพยาบาลศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่  โรงพยาบาลสวนปรุง  และโรงพยาบาลจอมทอง เชียงใหม่ เป้าหมายคือมุ่งเน้นการช่วยเหลือติดตามในเชิงรุก โดยอาศัยทีมบุคลากรด้านสุขภาพที่รับผิดชอบในพื้นที่ที่ผู้ติดสุราอาศัยอยู่ ร่วมกับการประคับประคอง ดูแลให้กำลังใจจากญาติและครอบครัว เพื่อช่วยให้ผู้ติดสุราหลังการบำบัดสามารถลด ละ เลิกการดื่มสุรา และไม่กลับไปติดสุราซ้ำอีก 

ช่วงแรกที่เริ่มโครงการนี้ ค้นพบอะไรบ้าง

เราพบว่า ผู้ติดสุราส่วนใหญ่ เขาจะมีปัญหาจากการดื่มสุรา และติดสุรา พอเข้ามาโรงพยาบาล เราแก้เรื่องทางกายได้ คึอช่วยถอนพิษสุรา แต่เราจะพบว่า ผู้ติดสุราเหล่านี้ จะเข้าออกโรงพยาบาลบ่อยมาก บางคนกลับมา 40-60 ครั้ง ในระยะเวลา 20-30 ปี จึงพยายามหาสาเหตุว่าเกิดจากอะไร ก็พบว่า คนเหล่านี้แม้จะรักษาทางกายแล้ว แต่ยังมีปัญหาเรื่องติดทางใจ เช่น เมื่อรักษาทางกายออกจากโรงพยาบาลไปแล้ว กลับไปอยู่ในชุมชน เจอสิ่งยั่วยุ หรือเจอปัญหาชีวิต ก็กลับไปดื่มอีก และกลับมาเป็นโรคติดสุราซ้ำแล้วซ้ำอีก

แผนงานวิจัยระบบสุรา จึงมีความคิดว่า น่าจะมีแนวทางประคับประคองคนเหล่านี้ให้มีประสิทธิภาพมากขึ้น เพราะโรคติดสุราไม่เหมือนโรคทั่วไปที่รักษาแล้วหายขาด แต่โรคนี้มันมีทั้งติดทางกาย และติดทางใจ จึงเป็นที่มาที่ไปว่า จะทำอย่างไรให้คนที่เข้ามารักษาอาการทางกายแล้ว กลับออกไปใช้ชีวิตในชุมชนได้นานขึ้น โดยไม่ต้องกลับมารักษาอีก 

ด้วยเหตุนี้เราจึงเห็นว่า การบำบัดดูแลเชิงรุกในชุมชน น่าจะเป็นวิธีที่เหมาะที่จะช่วยเหลือคนกลุ่มนี้ได้ ก็เลยทำเป็นงานวิจัยเชิงปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วม โดยพัฒนาโปรแกรม ‘ใกล้บ้าน สมานใจ’ ขึ้นมาในพื้นที่จังหวัดเชียงใหม่ก่อน ใช้วิธีการลงพื้นที่ ซึ่งไม่ใช่แค่การเยี่ยมบ้านอย่างเดียว แต่เราใส่การบำบัดดูแลเข้าไปด้วย ซึ่งประกอบด้วย 3 ด้าน 9 องค์ประกอบ ที่ได้มาจากงานวิจัย

3 ด้าน 9 องค์ประกอบที่ว่า มีอะไรบ้าง และนำไปปฏิบัติอย่างไร

3 ด้าน คือ 1) การดูแล ประกอบด้วย เรื่องยา การให้คำปรึกษา และการเข้ารับบริการสุขภาพ  2) การฟื้นฟูสภาพ จะเน้นเรื่องการส่งเสริมสุขภาพ และการดำเนินชีวิตประจำวัน  3) การบริการสนับสนุนและประคับประคอง ประกอบด้วยเรื่องโอกาสในการทำงาน การจัดการเอกสารต่างๆ การช่วยเหลือเรื่องที่พักอาศัย และการจัดการค่าใช้จ่าย 

