ฝากไปบอกเหล้าที ว่าไม่มีเราต่อไป~
กับ 7 วิธี ตัดใจจากเหล้า ถนอมความรู้สึกคนเคยรัก

.

“(เหล้า) ที่รัก เราเลิกกันเถอะ”

ผมบอกกับขวดสีอำพันตรงหน้า รู้สึกเจ็บแปลบๆ เมื่อต้องบอกเลิกกับพี่แอล (กอฮอล์) ที่ผูกพันกันมาแสนนาน แต่จะให้ทำอย่างไรได้ เพื่อสุขภาพและเพื่อคนรอบตัว เข้าพรรษานี้ผมต้องเลิกเหล้าให้ได้!

หมายเหตุ: ภาพด้านบนเป็นสถานการณ์จำลองถึงนักดื่มหลายคนที่อยากเลิกเหล้าให้เด็ดขาด แต่บางคนก็ไม่ประสบความสำเร็จ ต้องกลับมาหาพี่เหล้าคนรักเก่าอยู่ร่ำไป

และถึงแม้มันอาจจะดูเว่อร์ไปสักนิด แต่เชื่อเถอะว่า การเลิกเหล้าสำหรับผู้ดื่มที่ดื่มมานานแสนนานนั้นไม่ง่ายเลย ทั้งด้วยอาการทางกายและทางใจ ทำให้ขั้นตอนที่ยากที่สุดของการเลิกเหล้าก็คือการเริ่มต้นที่จะเลิกเหล้า และจากการที่มีโอกาสได้คุยกับผู้ป่วยที่เคยติดเหล้า ทุกคนต่างพูดเป็นเสียงเดียวกันว่า เมื่อติดเหล้าไปแล้ว จะให้เลิกก็ยากเกินห้ามใจ มีคนถึงกับบอกว่า ‘ตนเองยอมตายไปพร้อมกับการนอนกอดขวดเหล้า’ เลยทีเดียว

แต่แม้การบอกเลิก (เหล้า) จะเป็นเรื่องยาก ก็ใช่ว่าคุณจะเลิกไม่ได้ เพราะหลายครั้งที่ความล้มเหลวในการเลิกเหล้ามาจากการขาดความเข้าใจที่ถูกต้องในเรื่องการเลิกเหล้า และทำให้การเลิกเหล้าต้องล้มเหลวไป

Alcohol Rhythm เปลี่ยนจังหวะชีวิตคนติดเหล้า ขอเป็นตัวช่วยคุณในการบอกเลิกครั้งนี้ ด้วยการนำเสนอ 7 วิธีบอกเลิก ไม่ให้เหล้าต้องเจ็บ

1.อย่าบอกเลิกผ่านกระแสจิต แต่จงลงมือทำให้เขารู้ตัว อาจเริ่มต้นด้วยการวางเป้าหมายชัดเจน เราจะเลิกไปเพื่ออะไร? เราจะทำไปเพื่อใคร?

2.เมื่อใจพร้อมที่จะหมดรัก ยื้อไปก็ไร้ประโยขน์ แสดงความตั้งใจที่แน่วแน่ด้วยการกำหนดวันเริ่มต้นที่จะเลิกเหล้า และหยุดเขาได้ทันที

แต่ช้าก่อน ผู้ที่จะเลิกเหล้าด้วยตนเอง (หักดิบ) ได้นั้น จะต้องเป็นผู้ที่่ติดอยู่ในระดับการดื่มแบบอันตรายเท่านั้น ทั้งนี้ มีทริคเล็กๆ น้อยๆ ว่า คุณอาจจะลองลดปริมาณการดื่มสักนิด ก่อนจะถึงวันที่กำหนดเอาไว้ว่าจะบอกเลิก เพื่อทำให้เจ็บน้อยลง แต่จบแบบจริงจัง

(ถ้าคุณยังไม่แน่ใจว่าตนเองติดอยู่ในระดับไหน สามารถสำรวจตนเองได้ง่ายๆ ที่นี่ หรือไปปรึกษาแพทย์และเจ้าหน้าที่ตามโรงพยาบาลหรือหน่วยงานที่ให้บริการเลิกเหล้า โดยดูข้อมูล 5 หน่วยงานเพื่อคนอยากเลิกเหล้าได้ ที่นี่)

3.อย่าให้ความหวัง ทั้งๆ ที่รู้ว่าจะไม่กลับไป (ดื่ม) เพราะถ้าคิดจะเลิกแล้ว ก็ควรบอกให้เจ้าตัวรู้แบบตรงไปตรงมา วางแผนล่วงหน้า ว่าจะทำอย่างไรให้ไม่คิดถึงเหล้า ที่สำคัญ อย่าลืมรวบรวมความกล้าที่จะรู้จักปฏิเสธ เวลามีคนมาชวนกลับไปคบกับเหล้าอีก

4.อย่าเสียดายและพยายามเก็บเขาไว้ เพราะมันจะทำให้คุณคิดถึงเหล้าทุกครั้งที่เห็น จงทิ้งมันไป และลองหากิจกรรมอื่นๆ ทำ เช่น เล่นดนตรี กีฬา ไปพักผ่อนกับครอบครัว อย่าปล่อยให้ถ่านไฟเก่าคุขึ้นมาอีกครั้ง!

5.บอกสถานะให้คนรอบข้างและคนที่คุณรักรู้ว่า “เราเลิกกับเหล้าแล้ว” รับรองเราจะได้แรงเชียร์เป็นกำลังใจในการเลิกครั้งนี้มากขึ้นเป็นกอง

6.บอกเลิกเขาใช่ว่าเราต้องโทรม ฝึกสร้างความสุขง่ายๆ ให้กับตัวเอง รักตัวเองให้มาก ดูแลตัวเองให้ดูดี กินอาหารให้ครบ 5 หมู่ และออกกำลังกายสม่ำเสมอ ในช่วงที่กำลังเลิกเหล้า

7.ถ้ามีความกังวลใจระหว่างการเลิกเหล้า หรือพยายามเลิกแล้วแต่ไม่สำเร็จ อย่ากลัวที่จะปรึกษาแพทย์ผู้เชี่ยวชาญจากสถานบำบัดทั่วประเทศ

แต่ถ้าลองทำมาทั้งหมดแล้วยังรู้สึกว่าไม่เวิร์ค เรายังมีเคล็ดลับพิเศษ ที่จะทำให้เจ็บแต่จบจริง!

1.จงตัดใจ โดยการหลีกเลี่ยงสถานที่และสังคมที่จะกระตุ้นให้เกิดการดื่มซ้ำ โดยเด็ดขาด!

2.จงดื่มน้ำหวาน น้ำผลไม้ และผลไม้รสเปรี้ยว เพื่อช่วยลดอาการอยากเหล้า

3.จงทานอาหารให้อิ่มทุกมื้อ แต่ให้หลีกเลี่ยงอาหารมัน และอาหารที่เคยเป็นกับแกล้ม

4.จงทานวิตามิน หากคุณเป็นผู้ที่ดื่มเหล้าจัด ลองทานวิตามินบี 1 บี 6 และบี 12 (วันละ 3 ครั้ง ครั้งละ 1 เม็ด) เพื่อบำรุงร่างกายดู

การบอกเลิกไม่ใช่เรื่องง่าย โดยเฉพาะเลิกกับอะไรที่ผูกพันกันมานานแสนนานนั้นยิ่งยาก แต่เราอยากให้คุณลองนำคำแนะนำของเราไปปรับใช้ดู ท่องไว้ว่า เพื่อร่างกายของคุณ และเพื่อคนที่คุณรัก (มากกว่าพี่เหล้า) งานนี้ไม่เลิกก็ควรเลิก ไม่จบก็ต้องจบ เพื่อที่คุณจะกลับมาใช้ชีวิตได้อย่างปกติสุขดังเดิม โดยไม่ต้องมีอาการติดพี่ (เหล้า) คอยรบกวนอีกต่อไป

อ่านบทความเพิ่มเติม ‘แบบไหนคือติดเหล้า? ชวนเลิกเหล้า 9 ขั้นตอน’ ได้ ที่นี่

ที่มา: พ.อ. นพ. พิชัย แสงชาญชัย (บรรณาธิการ). เตรียมความพร้อมก่อน “งดเหล้าเข้าพรรษา”. เชียงใหม่: แผนงานการพัฒนาระบบการดูแลผู้มีปัญหาการดื่มสุรา (ผรส.); 2555.

เรื่องและภาพ: ทีมงาน Alcohol Rhythm

The post เหล้าจ๋า น้องลาก่อน: 7 วิธีบอกเลิก ไม่ให้เหล้าต้องเจ็บ appeared first on Alcohol Rhythm.

Alcohol Rhythm เปลี่ยนจังหวะชีวิตคนติดเหล้า ขอเป็นอีกหนึ่งกำลังใจที่ช่วยให้คนอยากเลิกเหล้าทุกคนเลิกเหล้าได้สำเร็จ โดยขอนำเสนอบทความว่าด้วยเรื่องการประเมินอาการติดเหล้าด้วยตนเองอย่างง่าย รวมถึงแนะนำการบำบัดรักษาอาการติดเหล้า ทั้งที่เป็นการบำบัดด้วยตนเอง และการบำบัดด้วยยา รวมถึงเทคนิคเล็กๆ น้อยๆ ที่จะทำให้การเดินทางบนถนนสายเลิกเหล้าของคุณราบรื่น

แบบไหนถึงเรียกว่าติดเหล้า?

ก่อนที่จะเริ่มต้นการเลิกเหล้า ผู้ดื่มหลายคนคงสับสนว่า ตนเองเข้าข่ายติดเหล้าแล้วหรือไม่ แล้วถ้าเข้าข่ายติด ติดอยู่ในระดับไหน และควรจะบำบัดรักษาด้วยวิธีการใด?

การจะดูว่าผู้ดื่มคนหนึ่งเข้าข่ายติดสุราแล้วหรือยัง จะต้องลองให้ผู้ดื่มประเมินตนเองในช่วง 12 เดือนที่ผ่านมา ว่ามีอาการดังต่อไปนี้หรือไม่

1. มีอาการดื้อเหล้า คอแข็งมากขึ้น ตัวอย่างง่ายๆ เลยคือ ต้องดื่มสุรามากขึ้นเพื่อให้ได้ฤทธิ์เมาเท่าเดิม

2. มีอาการขาดเหล้า เช่น มือสั่น ปวดหัว ใจสั่น และเบื่ออาหาร เมื่อตั้งใจจะดื่มน้อยลงหรือหยุดดื่ม

3. มีอาการ ‘ติดลม’ คือดื่มเหล้าในปริมาณที่มาก และนานกว่าที่ตั้งใจไว้

4. มีความพยายามลดหรือเลิกหลายครั้ง แต่ไม่สำเร็จ

5. มีความพยายามหาเหล้ามาดื่มให้ได้ และต้องใช้เวลานานในการสร่างเมา

6. มีปัญหาในการเข้าสังคม ต้องลดการเรียน การทำงาน หรือการทำกิจกรรมที่เคยชอบหรือสนใจทำ เพราะใช้เวลาส่วนใหญ่ไปกับการดื่มเหล้า

7. มีพฤติกรรมดื่มซ้ำๆ ทั้งๆ ที่รู้ว่าจะเกิดผลเสียต่อร่างกายและจิตใจ

หากคุณตอบว่าตนเอง ‘มี’ พฤติกรรมเหล่านี้น้อยกว่า 3 ข้อ หรือไม่มีเลย คุณเป็นผู้ดื่มแบบ ‘เสี่ยงหรืออันตราย’

แต่หากคุณตอบว่า ‘มี’ พฤติกรรมเหล่านี้ 3 ข้อหรือมากกว่า คุณเป็นผู้ดื่มแบบ ‘ติด’

(ทั้งนี้ แบบประเมินดังกล่าวเป็นแบบประเมินด้วยตนเอง หากผู้ดื่มหรือญาติไม่แน่ใจหรือต้องการคำปรึกษา สามารถติดต่อขอรับคำปรึกษาได้จากแพทย์หรือผู้เชี่ยวชาญ เพื่อจะได้รับข้อมูลเพื่อประกอบการตัดสินใจต่อไป)

แล้วสองระดับนี้แตกต่างกันอย่างไร?

การดื่มแบบอันตราย คือการดื่มเหล้าจนเกิดผลเสียต่อสุขภาพผู้ดื่ม ทั้งทางร่างกาย เช่น เป็นโรคกระเพาะ ตับอักเสบ หรือทางจิตใจ เช่น อาการซึมเศร้า ซึ่งผู้ติดในระดับนี้ หากตั้งใจแล้วสามารถลดหรือหยุดดื่มด้วยตนเองได้

แต่ถ้าคุณเป็นผู้ดื่มแบบติด ซึ่งหมายถึงดื่มเหล้าจนติด และมีปัญหารอบตัวอันเกิดจากการดื่มเหล้า คุณควรพบแพทย์หรือผู้เชี่ยวชาญ เพื่อรับการวินิจฉัยและบำบัดรักษาต่อไป

อยากเลิกเหล้า แต่ทำไมถึงเลิกไม่ได้สักที?

