การบำบัดสุรา Archives - Alcohol Rhythm

เข้าใจ-ดูแล-ช่วยเหลือผู้ติดเหล้าได้ เริ่มต้นง่ายๆ ที่นี่

admin — Tue, 13 Jul 2021 11:08:20 +0000

สามีติดเหล้าทำอย่างไรดี? ตัวเรามีปัญหาเรื่องการดื่มหรือเปล่า? จะเริ่มต้นเลิกเหล้าได้อย่างไรบ้าง?

จากสารพัดคำถาม Alcohol Rhythm เปลี่ยนจังหวะชีวิตคนติดเหล้า รวมบทความที่ช่วยไขความกระจ่างให้คุณได้พบคำตอบแบบม้วนเดียวจบ! เริ่มต้นทำความเข้าใจ ดูแล และช่วยเหลือผู้ติดสุราที่คุณห่วงใยได้เลย

อ่านประสบการณ์ผู้ติดสุราคนอื่นๆ (คลิก)

ค้นหาไฟล์คู่มือดูแลคนติดเหล้าและการรักษาสำหรับผู้ติดสุราเรื้อรัง / ญาติ / บุคลากรทางการแพทย์ (คลิก)

เรื่องและภาพ : ทีมงาน Alcohol Rhythm

The post เข้าใจ-ดูแล-ช่วยเหลือผู้ติดเหล้าได้ เริ่มต้นง่ายๆ ที่นี่ appeared first on Alcohol Rhythm.

เปลี่ยนจังหวะชีวิต สำรวจจิตใจตนเองก่อนดื่ม (Photo Essay)

admin — Mon, 21 Jun 2021 06:33:12 +0000

กลางเดือนมิถุนายนที่ผ่านมา ช่วงเวลาที่หลายคนต่างโหยหาการออกนอกบ้านและอาจหดหู่เศร้าใจ ARAMAROM (อารามอารมณ์) งานนิทรรศการของ Eyedropper Fill x Occa ถูกจัดขึ้นที่ศูนย์กลางค้าริเวอร์ซิตี้ กรุงเทพมหานคร เพื่อเป็นสถานที่สงบให้กับคนที่กำลังหลงทางได้ย้อนกลับมาสำรวจอารมณ์ ความรู้สึกนึกคิดภายในใจ และหาทางออกที่เหมาะสมให้กับตนเอง

โดยกระบวนการสำรวจจิตใจในนิทรรศการนั้น ถือว่ามีวิธีคิดที่สามารถประยุกต์ใช้เป็นตัวช่วยหนึ่งของผู้ติดสุราได้ เพราะการทบทวนถึงพฤติกรรมการดื่มและต้นตอสาเหตุของการดื่มคือจุดเริ่มต้นของการทำความเข้าใจสถานการณ์ตนเอง ยอมรับ และจะนำไปสู่เส้นทางการลด ละ เลิก ในที่สุด

Alcohol Rhythm เปลี่ยนจังหวะชีวิตคนติดเหล้า จึงขอชวนคุณย้อนมองความรู้สึกของตนเองไปพร้อมๆ กัน ผ่านชุดภาพถ่ายจากนิทรรศการ ARAMAROM

1.

“เรารู้สึกอะไรอยู่บ้างในตอนนี้”

นี่เป็นคำถามแรกที่ก่อนถอดรองเท้าก้าวเข้าไปสู่ภายในงานนิทรรศการ และเป็นคำถามแรกที่เราใช้สำรวจจิตใจตนเอง

เมื่อเข้าไปในบริเวณงานนิทรรศการ เท้าของเรารู้สึกได้ถึงสัมผัสของพื้นผ้าใบของงาน หูได้ยินเสียงที่เริ่มต้นบรรยายจากโทรศัพท์ พร้อมกับการตั้งสติผ่านลมหายใจ การอยู่กับปัจจุบันเป็นเสมือนสัญญาณในการเริ่มสำรวจตนเองเข้างานอย่างแท้จริง

จุดเริ่มต้นของงานเปรียบเสมือนอุโมงค์จงกรมที่ทำให้เราต้องอยู่กับตัวเองในช่วงเวลาหนึ่ง การเดินสัมผัสบนผ้าใบที่ถูกขึงไว้ พร้อมกับเริ่มกำหนดลมหายใจเข้าออกอย่างช้าๆ จะทำให้เราได้สัมผัสถึงอารมณ์จากเบื้องลึกอย่างแท้จริง เราจะมีอารมณ์อย่างไร คิดอะไรอยู่ ที่ผ่านมาเป็นอย่างไร

เมื่อสิ้นสุดทางเดินและสิ้นสุดการตั้งสติอยู่กับปัจจุบัน เราจะพบห้องต่าง ๆ ถูกแบ่งเอาไว้ตามความรู้สึก ดังนี้

2.