พอเรามี 3 ด้าน 9 องค์ประกอบที่ว่ามา ก็นำมาสู่การปฏิบัติ ลงพื้นที่ เพื่อบำบัดดูแล โดยจะลงทั้งหมด 10 ครั้งใน 1 ปี โดย 5 ครั้งแรก เราจะลงสัปดาห์ละครั้ง 5 สัปดาห์ติดต่อกัน เพื่อจะทำกระบวนการบำบัดให้ครบ 9 องค์ประกอบ

ครั้งแรก จะดูเรื่องที่อยู่อาศัยกับกิจวัตรประจำวัน กำจัดสิ่งที่ยั่วยุ เช่น ขวดสุรา ขวดเบียร์ เพื่อจะได้ไม่มีตัวกระตุ้น ส่วนกิจวัตรประจำวัน ก็จะให้เขาดูแลในส่วนของการแต่งกาย เสื้อผ้า ความสะอาด 

ครั้งที่สอง เป็นเรื่องของการดูแลตรวจสอบปัญหาอื่นๆ ที่เกี่ยวเนื่องมาจากการดื่มสุรา เช่น เวลาที่เขาอาจเมาค้างมา หรือถอนพิษมา ถ่ายเป็นเลือด เขาก็จะได้รับการชี้แนะว่าต้องทำอย่างไร ควรปรับพฤติกรรมแบบไหน 

ครั้งที่สาม จะเป็นเรื่องการดูแลสุขภาพกายและใจ ทางกายก็เช่น การรับประทานยาให้สม่ำเสมอ รู้ว่าผลของยาคืออะไร ส่วนทางใจ ก็เช่นการสอนให้รู้จักขอโทษ รู้จักยอมรับความผิดพลาด ที่สำคัญคือ เวลามีสิ่งเร้า หรือมีคนมาชวน จะปฏิเสธยังไง เพราะบางคนปฏิเสธไม่เป็น เวลามีคนชวนไปดื่ม ควบคุมตัวเองไม่ได้ พวกนี้เราจะฝึกทักษะให้หมดเลย

ครั้งที่สี่ เป็นเรื่องของงานกับเงิน ตามไปดูว่าการทำงานเป็นยังไงบ้าง มีอะไรขาดตกบกพร่องมั้ย หรือไปทำงานแล้วยังดื่มสุราอยู่มั้ย บางคนเป็นช่างฝีมือดี แต่พอติดสุราแล้วทำงานไม่ได้ มือไม้สั่น มีผลข้างเคียง ก็จะทำให้เขาเสียโอกาสในการทำงาน แล้วผลที่ตามมาก็คือเงินขาดมือ สุดท้ายก็วนเป็นวัฏจักร 

หรือสำหรับคนที่ยังไม่มีงาน บางทีบุคลากรด้านสุขภาพที่ไปลงพื้นที่ ก็อาจช่วยออกหน้าให้ เช่น พาไปฝากงานตามปั๊มน้ำมัน ช่วยยืนยันว่าคนนี้ทำงานได้นะ ไม่ติดเหล้าแล้ว เพราะเมื่อเขามีงานทำ เขาก็จะรู้สึกว่ามีคุณค่าในตัวเองมากขึ้น ส่วนด้านการเงิน ก็จะสอนให้เขารู้จักการออม งดดื่ม แล้วเอาเงินที่จะไปดื่มมาหยอดกระปุกออมสิน ทำเป็นบัญชีครัวเรือน