หนึ่งในความเข้าใจผิดอย่างหนึ่งเกี่ยวกับการติดเหล้าคือ การติดเหล้าเป็นเรื่องของอุปนิสัยที่ชอบดื่ม และเมื่ออยากเลิกดื่ม ก็ต้องปรับเปลี่ยนอุปนิสัยนั้น แต่อันที่จริงแล้ว การติดเหล้าเป็นโรคอย่างหนึ่งที่สามารถบำบัดรักษาให้หายได้ โดยเหล้าจะส่งผลต่อสมอง 2 ส่วน คือส่วนการยับยั้งชั่งใจ (การใช้เหตุผล การตัดสินใจ จะถูกกดไว้) และส่วนอยาก (เกี่ยวข้องกับอารมณ์ ความรู้สึก ซึ่งเหล้าจะไปกระตุ้นให้สารแห่งความสุขหรือโดพามีนหลั่งออกมา ทำให้ผู้ดื่มรู้สึกมีความสุขเวลาดื่ม)

แม้ตอนดื่มผู้ดื่มมีความสุข แต่พอเหล้าหมดฤทธิ์แล้ว ผู้ดื่มจะเกิดอาการหงุดหงิด หรือที่เรียกว่ามีอาการขาดเหล้า ซึ่งมีทั้งแบบธรรมดา (มือสั่น ใจสั่น วิตกกังวล คลื่นไส้อาเจียน เป็นต้น) และแบบรุนแรง (คือเริ่มมีอาการทางจิต เห็นภาพหลอน เพ้อสับสน เป็นต้น ซึ่งควรได้รับการรักษาจากแพทย์อย่างเร่งด่วน)

หลังจากเกิดอาการขาดเหล้า อาการที่จะตามมาด้วยคือ อาการอยากเหล้า จนต้องหาเหล้ามาดื่มซ้ำๆ ทั้งนี้ หากผู้ดื่มยังดื่มเหล้าในปริมาณเท่าเดิม แต่เมาน้อยหรือเมายากกว่าเดิม นั่นแปลว่าคุณมีอาการดื้อเหล้า และเป็นสัญญาณว่าคุณเข้าสู่ภาวะ ‘ติด’ เหล้าแล้ว

เลิกเหล้า คุณเองก็ทำได้…

หากคุณเป็นผู้ดื่มที่ตั้งใจแน่วแน่ว่าจะเลิกเหล้า ก็เท่ากับว่าคุณได้เดินมาถึงครึ่งทางแล้ว และแม้การเลิกเหล้าจะไม่ใช่เรื่องง่าย แต่ก็ไม่ได้ยากเกินความสามารถ ซึ่งวิธีการเลิกเหล้ามีหลายวิธี วิธีแรก ได้แก่ วิธีการเลิกเหล้า 9 ขั้นตอน ซึ่งเป็นการหยุดดื่มด้วยตนเอง หรือที่เรารู้จักกันว่าเป็นการหักดิบ ซึ่งวิธีนี้จะเหมาะกับผู้ดื่มที่ยังไม่ได้อยู่ในระดับติด โดยมีวิธีการดังนี้

1. เริ่มจากการมีเป้าหมายชัดเจน ว่าจะเลิกไปเพื่ออะไร ทำไปเพื่อใคร

2. แสดงความตั้งใจที่แน่วแน่โดยการกำหนดวันเริ่มต้นที่จะเลิกดื่มเหล้า และหยุดดื่มได้ทันที รวมถึงเฝ้าระวังอาการขาดเหล้าของตนด้วย แต่ทั้งนี้ มีทริคเล็กๆ น้อยๆ คือ ผู้ดื่มควรลดปริมาณการดื่มก่อนจะถึงวันหยุดดื่มที่กำหนดเอาไว้ เพื่อลดปัญหาอาการขาดเหล้า

3. เตรียมคิดล่วงหน้า ว่าจะทำอย่างไรให้ไม่คิดถึงเหล้าอีก รวมถึงฝึกปฏิเสธเวลามีคนมาชวนดื่มเหล้าด้วย

4. หากิจกรรมอื่นๆ ทำ เช่น เล่นดนตรี กีฬา ไปพักผ่อนกับครอบครัว

5. บอกคนรอบตัวและคนที่คุณรัก เพื่อจะได้กำลังใจจากคนรอบข้าง

6. ลงมือทำทันที ไม่รีรอ

7. ฝึกสร้างความสุขง่ายๆ ให้กับตัวเอง

8. ดูแลตนเองเป็นอย่างดีในช่วงที่กำลังหยุดดื่มเหล้า เช่น รับประทานอาหารให้ครบ 5 หมู่ ออกกำลังกายให้เหมาะสมกับวัยของตน

9. หากมีความกังวลระหว่างการเลิก หรือพยายามเลิกแล้วแต่ไม่สำเร็จ คุณควรปรึกษาแพทย์ผู้เชี่ยวชาญจากสถานบำบัดทั่วประเทศ

เคล็ดลับเลิกเหล้า: หลีกเลี่ยงสถานที่และสังคมที่จะกระตุ้นให้เกิดการดื่มซ้ำ หากอ่อนเพลียให้ดื่มน้ำหวาน หรือน้ำผลไม้ และผลไม้รสเปรี้ยวจะช่วยลดความอยากดื่มได้ ทานอาหารให้อิ่มทุกมื้อ โดยหลีกเลี่ยงอาหารที่เคยเป็นกับแกล้มและอาหารมัน สำหรับผู้ที่ดื่มจัด ให้ทานวิตามินบี 1 บี 6 และบี 12 (วันละ 3 ครั้ง ครั้งละ 1 เม็ด)

แต่หากคุณเป็นผู้ดื่มที่อยู่ในระดับติด คุณควรจะเลิกเหล้าโดยวิธีการใช้ยาบำบัด หรือการไปพบแพทย์นั่นเอง โดยคุณสามารถไปรักษาที่โรงพยาบาลใกล้บ้านที่มีจิตแพทย์ประจำอยู่ หรือติดต่อแผนกจิตเวช หรือคลินิกบำบัดสุราและยาเสพติด เพื่อขอรับการบำบัดรักษาและฟื้นฟูเยียวยาได้

(ดูข้อมูล 5 สถานที่เพื่อคนอยากเลิกเหล้าได้ ที่นี่)  

การบำบัดด้วยยา มี 4 ขั้นตอน ดังนี้

1. ขั้นเตรียมการบำบัด คือการตรวจประเมินสุขภาพร่างกาย เพื่อเป็นการประเมินอาการขาดเหล้าเมื่อหยุดดื่ม

2. ขั้นช่วยเหลืออาการถอนเหล้า คือการช่วยให้ผู้ดื่มหยุดดื่มเหล้าเบื้องต้น ช่วยบรรเทาอาการขาดเหล้า และป้องกันอาการขาดเหล้าที่รุนแรง โดยจะใช้เวลาประมาณ 1-2 สัปดาห์ บางรายอาจจะต้องบำบัดรักษาในโรงพยาบาล

3. ขั้นฟื้นฟูสมรรถภาพ คือการช่วยให้คุณหยุดเหล้าได้อย่างต่อเนื่อง สามารถอดทนต่ออาการอยากเหล้า ปรับตัวเข้ากับครอบครัวและสิ่งแวดล้อมได้ รวมถึงสามารถดำรงชีวิตได้โดยไม่กลับไปดื่มเหล้าซ้ำอีก ขั้นตอนนี้ใช้ระยะเวลาราว 4-6 เดือน

4. ขั้นติดตามผล เป็นการติดตามผลการรักษา ฟื้นฟู และช่วยเหลือ เพื่อให้ผู้ดื่มมีวิถีชีวิตปกติ และหยุดการดื่มเหล้าได้อย่างต่อเนื่อง

นอกจากนี้ยังมีวิธีการบำบัดรักษาแบบทางเลือก เช่น การบำบัดวิถีพุทธ โดยคุณสามารถโทร 1413 (สายด่วนเลิกเหล้า) เพื่อสอบถามข้อมูลเกี่ยวกับวัดที่รับบำบัดอาการติดเหล้าได้

เลิกเหล้ายังไงให้ได้ยาวนาน?

การจะเลิกเหล้าให้ประสบความสำเร็จมีหลายปัจจัย โดยปัจจัยที่สำคัญที่สุดมาจากตัวคุณเอง ที่ต้องมีความตั้งใจแน่วแน่ในการเลิกเหล้า รวมถึงมีวิธีการดื่มที่เหมาะสมกับตนเอง และคนรอบตัวก็สามารถให้การสนับสนุน และเป็นกำลังใจ รวมถึงร่วมมือกับแพทย์ในการบำบัดรักษาอาการเลิกเหล้าด้วย

หากเลิกเหล้าได้แล้ว คุณควรหยุดดื่มให้ได้อย่างน้อยเป็นเวลา 6 เดือน เพราะสมองยังมีภาวะไวต่อเหล้าอยู่ ซึ่งการหยุดดื่มให้ได้อย่างน้อย 6 เดือนเพื่อเป็นการให้สมองของเราสามารถฟื้นฟูตนเองได้

แน่นอนว่าถนนแห่งการเลิกเหล้านั้นยาวนาน และเต็มไปด้วยอุปสรรคมากมายที่คอยจะขัดขวางผู้ที่อยากเลิกเหล้าทุกคน สิ่งสำคัญที่สุดจึงเป็นแรงใจจากผู้ที่ต้องการเลิกเหล้า และกำลังใจจากคนรอบตัวและบุคคลอันเป็นที่รัก เพื่อที่จะคอยประคับประคองคนเลิกเหล้าให้วิ่งไปบนถนนสายเลิกเหล้าได้อย่างราบรื่น และกลับมาใช้ชีวิตในสังคมได้อย่างปกติสุขดังเดิม

ที่มา: พ.อ. นพ. พิชัย แสงชาญชัย (บรรณาธิการ). เตรียมความพร้อมก่อน “งดเหล้าเข้าพรรษา”. เชียงใหม่: แผนงานการพัฒนาระบบการดูแลผู้มีปัญหาการดื่มสุรา (ผรส.); 2555.

เรื่องและภาพ: ทีมงาน Alcohol Rhythm

The post แบบไหนคือติดเหล้า? ชวนเลิกเหล้า 9 ขั้นตอน appeared first on Alcohol Rhythm.

‘สถาบันบำบัดรักษาและฟื้นฟูผู้ติดยาเสพติดแห่งชาติบรมราชชนนี’ หรือที่รู้จักในชื่อเก่าว่า ‘สถาบันธัญญารักษ์’ เป็นหนึ่งในสถาบันไม่กี่แห่งที่มีหอผู้ป่วยสำหรับบำบัดรักษาผู้ที่มีอาการติดสุราโดยเฉพาะ โดยเริ่มตั้งแต่กระบวนการให้การบำบัดรักษาอาการถอนพิษสุรา ไปจนถึงขั้นตอนการฟื้นฟูสมรรถภาพด้วยกิจกรรมต่างๆ เพื่อให้ผู้ป่วยได้กลับไปใช้ชีวิตของตนเองได้อย่างปกติสุข

Alcohol Rhythm เปลี่ยนจังหวะชีวิตคนติดเหล้า ชวนสนทนากับ วิมล ลักขณาภิชนชัช พยาบาลวิชาชีพชำนาญการพิเศษ สถาบันบำบัดรักษาและฟื้นฟูผู้ติดยาเสพติดแห่งชาติบรมราชชนนี ผู้มีประสบการณ์ในด้านการบำบัดรักษาผู้ติดสุรามาอย่างยาวนาน เกี่ยวกับเรื่องอาการติดสุราเรื้อรัง การบำบัดรักษา ไปจนถึงเคสที่น่าสนใจของคนไข้ที่เคยเจอมา

เปิดใจของคุณให้พร้อม และร่วมรับฟังเรื่องเหล้านี้ไปพร้อมๆ กัน

[1]

เปิดขวดเหล้า

“ในบรรดาอาการถอนพิษยาและสารเสพติดทั้งหมด แอลกอฮอล์เป็นสารเสพติดที่มีอาการถอนพิษรุนแรงที่สุด”

คุณวิมลเริ่มต้นการสนทนา ขณะที่เรากำลังเดินไปตามทางสู่ ‘ตึกทับทิม’ ซึ่งเป็นหอผู้ป่วยที่ให้การบำบัดผู้ป่วยสุราชายโดยเฉพาะ เราสังเกตเห็นคนไข้สองคนเดินผ่านหน้าเราไป ทั้งคู่สวมชุดคนไข้สีเขียวและมีหน้าตาสดชื่น ส่งเสียงทักทายคุณวิมลอย่างคนที่คุ้นเคยกันดีในระดับหนึ่ง

“การดื่มสุราของคนทั่วไปมาจากความเชื่อ ประเพณี และยังเป็นเรื่องถูกกฎหมาย บางคนดื่มตามพ่อแม่ ญาติผู้ใหญ่ หรือว่าเพื่อน แต่สุรามีผลต่อสมองทำให้เกิดอาการติด และทำให้สมองเสื่อมลงได้ คือส่วนความคิด ความจำ และการตัดสินใจเสียไป กรณีที่ติดสุรามากๆ การควบคุมตัวเองในการดื่มจะเสียไป สมมติเขาคิดว่าจะดื่มแค่แก้วเดียว แต่เมื่อสุราเข้าปาก เขาจะไม่สามารถควบคุมตนเองได้ ก็ดื่มจนเมาไปเลย