ความเปราะบางในใจเรา

ห้องแรกคือพื้นที่ให้คนปลดปล่อยความรู้สึกที่อึดอัด เครียด ก้อนหินสีแดงเปรียบเสมือนธรรมชาติของมนุษย์ที่เมื่อเกิดความรู้สึกเครียด หรือความรู้สึกทางลบ เราจะเห็นมันได้อย่างเด่นชัด สีแดงเปรียบเสมือนความร้อนรุ่มในจิตใจ และคนต้องการลบล้าง ปลดปล่อยความรู้สึกเหล่านั้นออกไป แม้จะชั่วครั้งชั่วคราวก็ยังดี

สำหรับผู้ติดสุราที่ต้องการหาทางออกบางอย่าง ทางเลือกของเขาอาจมองเห็นมีเพียงแค่แอลกอฮอล์ ที่เป็นเหมือนเพื่อนยามทุกข์ใจอยู่เสมอ แต่อีกนัยหนึ่ง รูปทรงของก้อนหินสีแดงก็กำลังบอกเราว่า ในบางครั้ง จุดเริ่มต้นของการค้นพบทางออก คือ การยอมรับว่ามีตะกอนในใจเรา พยายามเพ่งพินิจรู้เท่าทันมัน อย่าให้มันใหญ่โตไปกว่าเรา มีอำนาจเหนือเรา

3.

นับ 1 แล้วเริ่มใหม่ได้เสมอ

ผ่านพ้นการมองเห็นความรู้สึกเชิงลบของตนเองอย่างแจ่มแจ้ง ต่อไปคือห้องสำหรับการเรียกสติ และสมาธิกลับมาอีกครั้งผ่านการกำหนดลมหายใจ การมีพื้นที่สำหรับให้สำหรับคลายกังวล สีเหลืองสว่างในความเงียบสงบไม่ต่างอะไรกับความหวังและการพยายามเริ่มต้นใหม่ผ่านสิ่งเล็กๆ ใกล้ตัว

เมื่อได้ลองพยายามเริ่มต้นกำหนดลมหายใจ แสงไฟต่างๆ อาจเปรียบได้กับเส้นสายนำทางให้เราย้อนกลับไปถึงสาเหตุและต้นตอของปัญหาในชีวิตที่ทำให้ผู้ติดสุราหลายคนเริ่มต้นดื่ม การลองทำความเข้าใจดูกับมันสักครั้ง อาจพบว่าสิ่งรอบตัวต่าง ๆ สามารถบำบัดจิตใจเราแทนแอลกอฮอล์ได้อยู่ไม่น้อยเลย แล้วเป็นไปได้ไหมที่เราจะแก้ไขปัญหาในชีวิตเหล่านั้น ไม่หลีกหนีโดยการดื่มอีก

4.

พื้นที่ปลอดภัยใกล้ตัว

ห้องสุดท้ายคือพื้นที่ที่มอบความปลอดภัย แสดงออกผ่าน Beanbag ซึ่งมองผิวเผินเปรียบเหมือนก้อนเมฆที่โอบอุ้มตัวเรา สีฟ้าอ่อนจางชวนให้คนรู้สึกสบายใจ พื้นที่ที่โอบล้อมด้วยวัตถุที่พร้อมจะรองรับเราทุกเมื่อ เปรียบเสมือนการมีพื้นที่สำหรับชาร์จแบตในร่างกายและจิตใจให้กลับมาเคลื่อนไหวได้อีกครั้งและสะท้อนให้เห็นว่าสุดท้ายแล้ว สิ่งที่คนเราต้องการคือความรู้สึกปลอดภัย ผู้ติดสุราเองก็ต้องการมีพื้นที่ปลอดภัยสำหรับตนเองและต้องการบางสิ่งบางอย่าง หรือใครบางคนช่วยพยุงเราเอาไว้ในยามที่เหนื่อยล้าหรือทุกข์ใจ กลับมาพักพิงได้ในทุกครั้ง

หากลองสังเกตดีๆ อาจพบว่าพื้นที่ปลอดภัยและคอยโอบกอดให้เราพักพิงอยู่เสมออาจเป็นสิ่งหรือคนที่อยู่ใกล้ตัวก็ได้

ท้ายที่สุดนี้ เมื่อขาก้าวออกมาจากงาน สิ่งที่เราจะพบโดยรอบคือ ‘ผู้คน’ นั่นหมายความว่าสักวันหนึ่ง ผู้ติดสุราจะกลับมาใช้ชีวิตในสังคมได้อย่างเป็นปกติ และภายนอกยังมีนักบำบัด ผู้คนที่คอยรับฟัง ช่วยเหลือให้คุณผ่านพ้นปัญหาไปได้อีกมากมาย อย่าลืมและอย่ากลัวที่จะขอความช่วยเหลือจากคนอื่นถ้าคุณรู้สึกเหนื่อยล้าและทดท้อจนทนไม่ไหวเสียล่ะ

เรื่องและภาพ: ทีมงาน Alcohol Rhythm

The post เปลี่ยนจังหวะชีวิต สำรวจจิตใจตนเองก่อนดื่ม (Photo Essay) appeared first on Alcohol Rhythm.