นั่นคือการดูแลต่อเนื่อง 4 สัปดาห์ พอสัปดาห์ที่ 5 เราจะเช็คว่ามีปัญหาตรงไหนบ้างที่ยังไม่ได้แก้ไข เป็นการเช็ครอบสุดท้ายเพื่อดูว่าก๊อกไหนยังรั่วอยู่ ถ้าเจอตรงไหนรั่ว ก็อุดมันซ้ำ ซึ่งการเยี่ยมครั้งที่ 5 นี้ จะเป็นแนวทางของการเยี่ยมครั้งที่ 6 – 10 เพราะหลังจากครั้งนี้ เราจะไม่มาทุกสัปดาห์แล้ว แต่จะเว้นระยะหนึ่งเดือน สามเดือน หกเดือน เก้าเดือน สิบสองสองเดือน จนครบ 10 ครั้งในหนึ่งปีพอดี

โดยในครั้งที่ 5 เราจะให้เขาทำหนังสือสัญญาไว้ แล้วลงชื่อสามฝ่าย คนตัวเขาเอง ญาติหรือครอบคัว และบุคลากรผู้ดูแล ในสัญญาจะให้เขาเขียนถ้อยคำไว้ เช่น ถ้ามีคนชวนกินเหล้า ข้าพเจ้าจะปฏิเสธ, ข้าพเจ้าจะพูดดีๆ กับภรรยา ไม่ใช้อารมณ์ เพื่อจะได้ไม่นำไปสู่การทะเลาะวิวาท, ข้าพเจ้าจะดูแลร่างกาย ออกกำลังกายเพื่อให้ร่างกายแข็งแรง เป็นต้น พอทำสัญญาแล้ว การเยี่ยมตั้งแต่ครั้งที่ 6 เป็นต้นไป ซึ่งมีระยะห่าง เราก็ต้องวัดใจเขา จะบอกเขาว่าเราไม่ได้มาบ่อยแล้วนะ เพราะเรารู้ว่าคุณจะพยายามเปลี่ยนแปลงตัวเอง

การลงพื้นที่ช่วงแรก จำเป็นต้องเช็คให้ครบทุกองค์ประกอบไหม เพราะแต่ละคนก็อาจมีปัญหาต่างกันไป ทำไมไม่เจาะจงไปที่ปัญหารายบุคคลไปเลย

เราก็เคยคิดแบบนั้น แต่เอาเข้าจริงแล้ว เวลาเราลงพื้นที่ เราไม่มีทางรู้ร้อยเปอร์เซนต์หรอกว่าใครมีปัญหาอะไร ความเชื่อพื้นฐานของเราคือ อาจมีอะไรบางอย่างซึ่งเขาไม่บอก แล้วในเมื่อไหนๆ เราพบว่า 9 องค์ประกอบนี้แหละ คือตัวการที่นำไปสู่การดื่มสุราซ้ำ ฉะนั้นเราก็ดูแลทั้ง 9 องค์ประกอบเลยละกัน 

เป้าหมายของโปรแกรมนี้ คือการทำให้เขาเลิกโดยเด็ดขาดเลยไหม

ไม่ใช่ โปรแกรมนี้เราไม่ได้เน้นให้เลิก เพราะส่วนใหญ่คนเหล่านี้จะดื่มมานาน ดื่มเยอะ อย่างต่ำๆ ก็ยี่สิบปีขึ้นไป ฉะนั้นเป้าหมายจึงไม่ใช่การทำให้เลิกขาด เขาอาจยังดื่มอยู่ก็ได้ แต่อย่าดื่มจนป่วยอีก ทีนี้ สิ่งที่เราได้มาเป็นของแถม คือมีคนที่เลิกขาดได้ถึง 29-35% ซึ่งเป็นสิ่งที่เราตื่นเต้นมาก และแสดงให้เห็นว่าแนวคิดที่เราใช้ สามารถช่วยปิดช่องว่างที่จะทำให้เขากลับไปดื่มได้จริง 

จากที่เล่าว่าเริ่มต้นทดลองใช้ในเชียงใหม่ หลังจากนั้นทำอย่างไรให้โปรแกรมนี้ยกระดับไปสู่ระดับประเทศได้