“กรณีของการติดสุราอย่างหนัก เมื่อหยุดดื่มจะมีอาการถอนพิษที่รุนแรงได้แก่ อาการชัก เพ้อสับสน ซึ่งบางทีถ้าชักรุนแรงก็มีโอกาสเกิดอุบัติเหตุได้ ยิ่งถ้าล้มศีรษะฟาดแล้วมีเลือดออกในสมอง จะกลายเป็นเรื่องใหญ่ที่ต้องได้รับการรักษากับแพทย์เฉพาะทางศัลยกรรมประสาท บางคนดื่มจนตับแข็ง การทำงานของตับก็จะไม่ดี แต่ยาที่ใช้บำบัดจะไปเผาผลาญที่ตับอีก

คุณวิมลอธิบายให้เราฟัง พร้อมทั้งเสริมว่าการดูแลผู้ป่วยแบบนี้อาจจะค่อนข้างยาก โดยเฉพาะในรายที่มีอาการเพ้อสับสน ขาดสติสัมปชัญญะ การรักษาต้องให้ยาสงบอาการขนาดสูง และจำเป็นต้องผูกยึดคนไข้เพื่อป้องกันการเกิดอันตราย และมีการดูแลอย่างอื่นควบคู่ไปเพื่อให้คนไข้ปลอดภัยและกลับสู่ภาวะปกติโดยเร็ว

แม้ว่าผู้ป่วยจะพ้นอาการถอนสุราพิษไปแล้ว อุปสรรคของการเลิกสุราที่สำคัญอย่างหนึ่งคือความอยาก ซึ่งความอยากสุราของแต่ละคนอาจไม่เหมือนกัน บางคนไม่มีความอยากเลยตลอดสามเดือน แต่พอครบสามเดือนแล้วก็เกิดความอยากดื่ม ประกอบกับการที่สุรามีขายอยู่ทั่วไป พอควบคุมตัวเองไม่ได้ก็กลับไปดื่มอีกรอบ แล้วก็กลับมาติดซ้ำจนต้องเข้ารับการบำบัดรักษาอีก ซึ่งคุณวิมลแนะนำว่า การป้องกันความอยากดื่มด้วยการรับประทานอาหารให้อิ่มจะช่วยลดความอยากได้ดี

[2]

เมื่อเริ่มดื่ม

คุณวิมลพาพวกเราเดินขึ้นมาที่ชั้นสองของตึกทับทิม และพาพวกเราไปยังห้องประชุมที่จะใช้สนทนากันในวันนี้ ที่ด้านหน้าของห้องมีเพลงเชียร์กีฬาเขียนอยู่ ซึ่งคุณวิมลอธิบายเพิ่มเติมว่า มีไว้สำหรับกีฬาประจำปีของสถาบันที่เพิ่งจัดไปไม่กี่วันก่อนหน้านี้

เมื่อเริ่มการพูดคุยกันต่อ คำถามแรกของเรา และคงเป็นคำถามที่หลายๆ คนสงสัยคือ แล้วญาติหรือคนใกล้ชิดของผู้ติดสุราจะดูสัญญาณได้อย่างไรว่าคนๆ นั้นติดสุราถึงขั้นเรื้อรัง และควรรับการบำบัดรักษาแล้ว

“จะมีแบบคัดกรองที่เรียกว่า Audit ซึ่งใช้จำแนกคนที่ติดสุราออกมาเป็นระดับดื่มแบบเสี่ยงต่ำ ระดับเสี่ยง ระดับอันตราย และระดับติด ส่วนที่ถามว่าแล้วระดับใดถึงควรจะพาคนไข้มารักษา ต้องบอกว่าควรจะพามาตั้งแต่เริ่มติด ถ้าเกิดเป็นคนทั่วไป ก็อาจจะสังเกตว่า คนดื่มสุราคนนั้นดื่มทุกวันไหม ดื่มแล้วหยุดไหม ถ้าเขาบอกว่าไม่ติด แล้วเขาเคยหยุดดื่มบ้างไหม พอหยุดแล้วมีอาการอะไร ถ้าหยุดดื่มหรือไม่ได้ดื่มแล้วมีอาการ เช่น นอนไม่หลับ หงุดหงิด แสดงว่ามีการติดสุรา

“เคยมีคนบอกว่า เขาต้องดื่มเบียร์วันละกระป๋อง ถ้าไม่ดื่มก็จะนอนไม่หลับ แบบนี้คือติดแล้ว เพราะอาการนอนไม่หลับก็เป็นอาการหนึ่งของการถอนพิษเหมือนกัน ดังนั้น ถ้าติดแล้วต้องรีบพามารักษา เพราะถ้ารักษาตั้งแต่เนิ่นๆ จะรักษาได้ง่ายกว่า”

คนติดสุราที่ต้องดื่มสุราในตอนเช้าทันที ซึ่งเรื่องนี้คุณวิมลอธิบายว่า เป็นเพราะการดื่มครั้งสุดท้ายคือตอนกลางคืน พอดื่มแล้วเข้านอน ระดับแอลกอฮอล์จะตกลง เมื่อตื่นขึ้นมาในตอนเช้าจะเกิดอาการถอนพิษ ทำให้ทำอะไรไม่ได้เลย ต้องดื่มก่อนทันทีเพื่อดับอาการถอนพิษ ซึ่งการติดสุราในขนาดที่ต้องดื่มตอนเช้าทันทีถือว่าติดหนัก

“เคยสัมภาษณ์คนไข้ที่ติดหนักต้องดื่มตอนเช้า เขาบอกว่าตอนเช้าถ้าไม่ดื่มจะปวดท้องแน่น เหมือนมีลมอยู่ในท้อง คลื่นไส้อาเจียน นี่เป็นอาการถอนพิษ ที่ทำให้ไม่สุขสบาย จนถึงทุกข์ทรมาน ทำให้เขาต้องดื่มสุราเพื่อดับอาการดังกล่าว”

[3]

เหล้า = สุข (?)

คนทุกคนรู้ว่าการดื่มสุรามากไปไม่ดีต่อสุขภาพ แต่คำถามที่หลายคนคงสงสัยคือ แล้วในเมื่อรู้ว่าไม่ดี  ทำไมถึงยังดื่มไปเรื่อยๆ จนติดและต้องเข้ารับการบำบัดรักษา

สำหรับเรื่องนี้ คุณวิมลอธิบายว่า สุรามีฤทธิ์ทำให้ผ่อนคลาย และรู้สึกเป็นสุขเมื่อดื่ม เพราะสุราออกฤทธิ์ต่อสมองทำให้ติด และยังทำให้โดพามีน (สารแห่งความสุข) หลั่งออกมา ผู้ดื่มสุราจึงติดใจและไม่ค่อยอยากเลิก

“อีกอย่างหนึ่งคือ คนที่ติดสุราหนักๆ จะมีความคิดที่บิดเบือน เข้าข้างตัวเอง และพยายามหาเหตุผลในการดื่มเหล้า เพราะฉะนั้น เวลาเราถามว่า กินเหล้าไม่ดีรู้ไหม เขารู้ แต่รู้แล้วทำไมไม่เลิกล่ะ เพราะสุรามีผลต่อสมองโดยตรง แล้วสุราถือเป็นสารเสพติด พอดื่มมากจะเกิดภาวะสมองติดยา พอเขามีความสุขกับการดื่ม เขาก็จะจดจำความสุขที่ว่าไว้ตลอด เวลามีอะไรเกิดขึ้นก็จะนึกถึงการดื่ม พอเขาดื่มแล้วมีความสุข เขาก็ไม่มีแรงจูงใจที่จะเลิก”

จากเหตุผลที่ว่ามานี้เอง ทำให้เกิดปัญหาโลกแตกขึ้นสำหรับญาติหรือคนใกล้ชิดของผู้ติดสุรา เพราะคนติดสุรามักจะอ้างว่าตนเองไม่ได้ติด หรือต่อให้รู้สึกว่าตนเองติด ก็จะไม่มีแรงจูงใจในการเลิก และไม่ได้มองว่าเรื่องนี้เป็นปัญหาแต่อย่างใด

“สำหรับคนที่มาเข้ารับการบำบัด ก็อาจจะมาเพราะเกิดผลกระทบกับสุขภาพเยอะ กลัวเสียชีวิต เลยมา หรือญาติขอร้องให้มาก็มี บางทีก็มีตำรวจพามา หรืออีกกรณีคือทำงานไม่ได้จนจะโดนไล่ออก จึงมาบำบัดรักษา

“คนติดสุราหลายคน เวลาไม่ได้ดื่มก็เป็นคนปกติ เป็นคนน่ารัก แต่พอดื่มเหล้าแล้วก็เปลี่ยนไปเลย ถ้าไปฟังจากญาติหรือคนใกล้ชิดของเขาก็จะรู้ว่านี่เป็นความเดือดร้อนและความทุกข์อย่างหนึ่ง”

[4]

สู่การบำบัด

อย่างที่เราบอกว่าสถาบันแห่งนี้มีหอผู้ป่วยที่สามารถให้การบำบัดรักษาผู้ติดสุราโดยเฉพาะ ดังนั้น อีกหนึ่งคำถามสำคัญที่เราจะลืมถามไม่ได้เลยคือ กระบวนการขั้นตอนการบำบัดของสถาบัน

“ถ้ามาที่นี่ อย่างแรกคือต้องทำประวัติที่เวชระเบียน ส่งไปยังหน่วยคัดกรองเพื่อซักประวัติและตรวจประเมินเบื้องต้น และไปพบแพทย์เพื่อวินิจฉัย ถ้าจะต้องบำบัดสุรา คนไข้ก็จะถูกส่งตัวมาที่หอผู้ป่วยสุรานี้ ถ้าเป็นผู้ชายจะอยู่ที่ตึกทับทิม ซึ่งเป็นหอผู้ป่วยสุราชายโดยเฉพาะ แต่ถ้าเป็นผู้หญิง จะอยู่ที่ตึกสำหรับบำบัดสารเสพติดทุกประเภท เนื่องจากจำนวนผู้หญิงที่ติดยาหรือสารเสพติดมีน้อยกว่าผู้ชาย ในกรณีของผู้ป่วยที่ตึกทับทิมนี้ เมื่อผู้ป่วยมาถึงแล้วก็จะมีการประเมินอาการ หากอาการหนักจะต้องอยู่เตียงที่ใกล้กับเคาน์เตอร์พยาบาลเพื่อให้ได้ดูแลใกล้ชิด

“คนไข้ที่มาบำบัดที่นี่จะสามารถใช้สิทธิประกันสุขภาพของสปสช. (สำนักงานหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ) หรือสิทธิ 30 บาท รวมถึงสิทธิเบิกจ่ายจากกรมบัญชีกลางสำหรับข้าราชการหรือรัฐวิสาหกิจ แต่ถ้าจะเบิกประกันสังคม อันนี้ต้องแล้วแต่ต้นสังกัดว่าจะอนุญาตหรือไม่”

เมื่อคนไข้เข้ามาพักรักษาตัวแล้ว นอกจากการบำบัดและให้ยา คนไข้จะต้องพบแพทย์ และมีการทำกิจกรรมกลุ่มโดยพยาบาล แต่การทำกิจกรรมกลุ่มที่ตึกทับทิมอาจจะน้อยเพราะผู้ป่วยยังอยู่ในช่วงถอนพิษสุรา ซึ่งถ้าผู้ป่วยอาการดีขึ้นแล้ว จะมีการส่งต่อไปยังตึกฟื้นฟูสมรรถภาพ เพื่อฟื้นฟูร่างกายของคนไข้ต่อไป

[5]

เล่าเรื่องเหล้า

“การจะพูดให้คนที่ติดสุรายอมมารับการบำบัด หรือการจะบำบัดคนติดสุราต้องอาศัยการสร้างแรงจูงใจ แต่ต้องบอกก่อนว่า มันไม่มีคำพูดที่เป็นสูตรสำเร็จตายตัวที่พูดแล้วคนไข้จะเปลี่ยนเลย หรือเป็นคำพูดที่ใช้ได้กับทุกคน

“เวลาจะบอกให้คนไข้มาบำบัด ญาติมักใช้คำพูดทำนองว่า ‘เมื่อไหร่จะไปเลิก ดื่มหัวราน้ำแบบนี้ งานการไม่ได้ทำ’ ซึ่งเราต้องนึกถึงมุมของคนไข้ด้วย เขาก็เป็นคนๆ หนึ่งเหมือนกัน เมื่อได้ยินแบบนี้อาจจะรู้สึกผิดบ้าง รำคาญบ้าง กดดันบ้าง วิธีที่ดีที่สุดควรจะเป็นการพูดในทำนองว่า ‘เห็นกินเหล้าแบบนี้ สุขภาพก็ทรุดโทรมลง ลองไปเช็คสุขภาพดูดีไหม’ หรือบอกว่า ‘เขารู้สึกยังไงบ้าง ถ้ายังกินเหล้าต่อไปเรื่อยๆ แล้วคิดว่าชีวิตจะเป็นยังไง’ ลองพูดให้เขาคิดดู”

แน่นอนว่าทำงานมาหลายสิบปี คุณวิมลย่อมมีประสบการณ์ในการเจอกับคนไข้หลากหลายรูปแบบ เราจึงขอให้คุณวิมลช่วยแบ่งปันประสบการณ์เกี่ยวกับคนไข้บ้าง

“เคยมีคนไข้คนหนึ่งมาจากต่างจังหวัดไกลๆ ไม่เจอกับญาติมา 20 ปี พอมาอยู่ที่นี่เราก็ช่วยตามหาญาติให้ สุดท้ายก็ได้เจอญาติที่ไม่ได้เจอกันนานเพราะมาบำบัดสุราที่นี่