เจาะสุขภาพจิตและปัญหาในขวดสุรา กับ ธนกฤษ ลิขิตธรากุล

admin — Wed, 09 Jun 2021 08:17:53 +0000

ในปัจจุบัน ประเด็นเรื่อง ‘สุขภาพจิต’ กลายเป็นประเด็นที่ถูกตระหนักถึงมากขึ้น โดยเฉพาะในยุคนี้ที่สถานการณ์หลายๆ อย่างมีความผันผวนและแหลมคม สั่งสมจนจิตใจของใครหลายคนเจ็บป่วย ทำให้คนเริ่มหันมาสนใจและใส่ใจดูแลเรื่องสุขภาพจิตของตนและคนรอบข้างมากขึ้น

อย่างไรก็ดี ปฏิเสธไม่ได้เลยว่ายังมีคนอีกจำนวนหนึ่งที่มีความเข้าใจผิด หรือละเลยประเด็นสุขภาพจิตบางอย่างไป ทั้งปัญหาสุขภาพจิตในเด็ก วัยรุ่น และผู้สูงอายุ โรคซึมเศร้า หรือประเด็นสารเสพติดและพฤติกรรมเสพติด เช่น การติดสุรา ยิ่งก่อเกิดเป็นความไม่เข้าใจและเหมือนยิ่งจะผลักไสคนที่ต้องเจ็บป่วยทางจิตใจออกไปให้มากขึ้น การจะเยียวยาหัวใจที่เจ็บปวดของคนๆ หนึ่งจึงไม่ได้อาศัยแค่ความช่วยเหลือจากบุคลากรทางการแพทย์เท่านั้น แต่ยังรวมถึงการสร้างความเข้าใจให้คนรอบข้างในการช่วยกันประคับประคองจิตใจของคนๆ หนึ่งด้วย

Alcohol Rhythm เปลี่ยนจังหวะชีวิตคนติดเหล้า ชวนอ่านทัศนะบางส่วนของ ธนกฤษ ลิขิตธรากุล นักจิตวิทยาคลินิก สถาบันสุขภาพจิตเด็กและวัยรุ่นราชนครินทร์ สนทนากันถึงสถานการณ์สุขภาพจิตของคนไทย ทำความเข้าใจประเด็นด้านสุขภาพจิตบางอย่างที่อาจถูกละเลยหรือเข้าใจผิด รวมถึงสนทนาเกี่ยวกับปัญหาในขวดสุรา

อ่านบทสัมภาษณ์ธนกฤษ ลิขิตธรากุล ฉบับเต็มได้ ที่นี่

:: ข้อดีของความเครียด ::

คุณพูดถึงเรื่องความเครียด ซึ่งเป็นสิ่งที่มนุษย์ต้องเจออยู่ทุกวัน แล้วเรามีวิธีแยกไหมว่า นี่คือความเครียดปกติ เรายังรับมือได้อยู่ หรือถึงจุดไหนที่เราอาจจะต้องไปพบหรือคุยกับใครสักคนเพื่อขอความช่วยเหลือแล้ว

คนที่ไม่ได้ศึกษาเรื่องความเครียดมามากจะคิดว่าความเครียดเป็นเรื่องไม่ดีหรือถึงขั้นแย่ แต่ถ้าเรามาดูจริงๆ ความเครียดก็มีข้อดีนะ เช่น คนเครียดจะทำให้เกิดความกระตือรือร้น (active) เพราะต้องหาเงิน เดี๋ยวสิ้นเดือนไม่มีจ่าย ตรงนี้อาจจะมองเป็นข้อดีได้ ส่วนถ้าคนเครียดน้อยก็อาจจะเฉื่อย ไม่ค่อยอยากทำอะไร ดูง่ายๆ สมมติเราได้รับงานมาชิ้นหนึ่งให้ส่งปลายเดือน ต้นเดือนก็อาจจะสบายๆ ไม่ได้กระตือรือร้นมากเพราะยังไม่กดดัน แต่พอใกล้ๆ ปลายเดือน เห็นเดตไลน์มาแล้ว เดตไลน์ก็จะเป็นตัวกระตุ้นหรือที่ทางจิตวิทยาเรียกว่า stressor คือกระตุ้นให้เราเกิดความเครียด พอเครียดก็ต้องรีบทำงาน

ดังนั้น ความเครียดมีทั้งข้อดีและข้อเสีย แต่ถ้าเราเครียดมากเกินไปจะสังเกตได้จากอาการทางร่างกายเลย เช่น เริ่มกินไม่ค่อยลง นอนไม่ค่อยได้ อะไรที่เราเคยทำแล้วมีความสุขก็กลายเป็นไม่มีความสุข ไม่ค่อยอยากออกไปไหน ไม่ค่อยอยากทำอะไร นี่อาจเป็นสัญญาณบางอย่างที่บอกว่าคุณต้องเข้ารับคำปรึกษาจากนักจิตวิทยาแล้ว

:: มุมมองต่อการดื่มสุรา ::

ถ้าเป็นเรื่องสุรา หลายคนมักจะบอกว่าไม่ควรให้เด็กดื่มเลย แต่บางคนก็มองว่าครอบครัวหรือผู้ใหญ่ไม่ควรปิดกั้น แต่ควรให้เด็กเรียนรู้ด้วยตนเอง คุณมองความคิดเห็นที่ขัดแย้งกันนี้อย่างไร

ครอบครัวมีส่วนต่อพฤติกรรมของเด็ก ถ้าเป็นเรื่องสุราจะพบเลยว่า คนในครอบครัวบางคนมีพฤติกรรมดื่มสุราอยู่ก่อนแล้ว แต่ถ้าถามว่าควรหรือไม่ควรให้ดื่ม หรือสอนไปด้วยดื่มไปด้วย บอกตรงๆ ผมคิดว่าน่าจะตอบยาก เพราะเป็นเรื่องที่ขึ้นกับบริบทของแต่ละครอบครัว