จากโมเดลที่เล่าให้ฟัง ซึ่งเราทดลองนำไปใช้ในพื้นที่เชียงใหม่ ก็ได้นำมาสู่การทำวิจัยชุดที่สอง เพื่อศึกษาว่าโมเดลนี้สามารถนำไปใช้ในวงกว้างได้หรือไม่ คือการศึกษาผลลัพธ์ทางกระบวนการ เพื่อทดสอบว่า ทำได้ไหม ทำได้จริงรึเปล่า ทำแล้วเป็นที่พอใจของผู้ติดสุรา รวมถึงญาติและบุคลากรด้านสุขภาพไหม 

อีกส่วนคือการวัดผลลัพธ์ทางคลินิค คือลดการดื่มลงได้จริงรึเปล่า ความรู้สึกมีคุณค่าในตัวเองเป็นยังไง คุณภาพชีวิตเป็นยังไง 

ส่วนสุดท้าย คือการดูต้นทุนประสิทธิผล ว่าใช้แล้วสิ้นเปลืองค่าใช้จ่ายไหม เหมาะสำหรับการนำไปปรับใช้ในนโยบายระดับประเทศไหม มีความคุ้มค่าคุ้มทุนไหม 

โดยเราทำการศึกษาใน 4 ภูมิภาค ทั่วประเทศ ตั้งต้นจากโรงพยาบาลจิตเวช ในสังกัดกรมสุขภาพจิต กระทรวงสาธารณสุข โดยอาศัยความร่วมมือจากโรงพยาบาลชุมชนที่เป็นลูกข่ายของโรงพยาบาลจิตเวชนั้นๆ ใช้เวลาศึกษาอยู่ราวๆ สองปี ซึ่งได้คำตอบที่น่าสนใจคือ สามารถลดละเลิกการดื่มสุรา เฉลี่ยในระดับประเทศได้ 95-98 % โดยมีคนที่สามารถเลิกดื่มได้ 29-35% อย่างที่บอกไป

ส่วนผลลัพธ์ทางคลินิก เราพบว่าคุณภาพชีวิตเขาดีขึ้นจริง มีปัญหาจากการดื่มสุราลดลง ส่วนผลลัพธ์ทางกระบวนการ เราพบว่าผู้ติดสุราพอใจกับสิ่งที่เกิดขึ้น โดยเราประเมินจากประโยชน์ที่เกิดขึ้นกับเขา ผลที่ได้คือ เขาบอกว่าเขาได้ประโยชน์จริง เพราะสามารถกลับไปทำงานได้ เขามีเงินเพียงพอสำหรับใช้จ่าย เขาสุขภาพแข็งแรงขึ้น ที่สำคัญคือเขาเป็นที่ยอมรับของคนในหมู่บ้านและชุมชน ไม่ถูกมองเป็นขยะของสังคมอีกต่อไป

ส่วนความพึงพอใจของญาติ ก็เป็นไปในทำนองเดียวกัน คือรู้สึกว่าได้คนของเขากลับคืนมา บางรายร้องไห้ บอกว่ายิ่งกว่าถูกล็อตเตอรี่รางวัลที่หนึ่ง เพราะบางกรณี ช่วงที่เขายังติดสุรานั้น ถึงกับต้องขายบ้าน ขายรถ ขายที่ดิน ถูกไล่ออกจากงาน

มีกรณีตัวอย่างที่น่าสนใจไหม

มีเคสหนึ่งเราตามไปเยี่ยม อยู่ที่ลำปาง พบว่าเขาไม่เหลืออะไรเลย เคยทำงานราชการ ก็ถูกไล่ออก แม้เจ้านายจะให้ไปบำบัดแล้ว กลับมาก็ยังเลิกไม่ได้ สุดท้ายเขาสูญเสียทุกอย่าง แต่พอมีโปรแกรมนี้ลงไป ใช้เวลาหนึ่งปีเต็ม ปรากฏว่าหลังจากการติดตามผลเมื่อผ่านไปสามปี เขาได้งานกลับคืนมาทั้งหมด ได้ที่ดินใหม่ เริ่มต้นครอบครัวใหม่ ที่สำคัญคือ แม่เขาพูดจากปากเลยว่า ต่อให้ไฟไหม้บ้าน ก็ยังไม่เสียหายเท่ากับลูกติดเหล้า เพราะเขาเหมือนได้รับชีวิตใหม่ 