“สำหรับคนไข้บางคน จะมีช่วงหนึ่งที่เขาถามตัวเองว่า ชีวิตเราจะมาตายเพราะเรื่องแบบนี้เหรอ หรือจะอยู่แบบนี้ต่อไปจริงๆ ใช่ไหม ก็ทำให้เขาเปลี่ยนแปลงตัวเองได้ ทีนี้มีคนไข้อยู่เคสหนึ่ง คุณลุงท่านนี้เวลามารับการบำบัด พออาการดีขึ้นนอกจากกิจกรรมของทางตึกแล้ว แกชอบปลูกดอกไม้บริเวณตึกผู้ป่วย พอคุณลุงมาบำบัดเป็นครั้งที่ 2 คุณลุงได้เล่าให้ฟังว่า เวลาอยู่บ้าน เสียงของคุณวิมลที่พูดเวลาทำกลุ่มกิจกรรมยังก้องในอยู่หูของแกว่า ‘อย่าดื่มแก้วแรกจะทำให้ไม่ติดซ้ำ’ หลังจากที่คุณลุงท่านนี้จำหน่ายกลับบ้านไปสักระยะหนึ่ง ผู้ช่วยเหลือคนไข้ของตึกทับทิมได้พบคุณลุงท่านนี้อีกครั้ง ซึ่งแกได้ฝากเมล็ดพันธุ์ดอกบานไม่รู้โรย และดอกบานชื่น ซึ่งบรรจุในซองยาที่มีชื่อของคุณลุงคนดังกล่าวมาให้คุณวิมล แล้วคุณลุงท่านนี้ก็เลิกสุราได้สำเร็จ

“อีกเคสหนึ่ง เป็นคนไข้ที่มาเข้ารับการบำบัดที่นี่ แล้ววันนั้นแม่ยายกับลูกสาวเขามาเยี่ยม ช่วงที่เขากำลังรอพบแพทย์อยู่ เราก็เรียกคนไข้พร้อมทั้งแม่ยายกับลูกสาวเข้ามาคุยด้วย แม่ยายเล่าให้เราฟังว่า ลูกเขยคนนี้เคยทำงานห้าง แต่เพราะดื่มเหล้าเยอะเลยต้องลาออกไป ที่บ้านเขาก็ไม่อยากรับผิดชอบเพราะดื่มเหล้าเยอะเหลือเกิน ดื่มจนภรรยาเป็นโรคซึมเศร้าไปแล้ว ระหว่างที่เล่าไปลูกสาวคนไข้ก็ยืนร้องไห้ไป พอเราฟังเรื่องของเขาเสร็จเลยบอกว่า ‘คุณ (ชื่อคนไข้) ผู้หญิงสามคนนี้เขาป่วย เราจะพาเขาไปรักษาที่ไหนดี’ ซึ่งผู้หญิงสามคนนี้หมายถึงแม่ยาย ภรรยา และลูกสาว ซึ่งเกี่ยวข้องกับเขาโดยตรง เราพูดแค่นี้ ไม่พูดอะไรมากกว่านี้ เพราะบางครั้งการพูดเยอะก็ไม่ได้อะไร ปรากฏว่าคนไข้ตอบกลับมาว่า ‘ไม่ต้องพาพวกเขาไปรักษาที่ไหนหรอกครับ มันอยู่ที่ตัวผมเอง’ นี่ก็เป็นคำตอบที่ดี ”

อย่างที่เห็นว่าการพูดกับคนไข้ไม่ใช่เรื่องง่าย แต่ขณะเดียวกันก็ไม่ใช่เรื่องยากเกินความสามารถ เพราะคนไข้แต่ละคนจะมีเรื่องราว หรือมีภูมิหลังที่สามารถนำมาใช้พูดเพื่อสร้างแรงจูงใจให้กับเขาได้ ซึ่งคุณวิมลบอกเราว่า คนไข้แต่ละคนเหมาะสมกับคำพูดคนละแบบกัน การพูดสร้างแรงจูงใจให้คนไข้แต่ละครั้ง ก็เหมือนกับการลับมีดของผู้บำบัดไปด้วย ถ้าพูดครั้งแรกแล้วเขายังไม่ยอมเข้ารับการบำบัด ก็อย่าเพิ่งเสียกำลังใจไป และที่สำคัญคืออย่ามองแต่มุมมองของเราเอง แต่ให้มองในมุมมองของคนไข้ด้วย

[6]

เอาใจเขา มาใส่ใจเรา

ถ้าพูดถึงหนึ่งในแคมเปญเกี่ยวกับสุราที่คนรู้จักกันดี คงหนีไม่พ้นแคมเปญ ‘งดเหล้าเข้าพรรษา’ ของสำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) ซึ่งคุณวิมลบอกเราว่า จำนวนคนไข้ที่เข้ารับการบำบัดในช่วงเข้าพรรษาเพิ่มขึ้นบ้างระดับหนึ่ง อีกช่วงที่จะมีจำนวนคนไข้เพิ่มขึ้นคือหลังปีใหม่หรือหลังสงกรานต์

นอกจากนี้ หนึ่งในปัญหาสำคัญของเรื่องการเลิกสุราคือ การเข้าไม่ถึงบริการบำบัดรักษา ซึ่งในปัจจุบันนี้มีหน่วยงานหรือองค์กรมากมายที่เข้ามาทำหน้าที่เพื่อลดช่องว่างตรงนี้ เช่น สายด่วนปรึกษาปัญหาสุรา 1413 เครือข่ายองค์กรงดเหล้า หรือความร่วมมือกับมูลนิธิต่างๆ และยังมีสำนักงานคณะกรรมการควบคุมเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ที่ดูแลภาพใหญ่ในเชิงนโยบาย

แต่ดังที่เรารู้กันดีว่า การดื่มสุรานั้นถูกกฎหมาย และกลายเป็นส่วนหนึ่งในวิถีชีวิตของคนไปแล้ว อีกหนึ่งคำถามที่เราอยากถามจากผู้บำบัดด้านนี้โดยตรงจึงเป็นคำถามเกี่ยวกับแนวคิดในการแก้ปัญหาการดื่มสุราแบบเรื้อรัง ซึ่งคุณวิมลได้ให้คำตอบที่น่าสนใจว่า

“วิธีการที่ดีคงไม่ใช่การปิดประตูไม่ให้ดื่มไปเลย เพราะไม่รู้จะได้ผลแค่ไหน แต่ส่วนตัวมองว่า เราอาจจะใช้วิธีการปลูกฝังตั้งแต่เด็ก ว่าดื่มแบบติดแล้วจะเป็นอย่างไร เราต้องให้ข้อมูลเขา แล้วให้เขาใช้ดุลยพินิจของตัวเอง สมมติให้เขาลองคิดว่า ถ้าการดื่มสุราทำให้ขาดสติจนผู้ดื่มไปก่อคดีข่มขืน แล้วเราเป็นญาติของเหยื่อ หรือเราเป็นญาติของคนก่อเหตุ เราอยากเห็นแบบนั้นไหม คือไม่ใช่แค่บอกว่าดื่มแล้วจะมีผลกระทบต่อสุขภาพยังไง เพราะคนฟังก็คงเฉยๆ แต่ให้มองถึงผลกระทบ มองว่าถ้าเป็นเราไปอยู่ในสถานการณ์แบบนั้นเราจะเป็นยังไง แบบนี้น่าจะดีกว่า”

[7]

ความหวังที่ปลายขวด

ปัญหาการดื่มสุราเป็นปัญหาที่ซับซ้อนในสังคมไทย ส่วนหนึ่งเป็นเพราะการดื่มสุราเป็นสิ่งที่ฝังรากลึกอยู่ในวิถีชีวิตของคนไทย และยังถือเป็นสารเสพติดที่ถูกกฎหมาย ทำให้เส้นแบ่งการ ‘ติด’ หรือ ‘ไม่ติด’ สุรา ค่อนข้างเลือนราง ที่สำคัญคือ สังคมมักจะมีภาพลบต่อคนติดสุราเรื้อรัง โดยอาจจะลืมไปว่าสุราออกฤทธิ์ต่อสมองของผู้ดื่ม ทำให้การเลิกดื่มสุราไม่ใช่เรื่องง่าย แต่ต้องอาศัยกระบวนการบำบัดทางการแพทย์ และที่สำคัญที่สุด คืออาศัยกำลังใจจากคนใกล้ชิดที่จะเป็นเหมือนสะพานช่วยให้เขาข้ามผ่านพ้นอาการติดสุราไปได้

อย่าลืมว่าถ้ามีคนติดเหล้าคนหนึ่ง อาการติดเหล้าจะไม่ได้ส่งผลกระทบแค่เจ้าตัวเท่านั้น แต่ยังกระทบต่อครอบครัว ญาติ คนใกล้ชิด ไปจนถึงภาพใหญ่อย่างสังคมอีกด้วย การช่วยกันฟื้นฟูบำบัดคนติดเหล้าจึงควรเป็นหน้าที่ของทุกภาคส่วนในสังคมที่ต้องร่วมมือกัน พาคนติดเหล้าไปเข้าสู่บริการบำบัดรักษา และมองพวกเขาด้วยความ ‘เข้าใจ’ เพื่อที่สังคมจะได้คนดีที่น่ารักคนหนึ่งกลับคืนมา

เรื่องและภาพ: ทีมงาน Alcohol Rhythm

The post ฟัง ‘เรื่องเหล้า’ จากผู้บำบัด: คุยกับ วิมล ลักขณาภิชนชัช appeared first on Alcohol Rhythm.

ในประเทศไทย แม้จะมีความพยายามจากหลายภาคส่วนในการรณรงค์ให้ผู้ที่มีอาการติดสุราเข้ารับบริการบำบัดฟื้นฟู แต่งานวิจัยได้ชี้ให้เห็นว่า จำนวนคนที่เข้าถึงการให้บริการบำบัดฟื้นฟูผู้ติดสุรายังน้อยจนน่าใจหาย อีกทั้งยังมีคนจำนวนมากที่ไม่รู้ว่าตนเองสามารถเข้ารับบริการบำบัดฟื้นฟูได้ หรือไม่รู้ว่าตนควรจะเข้ารับบริการที่ไหน

‘โครงการพัฒนาข้อเสนอแนะเพื่อเพิ่มการเข้าถึงบริการดูแลผู้มีปัญหาการดื่มสุรา หรือโครงการ Alcohol Rhythm’จึงเกิดขึ้น โดยความริเริ่มของมูลนิธิเพื่อการประเมินเทคโนโลยีและนโยบายด้านสุขภาพ (HITAP) ร่วมกับทีม 101 ที่จะมาช่วยกันสร้างและสื่อสารความรู้สู่ประชาชนทั่วไปในรูปแบบที่เป็นมิตรและน่าติดตาม ภายใต้การสนับสนุนจากสำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.)

ในโอกาสเริ่มต้นโครงการ เราขอพาคุณไปร่วมสนทนากับ ดร.รุ่งนภา คำผาง หัวหน้าโครงการพัฒนาข้อเสนอแนะเพื่อเพิ่มการเข้าถึงบริการดูแลผู้มีปัญหาการดื่มสุรา (Alcohol Rhythm) จากมูลนิธิ HITAP เกี่ยวกับสถานการณ์และปัญหาในการเข้าถึงบริการบำบัดฟื้นฟูการติดสุราของไทยในภาพใหญ่ รวมถึงชวนพูดคุยเกี่ยวกับโครงการ Alcohol Rhythm ในประเด็นเรื่องที่มา การดำเนินงาน และทิศทางอนาคต เพื่อจะช่วยให้คุณได้รู้จักโครงการนี้มากขึ้น

มาเริ่มเปลี่ยนจังหวะชีวิตคนติดเหล้าไปพร้อมๆ กันได้ ในบทสนทนาต่อไปนี้

มูลนิธิ HITAP มีหน้าที่หลักและความเชี่ยวชาญอย่างไร และอะไรคือตัวจุดประกายที่ทำให้มาทำงานเกี่ยวกับเรื่องแอลกอฮอล์ จนเกิดเป็นโครงการ Alcohol Rhythm 

ปกติทาง HITAP จะทำงานวิจัย และเน้นการนำงานวิจัยไปใช้ในทางนโยบาย เพราะความเชี่ยวชาญของ HITAP คือ การประเมินความคุ้มค่าทางเศรษฐศาสตร์สาธารณสุขของยาและมาตรการต่างๆ อีกทั้งเรายังมีประสบการณ์ในการช่วยพัฒนาชุดสิทธิประโยชน์ของสิทธิ 30 บาทรักษาทุกโรค พูดง่ายๆ คือ เมื่อมีมาตรการเกี่ยวกับบริการที่รัฐจะเป็นผู้จ่ายเงินเพื่อให้ผู้ใช้บริการได้รับสิทธิฟรี หน้าที่ของเราคือพิจารณาหลักฐานทางวิชาการเกี่ยวกับโครงการนั้นๆ เช่น มาตรการที่ว่าต้องใช้งบประมาณเท่าไหร่ มีความคุ้มค่าทางเศรษฐศาสตร์มากน้อยแค่ไหน เป็นต้น