แต่ถ้าเราคิดง่ายๆ มาลองดูข้อดีข้อเสียของการดื่ม อาจจะต้องตัดสินว่า ถ้าจะให้ลูกเริ่มดื่มจะมีข้อดีข้อเสียยังไง ถ้าไม่ให้ดื่มเลยจะเป็นยังไง เอามาชั่งน้ำหนัก ตรงนี้ผมคงตัดสินไม่ได้ แต่ก็พบนะว่า ถ้าพ่อแม่ทำตัวเป็นแบบอย่างโดยไม่ดื่มเลย โตมาเด็กก็ไม่ดื่ม หรือถึงดื่มก็ดื่มแบบไม่ติด เพราะเขาไม่ได้มองว่าเหล้าเป็นเรื่องที่คุ้นชินกับเด็ก หรือถ้าดื่มก็ดื่มแบบรับผิดชอบตัวเอง

ปัจจุบันถามว่าจะห้ามไม่ให้ดื่มเลยได้ไหม ผมว่าเป็นไปได้ยาก เราอาจจะลองตั้งคำถามใหม่มากกว่า จะทำยังไงให้เด็กมีความรับผิดชอบ หรือคนดื่มมีความรับผิดชอบต่อการดื่มของตนมากขึ้น เราคงไม่พูดหรอกว่าดื่มเหล้าไม่ดียังไง เพราะคนรู้กันเยอะแยะแล้ว แต่ถ้าจะดื่ม ดื่มยังไงให้ไม่เดือดร้อนตัวเองและคนอื่น ตรงนี้น่าจะเป็นเรื่องสำคัญกว่า

:: รู้จักสื่อสาร-เคารพสิทธิคนอื่น ::

เท่าที่ฟังดู เหมือนการสื่อสารเป็นเรื่องสำคัญมากในประเด็นที่เกี่ยวกับสุรา แต่ถ้าเราลองดูการสื่อสารของคนในระบบสุขภาพ จะเห็นว่าหลายครั้งที่การสื่อสารออกไปในลักษณะตีตราคนติดเหล้า เช่น มองว่าจน ขี้เกียจ จึงเลือกดื่มเหล้า ทั้งที่จริงๆ แล้วมีปัญหาที่ซับซ้อนกว่านั้นซ่อนอยู่ คุณมองเรื่องนี้อย่างไร

การสื่อสารเป็นเรื่องสำคัญครับ ถ้าเราบอกว่า จนและเครียดจึงเลือกดื่มเหล้า ผมมองว่าคนสื่อสารก็พยายามหาทางแก้ปัญหาแหละว่า การไปดื่มเหล้าไม่ได้ช่วยให้ปัญหาคุณดีขึ้น คือระยะสั้นอาจจะช่วยให้ลืม แต่ระยะยาวช่วยไม่ได้

เพราะฉะนั้น การสื่อสารที่สำคัญอย่างหนึ่งคือ สอนให้ปฏิเสธเป็น หรือบอกให้คนอื่นเคารพสิทธิของคนที่เลือกจะไม่ดื่มด้วย หรือถ้าเป็นคนดื่ม ดื่มอย่างไรให้รับผิดชอบ เรารู้ว่าปัจจุบันการห้ามไม่ให้ดื่มเหล้าเป็นเรื่องยาก เราจึงต้องดื่มแบบรู้ลิมิตของตัวเอง อันนี้น่าจะสำคัญกว่า

:: กลับมาดื่มซ้ำ ≠ ล้มเหลว ::

คิดว่าอะไรเป็นหัวใจสำคัญในการสื่อสารเรื่องบำบัดสุรา หรือทำให้คนอยากเข้ามารับการบำบัดสุรามากขึ้น

ในแง่การบำบัด เรามองว่าทุกพฤติกรรมเรียนรู้ได้ เป็นได้ก็หยุดได้ ไม่ว่าจะแย่แค่ไหน แต่อย่าลืมว่ามันก็มีโอกาสกลับมาเป็นซ้ำเช่นกัน เพราะฉะนั้น อย่าหมดกำลังใจไป ลองคิดว่าคุณดื่มมา 5-6 ปี จะหยุดภายใน 6 เดือน มันมีโอกาสกลับไปดื่มซ้ำอยู่แล้ว เป็นธรรมชาติของการเปลี่ยนแปลงพฤติกรรม คนที่เลิกไม่ได้ส่วนหนึ่งก็เพราะเขาหมดหวัง มองว่าเลิกได้ 6 เดือนก็กลับมาดื่มอีกแล้ว เลยไม่อยากเลิกดื่มแล้ว

ผมเลยอยากจะบอกว่า ถ้ากลับมาเป็นซ้ำก็ไม่เป็นไร ไม่ต้องหมดกำลังใจ เปลี่ยนใหม่เริ่มใหม่ได้เรื่อยๆ การกลับมาดื่มซ้ำไม่เท่ากับคุณล้มเหลว มันเหมือนคุณเดินขึ้นบันไดมาหลายๆ ขั้น แล้วนี่ก็แค่ย้อนกลับไปขั้นเดียวเอง ไม่ได้หมายความว่ากลับไปเริ่มที่ขั้นแรกเสียเมื่อไหร่

:: เริ่ม ‘ฟัง’ อย่างตั้งใจ ::