อีกเคสที่เป็นเคสคลาสสิก คือลุงคนนึงที่อยู่ภาคใต้ เคยเมาหนักจนพลัดตกท้องร่อง มีปัญหาทะเลาะตบตีภรรยา แต่พอโปรแกรมนี้ลงไป ก็ช่วยชุบชีวิตเขาใหม่ เราไปเยี่ยมหลังจากห้าปีผ่านไป พบว่าลุงคนนี้กลายเป็นคนใหม่ หน้าตาสดชื่นแจ่มใส ดูดี ที่สำคัญคือกำลังจะสมัครเป็นนายก อบต. 

ตลอดหลายปีที่ทำมา เราพบกรณีที่น่าสนใจมากมาย แต่โดยรวมคือมันสามารถทำให้คุณภาพชีวิตของเขาดีขึ้นได้ รวมถึงคนรอบข้างก็ดีขึ้น นี่คือผลลัพธ์เชิงกระบวนการ

ส่วนสุดท้ายที่ยังไม่ได้พูด คือด้านต้นทุนประสิทธิผล เราพบว่าการที่เขาไม่ต้องกลับไปรักษาตัวที่โรงพยาบาลซ้ำแล้วซ้ำอีก ช่วยประหยัดงบประมาณได้มหาศาล ยกตัวอย่างง่ายๆ ว่า คนไข้หนึ่งราย เข้ารับการบำบัดหนึ่งครั้ง จะหมดเงินราวๆ สองหมื่นบาทต่อคน ต่อครั้ง แล้วลองคิดดูว่า ถ้าคนหนึ่ง ต้องเข้าออกโรงพยาบาลหลายๆ ครั้ง เช่น มารักษาแล้วกลับออกไปได้เดือนเดียว กลับมาอีกด้วยโรคเดิม เพราะไม่สามารถควบคุมหรือประคับประคองตัวเองได้ จะคิดเป็นค่าใช้จ่ายเท่าไหร่ 

อย่างที่เล่าให้ฟังว่า บางรายกลับมา 20 กว่าครั้ง หนักๆ หน่อย ก็ 30-40 ครั้ง ในระยะเวลาหลายสิบปี แล้วเอาสองหมื่นคูณเข้าไป คิดเป็นเงินมหาศาล ซึ่งการทำโปรแกรมนี้ เอาเข้าจริงแล้วไม่แทบเสียเงินด้วยซ้ำ เพราะยังไงเจ้าหน้าที่สาธารณสุข บุคลากรสุขภาพในชุมชน เขาต้องลงพื้นที่อยู่แล้ว เป็นงานประจำของเขา อาจเสียเงินค่าเอาไข่เอาข้าวไปฝาก (หัวเราะ) เป็นสินน้ำใจ หรืออาจมีค่าน้ำมันนิดๆ หน่อยๆ แต่โดยพื้นฐานมันเป็นงานในหน้าที่ของเขาอยู่แล้ว 

แต่ในเมื่อมันเป็นงานวิจัย เราก็ต้องคำนวณหน่อย ซึ่งพอคำนวณออกมา เป็นเงินเฉลี่ย 150 บาทต่อการเยี่ยมหนึ่งครั้ง หรือ 1,500 บาทต่อการเยี่ยมสิบครั้งก็ถือว่าคุ้มค่าคุ้มทุน ประหยัดกว่าการที่เขาต้องกลับไปอยู่ในโรงพยาบาลแน่นอน 