ส่วนตัวจุดประกายที่ทำให้ได้ทำงานเกี่ยวกับแอลกอฮอล์คือ เราเคยทำการประเมินความคุ้มค่าทางเศรษฐศาสตร์ของการคัดกรองแอลกอฮอล์ ซึ่งตอนนั้นเราได้รู้จักกับผู้เชี่ยวชาญที่ทำงานด้านนี้ ทั้งคุณหมอสาวิตรี อัษณางค์กรชัย และคุณหมอพันธุ์นภา กิตติรัตนไพบูลย์ ซึ่งท่านทั้งสองเป็นผู้ผลักดันเรื่องการคัดกรองการดื่มสุราในบุคคลทั่วไปที่ยังไม่ติดเหล้า เพื่อหาว่าใครมีแนวโน้มที่จะติดเหล้า ถ้ามีแนวโน้มจะติด จะให้การบำบัดแบบย่อ คือการพูดคุยกันให้ผู้ดื่มทราบว่าตนเองมีความเสี่ยงจากการดื่มเหล้าอย่างไรและให้คำแนะนำเกี่ยวกับการลดหรือเลิกดื่มซึ่งเมื่อได้มาทำงานตรงนี้และได้รับรู้เรื่องราวแบบนี้ ทำให้เรารู้ว่าปัญหาเกี่ยวกับแอลกอฮอล์เป็นปัญหาที่สำคัญมาก 

นอกจากนี้ เรายังมีโอกาสได้ร่วมโครงการ Treatment Gap หรือช่องว่างของการรักษาโรคทางจิตเวช และปัญหาแอลกอฮอล์ก็เป็นหนึ่งในนั้น หลายพื้นที่มีคนติดเหล้าและต้องการการบำบัด แต่มีอุปสรรคทั้งทางฝั่งผู้ให้บริการที่ไม่สามารถจัดการบริการได้เพราะเหตุผลด้านความรู้และทักษะ และอุปสรรคทางฝั่งผู้รับบริการที่พวกเขาไม่รู้ว่าอาการติดเหล้าสามารถบำบัดได้ อีกเรื่องคือในสังคมยังมีปัญหาเรื่องการตีตรา มองว่าไม่ต้องสนใจคนติดเหล้าก็ได้ คนติดเหล้าไม่เป็นที่ต้องการของครอบครัวและสังคม นี่จึงเป็นที่มาที่ทาง HITAP สนใจประเด็นเรื่องแอลกอฮอล์ อีกทั้งคุณหมอยศ ตีระวัฒนานนท์ เลขามูลนิธิ HITAP ก็ได้ทำงานร่วมกับทางสำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) และร่วมกับแพทย์อีกหลายท่าน จึงเกิดเป็นที่มาของโครงการ Alcohol Rhythm นี้

เท่ากับว่านี่คือโจทย์ตั้งต้นของโครงการ Alcohol Rhythm

อันที่จริงแล้ว ผู้ที่จุดประกายโครงการคือคุณหมอพันธุ์นภากับทางสสส. เพราะคุณหมอเคยขอทุนจากสสส.ไปทำงานวิจัยและพัฒนาเครื่องมือและรูปแบบการให้บริการเพื่อบำบัดผู้มีปัญหาติดสุรารวมทั้งจัดทำคู่มือและเครื่องมือเพื่อพัฒนาศักยภาพของผู้ให้บริการที่เกี่ยวข้อง แต่คุณหมอพันธุ์นภาเห็นว่าสิ่งที่ยังขาดอยู่คือ การนำรูปแบบการให้บริการรวมถึงเครื่องมือเหล่านี้ไปผลักดันให้เกิดเป็นนโยบายระดับประเทศ เกิดการให้บริการจริงในระบบสุขภาพ และที่ผ่านมา คุณหมอก็ประสบความสำเร็จในการผลักดันผ่านสำนักงานคณะกรรมการควบคุมเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ แต่โครงการนี้จะมาช่วยเน้นในด้านระบบบริการสุขภาพและด้านเศรษฐศาสตร์สาธารณสุข คือชี้ให้เห็นว่าประเด็นปัญหาเกิดขึ้นเพราะอะไร ระบบสุขภาพมีจุดอ่อนตรงไหน บริการสุขภาพที่พัฒนาขึ้นมีต้นทุน ความคุ้มค่าทางด้านเศรษฐศาสตร์ หรือภาระงบประมาณอย่างไร ซึ่งคุณหมอพันธุ์นภามองว่าจุดแข็งของ HITAP คือการทำงานวิจัยและนำไปใช้ประโยชน์ให้เกิดขึ้นจริง อีกทั้ง HITAP ยังเป็นเหมือนตัวเชื่อมกับหลายๆ หน่วยงาน จึงชวน HITAP มาร่วมงาน และเกิดเป็นโครงการ Alcohol Rhythm 

อีกท่านหนึ่งที่เป็นผู้มอบหมายให้เขียนโครงการนี้คือคุณหมอยศ ซึ่งมองว่าที่ผ่านมาเรามีองค์ความรู้ แต่ไม่ได้ถูกสื่อสารออกไป ผู้ที่ต้องการจะใช้ประโยชน์ก็เข้าไม่ถึงแหล่งความรู้ ส่วนนักวิจัยก็ไม่ได้มีทักษะด้านการจัดการความรู้ คุณหมอยศจึงคิดว่า หากให้ผู้เชี่ยวชาญด้านการสื่อสารและจัดการความรู้มาช่วยน่าจะดี เมื่อมีการริเริ่มโครงการขึ้นจริงๆ จึงมีการชวนทีม 101 มาร่วมด้วย เพราะสิ่งที่เราอยากให้เกิดคือ มีทั้งความรู้ และการสื่อสารความรู้ไปยังกลุ่มเป้าหมายที่อยากให้ความรู้ไปถึง

โครงการนี้จึงเกิดจากความร่วมมือกันของหลายฝ่าย?

ใช่ เราอยากให้มีการเข้าถึงบริการคัดกรอง บำบัดดูแลและฟื้นฟูเพิ่มขึ้นผ่านทางการสร้างความรู้ แต่เราไม่อยากสร้างความรู้คนเดียว เพราะถึงแม้ HITAP จะมีความเชี่ยวชาญด้านเศรษฐศาสตร์สาธารณสุข หรือการวิจัยด้านระบบสาธารณสุข แต่ทางด้านเนื้อหา (Content) เกี่ยวกับสุรา ยังมีผู้เชี่ยวชาญอีกมากมายในไทย ดังนั้น การที่จะทำให้สิ่งนี้ยั่งยืนและอยู่ได้ น่าจะต้องอาศัยความร่วมมือกันของผู้เชี่ยวชาญหลายท่านที่มาทำงานเป็นเครือข่ายกัน 

ดังนั้น นอกจากการสื่อสารความรู้กับประชาชนทั่วไปที่เราจะเปิดเป็นเว็บไซต์ขึ้นมาแล้ว ยังมีงานวิจัยที่ทาง HITAP เป็นผู้ทำ และมีการสร้างเครือข่ายผู้ผลิตหลักฐานทางวิชาการ หรือผู้ทำวิจัยเพื่อเพิ่มการเข้าถึงบริการให้มากขึ้น

งานวิจัยที่ถูกรวมในเครือข่ายจะเป็นเรื่องเกี่ยวกับอะไรบ้าง

งานวิจัยที่ว่าอาจเป็นได้ทั้งในเชิงนโยบาย เช่น มีระบบการให้บริการใดที่ยังไม่ราบรื่น หรือแม้กระทั่งงานวิจัยในเรื่องของการบำบัดทางเลือก ซึ่งงานวิจัยของต่างประเทศพบว่า ผู้ติดเหล้าส่วนใหญ่ไม่ได้อยากไปบำบัดที่สถานให้บริการ แต่อยากจะไปบำบัดแบบทางเลือกแทน ซึ่งการบำบัดทางเลือกก็อาจจะเป็นทางหนึ่งที่มาช่วยเสริมการบำบัดหลักได้

แล้วโจทย์วิจัยของทาง HITAP จะเกี่ยวกับเรื่องอะไรบ้าง

โจทย์วิจัยทั้ง 4 เรื่องของเราตอนนี้เป็นฉบับร่าง ซึ่งสามารถถูกปรับแก้ได้ภายหลัง โดยเรื่องแรก จะเป็นเรื่องการวิเคราะห์ผลเสียในทางเศรษฐศาสตร์ของคนที่ติดเหล้า โดยมุ่งหาว่า หากผู้ที่ติดเหล้าไม่เข้ารับการบำบัด หรือยังคงดื่มเหล้าต่อไปจะเกิดผลเสียอย่างไร ทั้งต่อระบบสุขภาพและระบบใหญ่ทั่วไป เช่น ถ้าเราบอกว่า หากผู้ติดเหล้าไม่มารับการบำบัดจะทำให้เกิดอุบัติเหตุเพิ่มขึ้น การวิจัยนี้จะใช้การสร้างแบบจำลองเพื่อทำนายว่า ถ้าผู้ติดเหล้ามาบำบัด ความสูญเสียจะลดลงเท่าไหร่ โดยเราจะแบ่งออกเป็นสถานการณ์ๆ คือสมมติว่าถ้ามีคนเข้าถึงบริการ 10% สถานการณ์จะเป็นอย่างไร และถ้าเพิ่มเป็น 20% ตัวเลขจะเปลี่ยนไปอย่างไร

เรื่องที่สองเป็นการศึกษาอุปสรรคสำคัญที่ทำให้คนไม่มารับบริการบำบัดฟื้นฟู โดยเราต้องดูทั้งสองฝั่ง คือทั้งฝั่งผู้ให้บริการ และผู้รับบริการ โดยในฝั่งผู้ให้บริการ เราจะดูว่ามีประเด็นอะไรบ้างที่จะเป็นปัญหา อุปสรรค หรือปัจจัยที่ทำให้เขาจัดบริการไม่ได้ รวมถึงเรื่องที่ว่า หากมีการประชาสัมพันธ์การให้บริการ ประชาชนจะรับรู้ไหม ขณะที่ทางฝั่งผู้รับบริการ เราจะศึกษาเรื่องความต้องการว่าพวกเขาอยากบำบัดไหม และถ้าอยาก รู้ไหมว่าตัวเองต้องไปบำบัดที่ไหน

เรื่องที่สาม  เกี่ยวกับความลังเลในการเข้ารับการรักษา (Treatmenthesitancy) ซึ่งเป็นความพยายามในการพัฒนาเครื่องมือสำหรับผู้ให้บริการ หรือผู้ที่ทำงานในชุมชน ได้ไปทำการสำรวจว่าเพราะเหตุใดคนถึงไม่มาเข้ารับการบริการ โดยเราจะทำเครื่องมือขึ้นมาให้ผู้ปฏิบัติงาน เช่น NGOs หรืออาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน (อสม.) ใช้สำรวจในชุมชนว่า มีคนที่มีแนวโน้มจะมีปัญหากี่คน และมีผู้ที่มีปัญหาอยากเข้ารับการบำบัดไหม จากนั้น จึงนำส่งข้อมูลนี้ให้กับผู้รับผิดชอบ เพื่อที่จะได้วิเคราะห์สถานการณ์ว่าอะไรคือสาเหตุที่ทำให้คนไม่สามารถมาบำบัดได้

และเรื่องสุดท้าย เป็นการทบทวนการศึกษาที่มีอยู่ทั้งในและต่างประเทศ เกี่ยวกับวิธีการที่จะช่วยแก้ปัญหาและทำให้เกิดการเข้าถึงบริการได้มากขึ้น เช่น ดูว่าปัจจัยใดที่ควรมีในระบบแต่ยังไม่มี หรือเป็นการเปรียบเทียบบริการของไทยกับต่างประเทศว่ามีบริการใดที่แตกต่างกันบ้าง เพราะเหตุใด

กลุ่มเป้าหมายของโครงการ Alcohol Rhythm คือกลุ่มใดบ้าง และโครงการจะสนับสนุนและเข้าถึงกลุ่มเป้าหมายได้อย่างไร

เนื่องจากโครงการมีทั้งการทำวิจัยและการทำงานสื่อสาร กลุ่มเป้าหมายจึงจะแบ่งออกเป็นสองกลุ่ม คือกลุ่มนักวิจัย และกลุ่มประชาชนทั่วไป ถ้าเป็นกลุ่มนักวิจัย โครงการจะเน้นการทำวิจัย เพื่อตอบโจทย์การออกนโยบายและไปแก้ปัญหาในระดับภาพรวมของประเทศ เพื่อเปิดช่องให้เกิดบริการบำบัดและฟื้นฟูมากขึ้น และให้คนได้เข้ามาใช้บริการมากขึ้น ส่วนการสื่อสารก็จะมีทั้งกับผู้กำหนดนโยบาย และกับประชาชนทั่วไป แต่โครงการของเราจะเน้นที่กลุ่มหลังมากกว่า ซึ่งก็คือการจัดทำเว็บไซต์ที่ให้ข้อมูลในรูปแบบย่อยง่าย และเป็นมิตรกับผู้อ่าน

ที่ผ่านมา สถานการณ์การเข้าถึงบริการของไทยเป็นอย่างไรบ้าง

จากการทบทวนวรรณกรรมเกี่ยวกับการสำรวจระบาดวิทยา ปีพ.ศ. 2556 ของกรมสุขภาพจิต พบว่า ปีๆ หนึ่ง มีผู้มีปัญหาติดเหล้า 5% และในจำนวนนี้ มีคนเข้าถึงบริการคิดเป็น 7% นี่สะท้อนให้เห็นว่า คนที่มีปัญหาติดเหล้าไม่ได้หาช่องทางในการบำบัด ซึ่งเราหวังว่าในอนาคต ประชาชนจะเข้ามามีส่วนร่วมในการบำบัดมากขึ้น