ตอนนี้สถานการณ์ในสังคมมีความตึงเครียดหลายอย่าง คุณมีคำแนะนำไหมว่า ในสถานการณ์แบบนี้ เราจะดูแลจิตใจของตนเองและคนอื่นได้อย่างไรบ้าง

ในมุมการดูแลตัวเอง อย่างที่ผมพูดไปแล้วว่า กายกับใจสัมพันธ์กัน ถ้าเราอยากดูแลสุขภาพใจก็เริ่มที่กายก่อนก็ได้ เวลาเครียดหรือไม่สบายใจอาจจะเริ่มจากการกิน นอน ให้ได้ จัดการกิจวัตรประจำวันให้ได้ก่อน

การนอนนี่สำคัญมาก โดยเฉพาะในคนที่มีปัญหาความเครียดหรือซึมเศร้า ซึ่งจะมีปัญหานอนไม่หลับหรือนอนมากเกินไปอยู่แล้ว การนอนไม่หลับจะทำให้ตื่นเช้ามาแล้วไม่มีแรง ควบคุมอารมณ์ได้ยาก ส่งผลกับการจัดการความเครียดด้วย

การออกกำลังกายก็สำคัญ มีงานวิจัยที่ให้ผู้ป่วยซึมเศร้าไปออกกำลังกาย หรือเวลาบำบัด ผมจะใช้คำว่า behaviour activation คือเพิ่มพฤติกรรมเชิงบวก ซึ่งก็อาจจะไม่ใช่แค่ออกกำลังกาย แต่ทำอะไรก็ได้ที่มีความสุข

เรื่องความเครียดก็มีเทคนิคการจัดการความเครียดอยู่ เช่น การฝึกหายใจคลายเครียด เรียกว่า relaxation technique แค่หายใจเฉยๆ ก็ช่วยได้แล้ว เพราะเวลาเราเศร้าหรือกังวล เราก็จะคิดเรื่องนั้นวนๆ ไป ยิ่งคิดก็ยิ่งกลัว ยิ่งกังวล บางคนคิดจนปวดหัว เรียกได้ว่ามันเป็นวงจรกัน แต่ถ้าเราตัดวงจรเหล่านี้ได้ด้วยการปรับพฤติกรรมก็จะทำให้ความคิดลดลง ความกังวลและความเศร้าก็ลดลงตาม

ส่วนถ้าเป็นการดูแลคนอื่น เวลาเห็นคนรอบตัวดูเศร้าๆ เครียดๆ ควรทำอย่างไร ผมให้ความสำคัญกับการฟังอย่างตั้งใจนะ ฟังความรู้สึกเขา แค่นั้นพอแล้ว ลองฟัง หยุด ฟังเขาโดยไม่พูดอะไรตอบไป หรือถ้าพูดก็พูดแค่สะท้อนความรู้สึกเขา เท่านี้ก็มีพลังมากพอจะช่วยใครสักคนแล้ว

เรื่องและภาพ: ทีมงาน Alcohol Rhythm

The post เจาะสุขภาพจิตและปัญหาในขวดสุรา กับ ธนกฤษ ลิขิตธรากุล appeared first on Alcohol Rhythm.

เจาะ (สุขภาพ) จิต กับ ธนกฤษ ลิขิตธรากุล

admin — Wed, 28 Apr 2021 04:36:36 +0000

Alcohol Rhythm เปลี่ยนจังหวะชีวิตคนติดเหล้า ชวน ธนกฤษ ลิขิตธรากุล นักจิตวิทยาคลินิก สถาบันสุขภาพจิตเด็กและวัยรุ่นราชนครินทร์ สนทนากันถึงสถานการณ์สุขภาพจิตของคนไทย ทำความเข้าใจประเด็นด้านสุขภาพจิตบางอย่างที่อาจถูกละเลยหรือเข้าใจผิด รวมถึงสนทนาเกี่ยวกับปัญหาในขวดสุรา – ครอบครัวจะเข้ามามีบทบาทในเรื่องสุราอย่างไร และประเด็นสำคัญอย่าง ‘การสื่อสาร’ เกี่ยวกับการดื่มสุรา ปิดท้ายด้วยการประคับประคองและเยียวยาจิตใจของตนเองและคนรอบข้าง ในวันที่ทุกอย่างดูเหนื่อยล้าและตึงเครียด

ตอนนี้สถานการณ์สุขภาพจิตของคนไทยเป็นอย่างไร มีปัญหาอะไรที่เพิ่มขึ้นอย่างมีนัยสำคัญ หรือว่าปัญหาที่แต่ก่อนอาจไม่มี แต่ตอนนี้เริ่มทวีความรุนแรงขึ้นไหม

จากการที่ทำงานมา ผมเห็นความต้องการขอรับคำปรึกษาหรือการดูแลทางจิตใจเพิ่มมากขึ้น หรือถ้าดูทางสถิติของสายด่วนสุขภาพจิต (1323) ในปี 2558 เราเคยให้คำปรึกษาไปประมาณห้าหมื่นกว่าสาย แต่พอมาในปี 2563 เราให้คำปรึกษาเพิ่มเป็นหนึ่งแสนกว่าสาย หมายความว่าคนต้องการการดูแลสุขภาพจิตเพิ่มมากขึ้นจริงๆ