ที่สำคัญคือ บุคลากรที่ไปเยี่ยม ก็คือคนใกล้บ้านที่ทำหน้าที่ตรงนั้นอยู่แล้ว มีต้นทุนทางสังคมคือรู้จักสมาชิกในชุมชนดีอยู่แล้ว แล้วก็สามารถลงพื้นที่ได้ 24 ชั่วโมง นี่คือความ ‘ใกล้บ้าน’ ส่วนเรื่อง’สมานใจ’ ก็คือการติดตามใน 3 ด้าน 9 องค์ประกอบอย่างที่บอกไป ซึ่งผลลัพธ์ที่ออกมา คือสามารถช่วยจัดการกับผู้ที่จะกลับไปดื่มสุราซ้ำ รวมถึงการป่วยด้วยโรคติดสุราได้อย่างยั่งยืน

ทราบมาว่าปัจจุบัน กระทรวงสาธารณสุข ได้บรรจุโปรแกรมนี้เข้าไปเป็นส่วนหนึ่งของนโยบายแล้ว

ใช่ ปัจจุบัน กรมควบคุมโรค กระทรวงสาธารณสุข ได้บรรจุโปรแกรม ใกล้บ้านสมานใจ ให้เป็นกระบวนการช่วยเหลือผู้ติดสุราชุดที่ 3 เพื่อนำไปใช้การดูแลและประคับประคองหลังจากผู้ป่วยถูกจำหน่ายออกจากโรงพยาบาล ต่อเนื่องจากชุดที่ 1 คือการคัดกรองผู้มีปัญหาจากสุรา เพื่อส่งเข้าระบบ ถ้าพบว่ามีปัญหา ก็จะส่งเข้าไปบำบัดในโรงพยาบาลด้วยเครื่องมือการบำบัด ชุดที่ 2  ต่อมาเมื่อจำหน่ายจากโรงพยาบาลแล้ว ก็จะทำการติดตามและประคับประคองด้วยเครื่องชุดที่ 3 คือโปรแกรมใกล้บ้านสมานใจ ต่อด้วยชุดที่ 4 คือการดูแลประคับประคองร่วมกับกับ อสม. และคนในพื้นที่ ด้วยมาตรฐานชุมชน

โดยส่วนตัว อาจารย์ค้นพบอะไรใหม่ๆ จากการทำโปรแกรมนี้ไหม

รู้สึกว่างานดูแลผู้ติดสารเสพติด เป็นงานที่ละเอียดอ่อนและซับซ้อน การที่คนๆ หนึ่งเข้าไปพัวพันกับการใช้สารเสพติด โดยเฉพาะสารเสพติดประเภทสุรา ซึ่งถูกกฎหมาย เป็นอะไรที่คนข้างนอกอาจมองไม่เห็น ว่าเพราะอะไรเขาถึงต้องไปยุ่งเกี่ยวหรือใช้สารเสพติดประเภทสุราจนเขาป่วย 

แต่เมื่อเราได้ลงไปสัมผัสและทำงานกับกลุ่มคนเหล่านี้ เราจะเริ่มเห็นว่า ตอนแรกๆ เขาอาจจะหลงเข้าไปอยู่กับสุรา แต่เมื่อเวลาผ่านไป มันมีปัจจัยอีกมากมาย โดยเฉพาะ 3 ด้าน 9 องค์ประกอบ ที่เราใช้เป็นแนวทางในการดูแล ล้วนเป็นปัจจัยที่นำไปสู่การกลับไปดื่มซ้ำทั้งสิ้น 