เราพูดได้ไหมว่าปัญหาหลักและช่องว่างในการเข้าถึงบริการ คือประชาชนทั่วไปไม่รับทราบข้อมูล

ตามหลักแล้ว ปัญหาเกิดจากทั้ง 2 ฝั่ง คือทั้งจากผู้ให้บริการและผู้รับบริการ บางที่อาจไม่มีบริการให้ ส่วนคนจะมารับบริการก็ไม่มีช่องทางรับข้อมูลข่าวสาร นี่จึงเป็นที่มาของการทำเว็บไซต์ในโครงการ Alcohol Rhythm ซึ่งเป้าหมายของการทำเว็บคือตัวญาติของคนติดเหล้า เพราะตัวคนติดเหล้าอาจจะไม่ได้สนใจหาข้อมูลเอง แต่ตัวญาติที่เห็นคนติดเหล้าต้องทุกข์ทรมานต่างหาก ที่อยากจะชวนเขามาเลิกเหล้า เว็บนี้ก็จะทำหน้าที่เป็นสื่อกลางให้คนที่ต้องการข้อมูลมาค้นข้อมูลได้ คือเป็นตัวลดช่องว่างการเข้าไม่ถึงบริการและทำให้หาข้อมูลได้ง่ายขึ้น

ปัจจุบันนี้ คนจำนวนหนึ่งเริ่มหันหน้าเข้าหาการบำบัดทางเลือกแทนการบำบัดในระบบสาธารณสุข แล้วแนวโน้มของการบำบัดทางเลือกจะเป็นอย่างไร มีโอกาสเข้ามาแทนการบำบัดในระบบหลักไหม

การบำบัดทางเลือกจัดว่าเป็นการบำบัดรูปแบบหนึ่ง แต่ก็ยังมีข้อจำกัดอยู่หลายข้อ เช่น ศูนย์ที่ให้บริการการบำบัดทางเลือกยังมีอยู่ไม่มาก ถ้าเทียบกับศูนย์ที่ให้บริการการบำบัดหลัก อีกทั้งการบำบัดหลักจะมีการทดสอบด้วยวิธีการทางวิทยาศาสตร์ มีการเก็บข้อมูล มีการระบุชัดเจนว่า ถ้าบำบัดด้วยวิธีนี้จะต้องใช้ระยะเวลานานเท่าใดในการเลิกเหล้า ซึ่งตรงนี้เป็นสิ่งที่การบำบัดทางเลือกไม่มี

อีกข้อจำกัดหนึ่งคือ การบำบัดทางเลือกมีไว้สำหรับกลุ่มคนที่คิดว่าตนเองบริหารจัดการตนเองได้ และการบำบัดทางเลือกควรจะเกิดจากความร่วมมือกันของคนในชุมชนด้วย เพราะเราไม่รู้เลยว่า ถ้าเราจัดการบำบัดทางเลือกขึ้นมา ใครจะจ่ายเงินอุดหนุนให้ หรือคนไข้ต้องเสียค่าใช้จ่ายเอง และต้องเสียเท่าไหร่ จากข้อจำกัดที่กล่าวมาจะเห็นว่า การบำบัดทางเลือกก็สามารถเป็นตัวเลือกหนึ่งได้ในอนาคต แต่ถ้าถามว่าจะมีโอกาสเข้ามาแทนการบำบัดในระบบหลักเลยหรือไม่ คำตอบอาจจะยังไม่แน่ชัดนัก

สถานการณ์การบำบัดทางเลือกในต่างประเทศเป็นอย่างไรบ้าง

การสำรวจในสหรัฐฯ พบว่า คนอเมริกันจะชอบกลุ่มช่วยเหลือตนเอง (self-help group) มากกว่า คือเป็นการนั่งล้อมวง และแชร์ประสบการณ์การบำบัดกัน

ในอนาคต โครงการ Alcohol Rhythm จะดำเนินไปในทิศทางใด

หลังจากการเริ่มต้นในช่วงแรกแล้ว เราต้องมีการประเมินว่า โครงการของเราบรรลุเป้าหมายที่จะทำให้คนเข้าถึงบริการได้มากขึ้นจริงหรือไม่ ซึ่งตรงนี้อาจจะประเมินยาก เพราะการเข้าถึงบริการมากขึ้นเกิดจากปัจจัยอื่นได้ด้วย เช่น กรมควบคุมโรคที่เป็นหน่วยงานรับผิดชอบโดยตรง อาจจะมีมาตรการที่เข้าไปช่วยกระตุ้นด้วย อีกทั้งเรายังต้องประเมินว่าโครงการของเราได้ทำอะไร เกิดอะไรขึ้นบ้าง คนเข้าถึงตัวเว็บได้มากน้อยแค่ไหน นอกจากนี้ ในแผนประเมินกลาง (ช่วงปีครึ่ง) เราจะได้ข้อมูลมาพิจารณาด้วยว่า สิ่งที่เราทำมาดีไหม แล้วเราจะปรับอะไรเพิ่มได้บ้าง

สำหรับทิศทางในอนาคต คือหลังจากเราทำการประเมินแล้ว เราน่าจะได้ข้อมูลว่า สิ่งที่เราทำนั้นบรรลุวัตถุประสงค์แค่ไหน ส่วนงานวิจัยเชิงนโยบายในอนาคต เราอาจจะพิจารณาเรื่องมาตรการที่จะทำให้คนอยากมารับบริการ ซึ่งนี่จะเป็นโจทย์ที่ยาก และเป็นโจทย์ที่จะทำการต่อยอดต่อไป

เท่ากับว่าในอนาคต ทางโครงการจะมีการประสานงานกับหลายภาคส่วนมากขึ้นมากกว่าเดิม

ใช่ รวมถึงเครือข่ายต่างๆ ด้วย เพราะหลังจากเริ่มโครงการไปสักระยะ เครือข่ายผู้ผลิตหลักฐานทางวิชาการน่าจะแข็งแรงขึ้น สิ่งที่เราคิดว่าจะเห็นเป็นรูปร่างมากขึ้นคือ มีคนที่มุ่งทำงานเพื่อให้เกิดการเข้าถึงบริการบำบัดฟื้นฟูอาการติดสุรามากขึ้น และมีโจทย์วิจัยที่หลากหลายมากขึ้น ทั้งนี้โครงการ Alcohol Rhythm ก็จะเป็นช่องทางที่เปิดให้นักวิจัย หรือผู้สนใจนำข้อมูลไปใช้ประโยชน์ด้วย

ในฐานะหัวหน้าโครงการ คาดหวังอะไรจากโครงการ Alcohol Rhythm บ้าง

ด้วยความที่เราเป็นนักวิจัย เราจึงมุ่งทำวิจัยเพื่อที่จะเอาไปใช้ประโยชน์ได้ และหนึ่งในงานที่เราจะทำคือ การค้นหาปัญหาอุปสรรคในการเข้ารับบริการ ซึ่งหนึ่งในปัญหาที่เราพอได้ยินมาคือเรื่องของการตีตราคนติดเหล้า หรือปัญหาความไม่เข้าใจกันระหว่างคนติดเหล้ากับคนในครอบครัว ในอนาคต เราคาดหวังว่างานวิจัยของเราจะถูกผลักดันไปใช้ในเชิงนโยบายมากขึ้น อยากให้เกิดเครือข่ายคนที่จะมาร่วมผลักดันเรื่องนี้ และอย่างที่กล่าวไปแล้วว่า อยากให้ข้อมูลและองค์ความรู้ที่ถูกจัดทำขึ้นมา ถูกสื่อสารไปให้ถึงคนที่จำเป็น เช่น คนที่มีคนใกล้ตัวติดเหล้า เขาอาจจะคิดว่าเขาไม่มีทางออกแล้ว แต่เมื่อเขาเห็นข้อมูลของเรา ก็จะเป็นตัวจุดประกายว่าเรื่องนี้ยังมีทางออก มีทางรักษาและบำบัดได้ และเขาจะนำข้อมูลตรงนี้ไปใช้ประโยชน์ได้

สุดท้าย เราหวังว่าสังคมจะลดการตีตราคนติดเหล้าลง กรณีนี้คล้ายกับโรคซึมเศร้า ที่แต่ก่อนผู้ป่วยโรคนี้จะถูกตีตราเยอะมาก แต่ตอนนี้การตีตรานั้นลดลงแล้ว ผู้คนเริ่มเข้าใจเรื่องโรคซึมเศร้ากันมากขึ้น ซึ่งเราก็อยากให้เป็นเช่นนั้นกับคนติดเหล้าเหมือนกัน เพราะจริงๆ แล้ว การดื่มเหล้าจะทำให้เกิดปัญหาที่สมองของผู้ป่วยซึ่งทำงานได้ไม่เหมือนเดิมด้วย เราคิดว่าถ้าเราเข้าใจ และช่วยกันดึงคนติดเหล้าเข้ามาสู่ระบบบำบัดด้วยกัน เขาก็จะสามารถกลับไปเป็นคนที่น่ารักของครอบครัวและสังคมได้ สิ่งที่เราทำไม่ได้ช่วยแค่คนติดเหล้า แต่ช่วยครอบครัวของเขา และช่วยสังคมด้วย

เรื่องและภาพ: ทีมงาน Alcohol Rhythm

The post เปลี่ยนจังหวะชีวิตคนติดเหล้าด้วย Alcohol Rhythm: คุยกับ ดร.รุ่งนภา คำผาง appeared first on Alcohol Rhythm.

ทั้งนี้ ในช่วงหลายปีที่ผ่านมา หน่วยงานด้านสาธารณสุขและภาคส่วนที่เกี่ยวข้อง ได้ร่วมกันพัฒนานวัตกรรมที่ช่วยบรรเทาปัญหาดังกล่าว ตั้งแต่ต้นทางอย่างการป้องกันนักดื่มหน้าใหม่ ไปจนถึงปลายทาง อย่างการติดตามดูแลผู้ป่วยจากการติดสุราหลังได้รับการบำบัดรักษา 

ดร.หรรษา เศรษฐบุปผา อาจารย์กลุ่มวิชาการพยาบาลจิตเวช คณะพยาบาลศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ คือบุคลากรที่คลุกคลีกับการแก้ไขปัญหาสุขภาพอันเกี่ยวเนื่องจากสารเสพติดมายาวนาน โดยโครงการหนึ่งที่นับเป็นผลงานชิ้นโบว์แดง คือโปรแกรม ‘ใกล้บ้าน สมานใจ’ ที่ช่วยประคับประคองผู้ติดสุราหลังเข้ารับการบำบัด ให้กลับมาใช้ชีวิตได้ตามปกติ และสามารถลด ละ เลิก ได้จริงโดยที่ไม่กลับไปติดสุราซ้ำอีก โดยอาศัยการลงพื้นที่และเฝ้าติดตามอย่างใกล้ชิดจากบุคลากรด้านสุขภาพภายในชุมชน 

สำหรับประสิทธิผลในการนำโปรแกรมใกล้บ้านสมานใจไปใช้ทั่วประเทศ ในปี 2554-2555 พบว่า เมื่อผู้ติดสุราได้รับการดูแลติดตามเยี่ยมบ้านตามโปรแกรม สามารถลดการดื่มสุราได้ถึงร้อยละ 90-98 เลิกดื่มสุราได้ถึงร้อยละ 29-35 มีการกลับไปรักษาซ้ำลดลงและมีคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้น โดยปัจจุบันกรมควบคุมโรค กระทรวงสาธารณสุข ได้ประกาศเป็นนโยบายให้โรงพยาบาลทั่วประเทศ ใช้โปรแกรมนี้เป็นหนึ่งในชุดเครื่องมือสำหรับบำบัดผู้ติดสุราหลังจำหน่าย 

Alcohol Rhythm ถือโอกาสนี้สนทนากับ ดร.หรรษา ว่าด้วยที่มาที่ไปและกระบวนการของโปรแกรม‘ใกล้บ้าน สมานใจ’ ตลอดจนวิธีคิดและมุมมองต่อปัญหาผู้ติดสุราในประเทศไทย 

อยากให้อาจารย์ช่วยเล่าที่มาที่ไปของโปรแกรม ‘ใกล้บ้าน สมานใจ’ ให้ฟังคร่าวๆ

ใกล้บ้านสมานใจ พัฒนาขึ้นมาภายใต้แนวคิด ‘การบำบัดดูแลเชิงรุกในชุมชน’ ซึ่งตั้งต้นมาจากงานวิจัยในอเมริกา ที่ใช้วิธีการนี้ช่วยเหลือผู้ที่มีปัญหาจิตเวชหลังออกจากโรงพยาบาล ไม่ให้ต้องกลับเข้าโรงพยาบาลอีก และสามารถใช้ชีวิตอยู่ในชุมชนได้นานที่สุดโดยให้บุคลากรด้านสุขภาพที่อยู่ในพื้นที่ เข้าไปช่วยดูแล ประคับประคอง และให้คำปรึกษา