ถ้าถามต่อว่า ปัญหาเรื่องอะไรที่คนมักเข้ามาขอรับคำปรึกษา เมื่อดูสถิติหลักๆ จะเห็นเป็นเรื่องปัญหาทางจิตเวชหรือโรคทางจิตเวช รองลงมาเป็นอารมณ์เครียดหรือความวิตกกังวล และอันดับที่สามเป็นภาวะและอารมณ์เศร้า สำหรับเรื่องความเครียด เราเห็นคนที่เครียดทั้งด้วยปัญหาทางเศรษฐกิจ เงินทอง เพราะโควิด-19 รวมถึงเรื่องการเรียนด้วย มีทั้งนักเรียนหรือนักศึกษาโทรมาเอง หรือเป็นผู้ปกครองโทรมา ซึ่งถ้าดูเป็นรายเดือนอาจจะน้อย แต่ถ้าย้อนไปประมาณ 3 ปีที่ผ่านมา จะเห็นว่าแนวโน้มหรือเทรนด์ตรงนี้เพิ่มมากขึ้น

สถานการณ์ทางสุขภาพจิตที่เปลี่ยนแปลงไปสะท้อนภาพสังคมไทยที่เปลี่ยนแปลงอย่างไรบ้าง

จริงๆ ความไม่สบายใจของคนก็สะท้อนอะไรบางอย่างได้ เช่น ถ้าเราดูเรื่องปัญหาสุขภาพจิตที่เพิ่มขึ้น สิ่งที่ผมสังเกตเห็นคือ มันสะท้อนให้เห็นถึงความอ่อนโยนและความอ่อนไหวทางอารมณ์ของคน จะเห็นได้ว่า เมื่อมีประเด็นปัญหาบางอย่างเกิดขึ้นในสังคมไทย เช่น เวลาเกิดภัยพิบัติเราจะเห็นคนใจดีออกมาช่วยเหลือ บริจาคสิ่งของต่างๆ ส่วนหนึ่งก็คงเพราะเขาคิดถึงใจคนว่า ถ้าเกิดเป็นเราที่ลำบาก เราจะรู้สึกยังไง พูดง่ายๆ คือถ้าเราอยู่จุดนั้นเราจะรู้สึกอย่างไร ตรงนี้ศัพท์ทางจิตวิทยาเรียกว่า empathy เป็นการเข้าอกเข้าใจคนอื่น แต่ไม่ได้อินเหมือนเขานะ เราก็เห็นแบบนี้ในสังคมไทย เรียกได้ว่าช่วยเหลือกันดีมาก

แต่อีกนัยหนึ่ง การเห็นอกเห็นใจมากเกินไปหรือมีอารมณ์ร่วมมากเกินไปอาจส่งผลเสียต่อสุขภาพจิตได้เช่นเดียวกัน เช่น เวลาเราเสพข่าวบางข่าวเยอะๆ พวกภัยพิบัติหรือเหตุการณ์อะไรบางอย่างที่สะเทือนจิตใจคน เสพข่าวแบบนี้ตลอดเวลาไม่มีหยุดเลย จะทำให้คุณเกิดความเครียดจากการเสพข่าวได้ เพราะคุณอินเกินไป

นอกจากนี้ เมื่ออินมากเกินไปก็ทำให้เกิดการตัดสินเรื่องราวบางอย่างไปแล้ว โดยขาดข้อเท็จจริงบางประการไป อย่างเวลาเราเห็นคนมาคอมเมนต์เรื่องต่างๆ จะมีคนที่อิน ด่าไปเลย ด่าไว้ก่อนแต่ความจริงเป็นยังไงไม่รู้ ทั้งที่สิ่งที่เราได้รับอาจจะเป็นความคิดเห็น (opinion) บางอย่างก็ได้ ซึ่งไม่ใช่ข้อเท็จจริง (fact) ประเด็นจึงอยู่ที่ว่า เราแยกออกไหมว่าความคิดเห็นและข้อเท็จจริงเป็นอย่างไร

คุณมีคำแนะนำไหมว่า เราจะแยกความคิดเห็นกับข้อเท็จจริงออกจากกันได้อย่างไร

ถ้าพูดง่ายๆ และตรงตัวที่สุด ความคิดเห็นอาจจะไม่จริงเสมอไป แต่ข้อเท็จจริงคือข้อเท็จจริง เช่น เรามองว่าคนนี้สูง คนนั้นเตี้ย อันนี้เป็นความคิดเห็น แต่ถ้าเราให้เขาวัดส่วนสูงด้วยเครื่องวัดเลย อันนี้คือข้อเท็จจริง

บางครั้ง เราอาจเห็นความคิดเห็นบางอย่างในสื่อออนไลน์แล้วอิน พอเราอินก็จะทำให้มองโลกได้ไม่ตรงตามความเป็นจริงนัก และมีการตัดสินบางเหตุการณ์ไปแล้ว ทางจิตวิทยาจะเรียกว่า sympathy คือฉันอินไปเลย เต็มที่ไปเลย ซึ่งตรงข้ามกับ empathy

สรุปคือ เวลาเรามองอะไรบางอย่าง การจัดการอารมณ์ของเราเป็นสิ่งสำคัญ การไม่อินไป อยู่ตรงกลาง ก็เป็นเรื่องสำคัญ โดยเฉพาะถ้าเราต้องตัดสินใจบางอย่างหรือให้ข้อคิดเห็นในบางเรื่อง