ที่สำคัญ คำว่าสารเสพติด มันคือสารเคมีที่มีผลต่อสมอง เมื่อเขาหลงเข้าไปในวังวนนั้นแล้ว จึงเป็นเรื่องยากมากที่เขาจะหลุดออกมาได้ด้วยตัวเอง ฉะนั้น นอกจากการเปลี่ยนแปลงด้วยตัวเองเป็นหลักแล้ว ยังต้องอาศัยการประคับประคองจากคนใกล้ตัว รวมถึงผู้รู้อย่างบุคลากรด้านสุขภาพด้วย เขาจึงจะสามารถหลุดออกจากวังวนนั้นได้ แล้วกลับมาเป็นคนที่มีคุณภาพต่อสังคมดังเดิม

แต่กับคนทั่วไป อาจไม่ได้มองอย่างเข้าใจขนาดนั้น

ใช่ คนทั่วไปมักเข้าใจว่าการลด เลิก ตัด ไม่ใช้สารเสพติด ไม่ดื่มเหล้า ไม่น่าจะใช่เรื่องยาก แต่ในความเป็นจริง มันเป็นเรื่องของการติด เป็นเรื่องของสมอง ซึ่งแก้ยาก ดังนั้นถ้าไม่มีใครช่วยเหลือ ช่วยประคับประคองเขา กระทั่งไปประณาม ตั้งข้อรังเกียจ มองว่าเป็นการหาเรื่องใส่ตัว ทำตัวเอง แก้ปัญหาผิดๆ โดยไม่ได้ให้ความสำคัญและช่วยเหลือเขาอย่างจริงจัง แบบนั้นถือว่ามาไม่ถูกทาง

สำหรับคนที่ไม่ติด เราอาจมองแบบนั้นได้บ้าง เพราะเขายังไม่ป่วย แต่กับคนที่ติด มันหมายความว่าเขาป่วย ยังไงเราก็ต้องช่วยเขา ฉะนั้นโดยส่วนตัว จึงมองว่าควรต้องช่วย และควรต้องช่วยอย่างจริงจัง เพราะตัวเขาเองก็ทุกข์อย่างแสนสาหัสกับการต้องติดอยู่ในหลุมดำของการติดสุรา

นอกจากโปรแกรม ‘ใกล้บ้าน สมานใจ’ แล้ว ดร.หรรษา เศรษฐบุปผา ยังดูแลรับผิดชอบโครงการเกี่ยวกับการเลิกสุราอีกหลายโปรแกรม อาทิ โครงการ โทรถามตามเยี่ยม, เลิกเหล้าเพราะมีเรา, แอพพลิเคชั่น ‘เลิกเหล้าเข้าท่า’, ปัญญาชนคนไม่เมา ฯลฯ

เมื่อเดือนกรกฎาคมที่ผ่านมา เธอได้รับรางวัลธัญญารักษ์อวอร์ด ประจำปี 2561 ประเภทผู้ที่มีผลงานวิชาการด้านการบำบัดรักษาผู้เสพ ผู้ติดยาเสพติด การป้องกันและการแก้ไขปัญหายาเสพติด

ส่วนโปรแกรม ‘ใกล้บ้าน สมานใจ’ เคยได้รับรางวัลชนะเลิศ การประกวดนวัตกรรมเพื่อประชาชน จากสมาคมพยาบาลแห่งประเทศไทย และสภาพยาบาลแห่งประเทศไทย ในปี 2558 และได้รับการคัดเลือกให้เป็น 1 ใน 10 สุดยอดนวัตกรรมแห่งประเทศ จากเวที National Innovation Award ประจำปี 2561

 

Download คู่มือการดูแลผู้ติดสุราสำหรับ ‘ญาติ’ ในโปรแกรมใกล้บ้านสมานใจ

Download คู่มือการดูแลผู้ติดสุราสำหรับ ‘บุคลากรสุขภาพ’ ในโปรแกรมใกล้บ้านสมานใจ

เรื่องและภาพ: ทีมงาน Alcohol Rhythm

The post ‘ใกล้บ้าน สมานใจ’ : คุยกับ ดร.หรรษา เศรษฐบุปผา ว่าด้วยนวัตกรรมบำบัดคนติดสุรา appeared first on Alcohol Rhythm.