เราจึงนำแนวคิดนี้มาปรับใช้กับผู้ที่มีปัญหาจากการดื่มสุรา โดยทำเป็นงานวิจัยที่เกิดจากความร่วมมือกันของแผนวิจัยระบบสุรา (IMAP) คณะพยาบาลศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่  โรงพยาบาลสวนปรุง  และโรงพยาบาลจอมทอง เชียงใหม่ เป้าหมายคือมุ่งเน้นการช่วยเหลือติดตามในเชิงรุก โดยอาศัยทีมบุคลากรด้านสุขภาพที่รับผิดชอบในพื้นที่ที่ผู้ติดสุราอาศัยอยู่ ร่วมกับการประคับประคอง ดูแลให้กำลังใจจากญาติและครอบครัว เพื่อช่วยให้ผู้ติดสุราหลังการบำบัดสามารถลด ละ เลิกการดื่มสุรา และไม่กลับไปติดสุราซ้ำอีก 

ช่วงแรกที่เริ่มโครงการนี้ ค้นพบอะไรบ้าง

เราพบว่า ผู้ติดสุราส่วนใหญ่ เขาจะมีปัญหาจากการดื่มสุรา และติดสุรา พอเข้ามาโรงพยาบาล เราแก้เรื่องทางกายได้ คึอช่วยถอนพิษสุรา แต่เราจะพบว่า ผู้ติดสุราเหล่านี้ จะเข้าออกโรงพยาบาลบ่อยมาก บางคนกลับมา 40-60 ครั้ง ในระยะเวลา 20-30 ปี จึงพยายามหาสาเหตุว่าเกิดจากอะไร ก็พบว่า คนเหล่านี้แม้จะรักษาทางกายแล้ว แต่ยังมีปัญหาเรื่องติดทางใจ เช่น เมื่อรักษาทางกายออกจากโรงพยาบาลไปแล้ว กลับไปอยู่ในชุมชน เจอสิ่งยั่วยุ หรือเจอปัญหาชีวิต ก็กลับไปดื่มอีก และกลับมาเป็นโรคติดสุราซ้ำแล้วซ้ำอีก

แผนงานวิจัยระบบสุรา จึงมีความคิดว่า น่าจะมีแนวทางประคับประคองคนเหล่านี้ให้มีประสิทธิภาพมากขึ้น เพราะโรคติดสุราไม่เหมือนโรคทั่วไปที่รักษาแล้วหายขาด แต่โรคนี้มันมีทั้งติดทางกาย และติดทางใจ จึงเป็นที่มาที่ไปว่า จะทำอย่างไรให้คนที่เข้ามารักษาอาการทางกายแล้ว กลับออกไปใช้ชีวิตในชุมชนได้นานขึ้น โดยไม่ต้องกลับมารักษาอีก 

ด้วยเหตุนี้เราจึงเห็นว่า การบำบัดดูแลเชิงรุกในชุมชน น่าจะเป็นวิธีที่เหมาะที่จะช่วยเหลือคนกลุ่มนี้ได้ ก็เลยทำเป็นงานวิจัยเชิงปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วม โดยพัฒนาโปรแกรม ‘ใกล้บ้าน สมานใจ’ ขึ้นมาในพื้นที่จังหวัดเชียงใหม่ก่อน ใช้วิธีการลงพื้นที่ ซึ่งไม่ใช่แค่การเยี่ยมบ้านอย่างเดียว แต่เราใส่การบำบัดดูแลเข้าไปด้วย ซึ่งประกอบด้วย 3 ด้าน 9 องค์ประกอบ ที่ได้มาจากงานวิจัย

3 ด้าน 9 องค์ประกอบที่ว่า มีอะไรบ้าง และนำไปปฏิบัติอย่างไร

3 ด้าน คือ 1) การดูแล ประกอบด้วย เรื่องยา การให้คำปรึกษา และการเข้ารับบริการสุขภาพ  2) การฟื้นฟูสภาพ จะเน้นเรื่องการส่งเสริมสุขภาพ และการดำเนินชีวิตประจำวัน  3) การบริการสนับสนุนและประคับประคอง ประกอบด้วยเรื่องโอกาสในการทำงาน การจัดการเอกสารต่างๆ การช่วยเหลือเรื่องที่พักอาศัย และการจัดการค่าใช้จ่าย 

พอเรามี 3 ด้าน 9 องค์ประกอบที่ว่ามา ก็นำมาสู่การปฏิบัติ ลงพื้นที่ เพื่อบำบัดดูแล โดยจะลงทั้งหมด 10 ครั้งใน 1 ปี โดย 5 ครั้งแรก เราจะลงสัปดาห์ละครั้ง 5 สัปดาห์ติดต่อกัน เพื่อจะทำกระบวนการบำบัดให้ครบ 9 องค์ประกอบ

ครั้งแรก จะดูเรื่องที่อยู่อาศัยกับกิจวัตรประจำวัน กำจัดสิ่งที่ยั่วยุ เช่น ขวดสุรา ขวดเบียร์ เพื่อจะได้ไม่มีตัวกระตุ้น ส่วนกิจวัตรประจำวัน ก็จะให้เขาดูแลในส่วนของการแต่งกาย เสื้อผ้า ความสะอาด 

ครั้งที่สอง เป็นเรื่องของการดูแลตรวจสอบปัญหาอื่นๆ ที่เกี่ยวเนื่องมาจากการดื่มสุรา เช่น เวลาที่เขาอาจเมาค้างมา หรือถอนพิษมา ถ่ายเป็นเลือด เขาก็จะได้รับการชี้แนะว่าต้องทำอย่างไร ควรปรับพฤติกรรมแบบไหน 

ครั้งที่สาม จะเป็นเรื่องการดูแลสุขภาพกายและใจ ทางกายก็เช่น การรับประทานยาให้สม่ำเสมอ รู้ว่าผลของยาคืออะไร ส่วนทางใจ ก็เช่นการสอนให้รู้จักขอโทษ รู้จักยอมรับความผิดพลาด ที่สำคัญคือ เวลามีสิ่งเร้า หรือมีคนมาชวน จะปฏิเสธยังไง เพราะบางคนปฏิเสธไม่เป็น เวลามีคนชวนไปดื่ม ควบคุมตัวเองไม่ได้ พวกนี้เราจะฝึกทักษะให้หมดเลย

ครั้งที่สี่ เป็นเรื่องของงานกับเงิน ตามไปดูว่าการทำงานเป็นยังไงบ้าง มีอะไรขาดตกบกพร่องมั้ย หรือไปทำงานแล้วยังดื่มสุราอยู่มั้ย บางคนเป็นช่างฝีมือดี แต่พอติดสุราแล้วทำงานไม่ได้ มือไม้สั่น มีผลข้างเคียง ก็จะทำให้เขาเสียโอกาสในการทำงาน แล้วผลที่ตามมาก็คือเงินขาดมือ สุดท้ายก็วนเป็นวัฏจักร 

หรือสำหรับคนที่ยังไม่มีงาน บางทีบุคลากรด้านสุขภาพที่ไปลงพื้นที่ ก็อาจช่วยออกหน้าให้ เช่น พาไปฝากงานตามปั๊มน้ำมัน ช่วยยืนยันว่าคนนี้ทำงานได้นะ ไม่ติดเหล้าแล้ว เพราะเมื่อเขามีงานทำ เขาก็จะรู้สึกว่ามีคุณค่าในตัวเองมากขึ้น ส่วนด้านการเงิน ก็จะสอนให้เขารู้จักการออม งดดื่ม แล้วเอาเงินที่จะไปดื่มมาหยอดกระปุกออมสิน ทำเป็นบัญชีครัวเรือน

นั่นคือการดูแลต่อเนื่อง 4 สัปดาห์ พอสัปดาห์ที่ 5 เราจะเช็คว่ามีปัญหาตรงไหนบ้างที่ยังไม่ได้แก้ไข เป็นการเช็ครอบสุดท้ายเพื่อดูว่าก๊อกไหนยังรั่วอยู่ ถ้าเจอตรงไหนรั่ว ก็อุดมันซ้ำ ซึ่งการเยี่ยมครั้งที่ 5 นี้ จะเป็นแนวทางของการเยี่ยมครั้งที่ 6 – 10 เพราะหลังจากครั้งนี้ เราจะไม่มาทุกสัปดาห์แล้ว แต่จะเว้นระยะหนึ่งเดือน สามเดือน หกเดือน เก้าเดือน สิบสองสองเดือน จนครบ 10 ครั้งในหนึ่งปีพอดี

โดยในครั้งที่ 5 เราจะให้เขาทำหนังสือสัญญาไว้ แล้วลงชื่อสามฝ่าย คนตัวเขาเอง ญาติหรือครอบคัว และบุคลากรผู้ดูแล ในสัญญาจะให้เขาเขียนถ้อยคำไว้ เช่น ถ้ามีคนชวนกินเหล้า ข้าพเจ้าจะปฏิเสธ, ข้าพเจ้าจะพูดดีๆ กับภรรยา ไม่ใช้อารมณ์ เพื่อจะได้ไม่นำไปสู่การทะเลาะวิวาท, ข้าพเจ้าจะดูแลร่างกาย ออกกำลังกายเพื่อให้ร่างกายแข็งแรง เป็นต้น พอทำสัญญาแล้ว การเยี่ยมตั้งแต่ครั้งที่ 6 เป็นต้นไป ซึ่งมีระยะห่าง เราก็ต้องวัดใจเขา จะบอกเขาว่าเราไม่ได้มาบ่อยแล้วนะ เพราะเรารู้ว่าคุณจะพยายามเปลี่ยนแปลงตัวเอง

การลงพื้นที่ช่วงแรก จำเป็นต้องเช็คให้ครบทุกองค์ประกอบไหม เพราะแต่ละคนก็อาจมีปัญหาต่างกันไป ทำไมไม่เจาะจงไปที่ปัญหารายบุคคลไปเลย

เราก็เคยคิดแบบนั้น แต่เอาเข้าจริงแล้ว เวลาเราลงพื้นที่ เราไม่มีทางรู้ร้อยเปอร์เซนต์หรอกว่าใครมีปัญหาอะไร ความเชื่อพื้นฐานของเราคือ อาจมีอะไรบางอย่างซึ่งเขาไม่บอก แล้วในเมื่อไหนๆ เราพบว่า 9 องค์ประกอบนี้แหละ คือตัวการที่นำไปสู่การดื่มสุราซ้ำ ฉะนั้นเราก็ดูแลทั้ง 9 องค์ประกอบเลยละกัน 

เป้าหมายของโปรแกรมนี้ คือการทำให้เขาเลิกโดยเด็ดขาดเลยไหม

ไม่ใช่ โปรแกรมนี้เราไม่ได้เน้นให้เลิก เพราะส่วนใหญ่คนเหล่านี้จะดื่มมานาน ดื่มเยอะ อย่างต่ำๆ ก็ยี่สิบปีขึ้นไป ฉะนั้นเป้าหมายจึงไม่ใช่การทำให้เลิกขาด เขาอาจยังดื่มอยู่ก็ได้ แต่อย่าดื่มจนป่วยอีก ทีนี้ สิ่งที่เราได้มาเป็นของแถม คือมีคนที่เลิกขาดได้ถึง 29-35% ซึ่งเป็นสิ่งที่เราตื่นเต้นมาก และแสดงให้เห็นว่าแนวคิดที่เราใช้ สามารถช่วยปิดช่องว่างที่จะทำให้เขากลับไปดื่มได้จริง 

จากที่เล่าว่าเริ่มต้นทดลองใช้ในเชียงใหม่ หลังจากนั้นทำอย่างไรให้โปรแกรมนี้ยกระดับไปสู่ระดับประเทศได้

จากโมเดลที่เล่าให้ฟัง ซึ่งเราทดลองนำไปใช้ในพื้นที่เชียงใหม่ ก็ได้นำมาสู่การทำวิจัยชุดที่สอง เพื่อศึกษาว่าโมเดลนี้สามารถนำไปใช้ในวงกว้างได้หรือไม่ คือการศึกษาผลลัพธ์ทางกระบวนการ เพื่อทดสอบว่า ทำได้ไหม ทำได้จริงรึเปล่า ทำแล้วเป็นที่พอใจของผู้ติดสุรา รวมถึงญาติและบุคลากรด้านสุขภาพไหม 

อีกส่วนคือการวัดผลลัพธ์ทางคลินิค คือลดการดื่มลงได้จริงรึเปล่า ความรู้สึกมีคุณค่าในตัวเองเป็นยังไง คุณภาพชีวิตเป็นยังไง 

ส่วนสุดท้าย คือการดูต้นทุนประสิทธิผล ว่าใช้แล้วสิ้นเปลืองค่าใช้จ่ายไหม เหมาะสำหรับการนำไปปรับใช้ในนโยบายระดับประเทศไหม มีความคุ้มค่าคุ้มทุนไหม 

โดยเราทำการศึกษาใน 4 ภูมิภาค ทั่วประเทศ ตั้งต้นจากโรงพยาบาลจิตเวช ในสังกัดกรมสุขภาพจิต กระทรวงสาธารณสุข โดยอาศัยความร่วมมือจากโรงพยาบาลชุมชนที่เป็นลูกข่ายของโรงพยาบาลจิตเวชนั้นๆ ใช้เวลาศึกษาอยู่ราวๆ สองปี ซึ่งได้คำตอบที่น่าสนใจคือ สามารถลดละเลิกการดื่มสุรา เฉลี่ยในระดับประเทศได้ 95-98 % โดยมีคนที่สามารถเลิกดื่มได้ 29-35% อย่างที่บอกไป