คุณพูดถึงเรื่องความเครียด ซึ่งเป็นสิ่งที่มนุษย์ต้องเจออยู่ทุกวัน แล้วเรามีวิธีแยกไหมว่า นี่คือความเครียดปกติ เรายังรับมือได้อยู่ หรือถึงจุดไหนที่เราอาจจะต้องไปพบหรือคุยกับใครสักคนเพื่อขอความช่วยเหลือแล้ว

เล่ากระบวนการให้ฟังหน่อยได้ไหมว่า เวลาจะไปพบนักจิตวิทยาหรือจิตแพทย์สักคนจะต้องทำยังไง มีกระบวนการขั้นตอนยังไงบ้าง

ในกรณีของจิตแพทย์ กระบวนการจะคล้ายๆ กับเวลาเราไปพบแพทย์เพราะโรคทางกายเลยครับ คือไปถึงก็ทำเรื่องนัด พอเข้าห้องพบจิตแพทย์แล้ว เขาก็ซักประวัติถามอาการของเรา และสุดท้ายคือจะสั่งยา เพราะเรื่องจิตใจ ความเครียด หรือซึมเศร้า ส่วนหนึ่งเป็นเรื่องสารสื่อประสาทในสมอง

ส่วนนักจิตวิทยา ลองนึกภาพว่าในห้องมีเก้าอี้สองตัว มีโต๊ะหนึ่งตัว และเรามานั่งคุยกัน การคุยในที่นี้มีเป้าหมายเพื่อหาทางออกของปัญหาบางอย่างด้วยกัน หาวิธีการจัดการความเครียดอย่างเหมาะสมมากขึ้น หรือมีวิธีการบำบัดบางอย่าง เช่น การปรับเปลี่ยนความคิดหรือพฤติกรรมเพื่อลดความเศร้าลง จะเป็น talking theraphy เน้นการพูดคุย ซึ่งเป็นแบบที่พบได้ในปัจจุบัน

ในมุมของนักจิตวิทยา ทำยังไงให้อีกฝ่ายยอมพูดเรื่องราวหรือความทุกข์ที่อยู่ในใจของตัวเองออกมา เพราะเข้าใจว่าเรื่องบางเรื่องก็คงยากที่จะยอมพูดออกมาได้ง่ายๆ หรือทำอย่างไรนักจิตวิทยาจะรับฟังและเข้าใจอีกฝ่ายได้จริงๆ

ถ้าเป็นคนไข้ที่มาหาเอง อันนี้มีข้อดีคือเขาอยากพูดอยู่แล้ว ก็จะไม่ใช่งานหนักมาก แต่ในบางกรณี เช่น วัยรุ่น บางทีเขาไม่อยากพูด ไม่อยากเล่า นักจิตวิทยาก็จะใช้การฟังเป็นหลักและสะท้อนความรู้สึกออกมา อย่างหนึ่งที่ผมทำเวลาคุยกับวัยรุ่นที่ยังไม่อยากพูดคือ เราจะตกลงกันว่า เรื่องที่คุยกันนี้จะเป็นความลับ พอได้ยินแบบนี้แล้ว คนที่ยังกังวลหรือไม่แน่ใจว่าเรื่องของตัวเองจะหลุดออกไปไหมก็จะกล้าพูดมากขึ้น เพราะเราตกลงกันแล้วว่าเป็นความลับ และเป็นจรรยาบรรณของนักจิตวิทยาด้วย อันนี้สำคัญมาก

ท่าทางก็เป็นส่วนสำคัญที่สนับสนุนให้เขาไว้ใจเรา ตั้งแต่เรื่องภาษาท่าทาง การมองหน้าสบตา การยิ้ม ที่สำคัญคือสายตาที่ส่งความเชื่อใจได้ ให้เห็นว่าเรามีสายตาที่อยากจะช่วยเขา และที่สำคัญคือ การฟังอย่างไม่ตัดสิน ฟังโดยมีวัตถุประสงค์เพื่อเข้าใจโดยไม่ได้บอกว่าคุณไม่ดี เราแค่อยากจะช่วยคุณ ถ้าเรามองสามัญจิตวิทยาเขาจะบอกว่า เป็นการฟังด้วยหูที่สาม คือคนเราฟังด้วยหู ด้วยตา และอีกอย่างคือฟังด้วยใจ อันนี้คือสิ่งที่เราจะเน้นทำ

เวลาผมไปพูดในหลายๆ ที่ จะมีคำถามว่า แล้วในเคสหนักๆ เช่น คนที่จะฆ่าตัวตาย เราควรจะพูดอะไรเพื่อให้กำลังใจเขา คำตอบของผมคือ กลับกันครับ เราจะฟัง เพราะบางทีเขาอยากเล่า แต่ไม่มีใครเข้าใจเขาเลย และเราจะไม่บอกว่า ทางนี้ดีที่สุดสำหรับคุณ คุณต้องทำแบบนี้ แต่ให้เขาดูข้อดีข้อเสียของแต่ละทางแล้วมาคิดกัน มาหาทางออก และให้เขาเลือกด้วยตัวเอง แบบนี้ก็จะทำให้ผู้มารับคำปรึกษาเกิดความไว้ใจและเชื่อใจเรามากขึ้นด้วย