ส่วนผลลัพธ์ทางคลินิก เราพบว่าคุณภาพชีวิตเขาดีขึ้นจริง มีปัญหาจากการดื่มสุราลดลง ส่วนผลลัพธ์ทางกระบวนการ เราพบว่าผู้ติดสุราพอใจกับสิ่งที่เกิดขึ้น โดยเราประเมินจากประโยชน์ที่เกิดขึ้นกับเขา ผลที่ได้คือ เขาบอกว่าเขาได้ประโยชน์จริง เพราะสามารถกลับไปทำงานได้ เขามีเงินเพียงพอสำหรับใช้จ่าย เขาสุขภาพแข็งแรงขึ้น ที่สำคัญคือเขาเป็นที่ยอมรับของคนในหมู่บ้านและชุมชน ไม่ถูกมองเป็นขยะของสังคมอีกต่อไป

ส่วนความพึงพอใจของญาติ ก็เป็นไปในทำนองเดียวกัน คือรู้สึกว่าได้คนของเขากลับคืนมา บางรายร้องไห้ บอกว่ายิ่งกว่าถูกล็อตเตอรี่รางวัลที่หนึ่ง เพราะบางกรณี ช่วงที่เขายังติดสุรานั้น ถึงกับต้องขายบ้าน ขายรถ ขายที่ดิน ถูกไล่ออกจากงาน

มีกรณีตัวอย่างที่น่าสนใจไหม

มีเคสหนึ่งเราตามไปเยี่ยม อยู่ที่ลำปาง พบว่าเขาไม่เหลืออะไรเลย เคยทำงานราชการ ก็ถูกไล่ออก แม้เจ้านายจะให้ไปบำบัดแล้ว กลับมาก็ยังเลิกไม่ได้ สุดท้ายเขาสูญเสียทุกอย่าง แต่พอมีโปรแกรมนี้ลงไป ใช้เวลาหนึ่งปีเต็ม ปรากฏว่าหลังจากการติดตามผลเมื่อผ่านไปสามปี เขาได้งานกลับคืนมาทั้งหมด ได้ที่ดินใหม่ เริ่มต้นครอบครัวใหม่ ที่สำคัญคือ แม่เขาพูดจากปากเลยว่า ต่อให้ไฟไหม้บ้าน ก็ยังไม่เสียหายเท่ากับลูกติดเหล้า เพราะเขาเหมือนได้รับชีวิตใหม่ 

อีกเคสที่เป็นเคสคลาสสิก คือลุงคนนึงที่อยู่ภาคใต้ เคยเมาหนักจนพลัดตกท้องร่อง มีปัญหาทะเลาะตบตีภรรยา แต่พอโปรแกรมนี้ลงไป ก็ช่วยชุบชีวิตเขาใหม่ เราไปเยี่ยมหลังจากห้าปีผ่านไป พบว่าลุงคนนี้กลายเป็นคนใหม่ หน้าตาสดชื่นแจ่มใส ดูดี ที่สำคัญคือกำลังจะสมัครเป็นนายก อบต. 

ตลอดหลายปีที่ทำมา เราพบกรณีที่น่าสนใจมากมาย แต่โดยรวมคือมันสามารถทำให้คุณภาพชีวิตของเขาดีขึ้นได้ รวมถึงคนรอบข้างก็ดีขึ้น นี่คือผลลัพธ์เชิงกระบวนการ

ส่วนสุดท้ายที่ยังไม่ได้พูด คือด้านต้นทุนประสิทธิผล เราพบว่าการที่เขาไม่ต้องกลับไปรักษาตัวที่โรงพยาบาลซ้ำแล้วซ้ำอีก ช่วยประหยัดงบประมาณได้มหาศาล ยกตัวอย่างง่ายๆ ว่า คนไข้หนึ่งราย เข้ารับการบำบัดหนึ่งครั้ง จะหมดเงินราวๆ สองหมื่นบาทต่อคน ต่อครั้ง แล้วลองคิดดูว่า ถ้าคนหนึ่ง ต้องเข้าออกโรงพยาบาลหลายๆ ครั้ง เช่น มารักษาแล้วกลับออกไปได้เดือนเดียว กลับมาอีกด้วยโรคเดิม เพราะไม่สามารถควบคุมหรือประคับประคองตัวเองได้ จะคิดเป็นค่าใช้จ่ายเท่าไหร่ 

อย่างที่เล่าให้ฟังว่า บางรายกลับมา 20 กว่าครั้ง หนักๆ หน่อย ก็ 30-40 ครั้ง ในระยะเวลาหลายสิบปี แล้วเอาสองหมื่นคูณเข้าไป คิดเป็นเงินมหาศาล ซึ่งการทำโปรแกรมนี้ เอาเข้าจริงแล้วไม่แทบเสียเงินด้วยซ้ำ เพราะยังไงเจ้าหน้าที่สาธารณสุข บุคลากรสุขภาพในชุมชน เขาต้องลงพื้นที่อยู่แล้ว เป็นงานประจำของเขา อาจเสียเงินค่าเอาไข่เอาข้าวไปฝาก (หัวเราะ) เป็นสินน้ำใจ หรืออาจมีค่าน้ำมันนิดๆ หน่อยๆ แต่โดยพื้นฐานมันเป็นงานในหน้าที่ของเขาอยู่แล้ว 

แต่ในเมื่อมันเป็นงานวิจัย เราก็ต้องคำนวณหน่อย ซึ่งพอคำนวณออกมา เป็นเงินเฉลี่ย 150 บาทต่อการเยี่ยมหนึ่งครั้ง หรือ 1,500 บาทต่อการเยี่ยมสิบครั้งก็ถือว่าคุ้มค่าคุ้มทุน ประหยัดกว่าการที่เขาต้องกลับไปอยู่ในโรงพยาบาลแน่นอน 

ที่สำคัญคือ บุคลากรที่ไปเยี่ยม ก็คือคนใกล้บ้านที่ทำหน้าที่ตรงนั้นอยู่แล้ว มีต้นทุนทางสังคมคือรู้จักสมาชิกในชุมชนดีอยู่แล้ว แล้วก็สามารถลงพื้นที่ได้ 24 ชั่วโมง นี่คือความ ‘ใกล้บ้าน’ ส่วนเรื่อง’สมานใจ’ ก็คือการติดตามใน 3 ด้าน 9 องค์ประกอบอย่างที่บอกไป ซึ่งผลลัพธ์ที่ออกมา คือสามารถช่วยจัดการกับผู้ที่จะกลับไปดื่มสุราซ้ำ รวมถึงการป่วยด้วยโรคติดสุราได้อย่างยั่งยืน

ทราบมาว่าปัจจุบัน กระทรวงสาธารณสุข ได้บรรจุโปรแกรมนี้เข้าไปเป็นส่วนหนึ่งของนโยบายแล้ว

ใช่ ปัจจุบัน กรมควบคุมโรค กระทรวงสาธารณสุข ได้บรรจุโปรแกรม ใกล้บ้านสมานใจ ให้เป็นกระบวนการช่วยเหลือผู้ติดสุราชุดที่ 3 เพื่อนำไปใช้การดูแลและประคับประคองหลังจากผู้ป่วยถูกจำหน่ายออกจากโรงพยาบาล ต่อเนื่องจากชุดที่ 1 คือการคัดกรองผู้มีปัญหาจากสุรา เพื่อส่งเข้าระบบ ถ้าพบว่ามีปัญหา ก็จะส่งเข้าไปบำบัดในโรงพยาบาลด้วยเครื่องมือการบำบัด ชุดที่ 2  ต่อมาเมื่อจำหน่ายจากโรงพยาบาลแล้ว ก็จะทำการติดตามและประคับประคองด้วยเครื่องชุดที่ 3 คือโปรแกรมใกล้บ้านสมานใจ ต่อด้วยชุดที่ 4 คือการดูแลประคับประคองร่วมกับกับ อสม. และคนในพื้นที่ ด้วยมาตรฐานชุมชน

โดยส่วนตัว อาจารย์ค้นพบอะไรใหม่ๆ จากการทำโปรแกรมนี้ไหม

รู้สึกว่างานดูแลผู้ติดสารเสพติด เป็นงานที่ละเอียดอ่อนและซับซ้อน การที่คนๆ หนึ่งเข้าไปพัวพันกับการใช้สารเสพติด โดยเฉพาะสารเสพติดประเภทสุรา ซึ่งถูกกฎหมาย เป็นอะไรที่คนข้างนอกอาจมองไม่เห็น ว่าเพราะอะไรเขาถึงต้องไปยุ่งเกี่ยวหรือใช้สารเสพติดประเภทสุราจนเขาป่วย 

แต่เมื่อเราได้ลงไปสัมผัสและทำงานกับกลุ่มคนเหล่านี้ เราจะเริ่มเห็นว่า ตอนแรกๆ เขาอาจจะหลงเข้าไปอยู่กับสุรา แต่เมื่อเวลาผ่านไป มันมีปัจจัยอีกมากมาย โดยเฉพาะ 3 ด้าน 9 องค์ประกอบ ที่เราใช้เป็นแนวทางในการดูแล ล้วนเป็นปัจจัยที่นำไปสู่การกลับไปดื่มซ้ำทั้งสิ้น 

ที่สำคัญ คำว่าสารเสพติด มันคือสารเคมีที่มีผลต่อสมอง เมื่อเขาหลงเข้าไปในวังวนนั้นแล้ว จึงเป็นเรื่องยากมากที่เขาจะหลุดออกมาได้ด้วยตัวเอง ฉะนั้น นอกจากการเปลี่ยนแปลงด้วยตัวเองเป็นหลักแล้ว ยังต้องอาศัยการประคับประคองจากคนใกล้ตัว รวมถึงผู้รู้อย่างบุคลากรด้านสุขภาพด้วย เขาจึงจะสามารถหลุดออกจากวังวนนั้นได้ แล้วกลับมาเป็นคนที่มีคุณภาพต่อสังคมดังเดิม

แต่กับคนทั่วไป อาจไม่ได้มองอย่างเข้าใจขนาดนั้น

ใช่ คนทั่วไปมักเข้าใจว่าการลด เลิก ตัด ไม่ใช้สารเสพติด ไม่ดื่มเหล้า ไม่น่าจะใช่เรื่องยาก แต่ในความเป็นจริง มันเป็นเรื่องของการติด เป็นเรื่องของสมอง ซึ่งแก้ยาก ดังนั้นถ้าไม่มีใครช่วยเหลือ ช่วยประคับประคองเขา กระทั่งไปประณาม ตั้งข้อรังเกียจ มองว่าเป็นการหาเรื่องใส่ตัว ทำตัวเอง แก้ปัญหาผิดๆ โดยไม่ได้ให้ความสำคัญและช่วยเหลือเขาอย่างจริงจัง แบบนั้นถือว่ามาไม่ถูกทาง

สำหรับคนที่ไม่ติด เราอาจมองแบบนั้นได้บ้าง เพราะเขายังไม่ป่วย แต่กับคนที่ติด มันหมายความว่าเขาป่วย ยังไงเราก็ต้องช่วยเขา ฉะนั้นโดยส่วนตัว จึงมองว่าควรต้องช่วย และควรต้องช่วยอย่างจริงจัง เพราะตัวเขาเองก็ทุกข์อย่างแสนสาหัสกับการต้องติดอยู่ในหลุมดำของการติดสุรา

นอกจากโปรแกรม ‘ใกล้บ้าน สมานใจ’ แล้ว ดร.หรรษา เศรษฐบุปผา ยังดูแลรับผิดชอบโครงการเกี่ยวกับการเลิกสุราอีกหลายโปรแกรม อาทิ โครงการ โทรถามตามเยี่ยม, เลิกเหล้าเพราะมีเรา, แอพพลิเคชั่น ‘เลิกเหล้าเข้าท่า’, ปัญญาชนคนไม่เมา ฯลฯ

เมื่อเดือนกรกฎาคมที่ผ่านมา เธอได้รับรางวัลธัญญารักษ์อวอร์ด ประจำปี 2561 ประเภทผู้ที่มีผลงานวิชาการด้านการบำบัดรักษาผู้เสพ ผู้ติดยาเสพติด การป้องกันและการแก้ไขปัญหายาเสพติด

ส่วนโปรแกรม ‘ใกล้บ้าน สมานใจ’ เคยได้รับรางวัลชนะเลิศ การประกวดนวัตกรรมเพื่อประชาชน จากสมาคมพยาบาลแห่งประเทศไทย และสภาพยาบาลแห่งประเทศไทย ในปี 2558 และได้รับการคัดเลือกให้เป็น 1 ใน 10 สุดยอดนวัตกรรมแห่งประเทศ จากเวที National Innovation Award ประจำปี 2561

 

Download คู่มือการดูแลผู้ติดสุราสำหรับ ‘ญาติ’ ในโปรแกรมใกล้บ้านสมานใจ

Download คู่มือการดูแลผู้ติดสุราสำหรับ ‘บุคลากรสุขภาพ’ ในโปรแกรมใกล้บ้านสมานใจ

เรื่องและภาพ: ทีมงาน Alcohol Rhythm

The post ‘ใกล้บ้าน สมานใจ’ : คุยกับ ดร.หรรษา เศรษฐบุปผา ว่าด้วยนวัตกรรมบำบัดคนติดสุรา appeared first on Alcohol Rhythm.