แล้วถ้าเป็นคนทั่วไป เราจะฟังคนอื่นด้วยใจจริงๆ ได้อย่างไร โดยที่ไม่เผลอตัดสินโดยใช้มุมมองของตัวเอง

ตอนผมไปฝึกฟังเรื่องการให้คำปรึกษาจะมีกิจกรรมหนึ่งคือ ให้ลองฝึกฟังใครโดยที่เราไม่พูด เชื่อไหม บางคนที่เราลองให้ทำกิจกรรมนี้ แค่ 7 นาทีแต่เขาห้ามใจไม่ได้ที่จะไม่พูด แต่ผมอยากให้เราลองเงียบก่อน ไม่รบกวนหรือเสนอความเห็นอะไรกับคนที่กำลังพูด แต่เงียบและฟังเขาให้ได้มากที่สุด ระหว่างฟังก็ลองถามตัวเองง่ายๆ ว่า คนที่เขาพูดแบบนี้หรือเล่าแบบนี้มารู้สึกอย่างไร

ถ้าอยากให้ลึกกว่านั้น เขาจะเรียกว่าการสะท้อนความรู้สึก เช่น มีคนเล่าว่าโดนแฟนบอกเลิก รู้สึกแย่มาก เราก็อาจจะบอกเขาว่า ฟังจากที่คุณเล่ามา คุณคงรู้สึกเสียใจนะ พูดเท่านี้แต่มันแตะใจเขาแล้ว ทำให้เหมือนมีคนเข้าใจเขาอีกขั้นหนึ่ง

สรุปคือมี 3 ขั้นตอนเท่านี้เอง ขั้นตอนแรกคือฟังโดยไม่พูดจนกว่าเขาจะเล่าจบหรือเงียบไปเอง สองคือในระหว่างฟัง ถามตัวเองว่า คนที่เขาพูดแบบนี้รู้สึกยังไง และสาม ถ้าเราอยากจะพูดอะไรสักอย่างกลับไป ลองพูดสะท้อนความรู้สึกของเขา เราพูดแค่นี้เอง สิ่งที่เกิดขึ้นตามมาคือ ถ้ามันใช่เขาจะบอกว่า เขาเสียใจนะ และจะเล่าต่อไปเอง บางทีการที่เขาพูดต่อจะทำให้เขาได้พูดสิ่งที่อยู่ข้างในหรือสิ่งที่กำลังอึดอัดอยู่ออกมา เรียกว่า ventilation หรือการระบาย พอเขาระบายใจของเขาก็เบาลง เหมือนเวลาเราทำกับข้าวก็ต้องมีตัวดูดควันออก ใจก็เหมือนกัน เมื่อมีไฟอยู่ข้างในก็ต้องระบายออกมา ถึงปัญหามันจะยังอยู่เหมือนเดิม แต่เขาก็มีแรงใจจะสู้ จะไปดีลกับปัญหานั้นต่อไป

อีกอย่างหนึ่งคือ พอเราบอกว่าฟังอย่างไม่ตัดสิน ก็อาจจะลองฟังด้วยความสงสัยในใจต่อก็ได้ว่า เกิดอะไร ที่ไหน อย่างไร ฟังเพื่ออยากรู้ไปเรื่อยๆ เพราะบางทีเมื่อเราคิดว่าเราเข้าใจอีกฝ่ายแล้ว เราจะปิดการฟังเลย เช่น เวลาลูกมาบอกพ่อแม่ว่าโดนครูตีมา พ่อแม่บางคนอาจจะบอกเลยว่า ก็เพราะเธอทำไม่ดีมาน่ะสิ คือไปตัดสินแล้วว่าลูกไม่ดี แต่เราลองพยายามฟังและสงสัยไปก่อนดีไหม เช่น ถามว่าเป็นมาอย่างไร เพราะอะไรหนูถึงถูกครูตี ตอนนี้หนูเป็นยังไง รู้สึกยังไง ถ้าเป็นพ่อ/แม่โดนครูตีก็คงรู้สึกแย่เหมือนกัน จะเห็นว่าความรู้สึกมันต่างกันเยอะเลยนะ

ได้ยินมาว่า คุณเคยทำงานที่สายด่วนสุขภาพจิต (1323) ซึ่งเป็นการรับฟังทางโทรศัพท์โดยที่ไม่เห็นหน้ากัน ตรงนี้จะทำให้การให้คำปรึกษายากขึ้นกว่าการคุยแบบซึ่งหน้ากันหรือไม่ อย่างไร

จริงๆ มีทั้งส่วนที่ง่ายกว่าและยากกว่า และมีทั้งส่วนที่เหมือนและต่างจากการให้คำปรึกษาซึ่งหน้า ส่วนที่เหมือนคือ เราใช้กระบวนการและทักษะที่เรียนมาเหมือนกัน ไม่ว่าจะปรึกษาแบบเจอตัวหรือทางโทรศัพท์ แต่สิ่งที่แตกต่างคือ เราไม่เห็นสีหน้าท่าทางของเขา ได้ยินแต่เสียง มันเลยยากกว่าเพราะเราต้องตั้งใจฟังเขา มีสมาธิกับเคสของเรามากๆ เพื่อไม่ให้ข้อมูลใดหลุดไป และที่สำคัญอีกอย่างคือ เพื่อไม่ให้เขารู้สึกด้วยว่า เราไม่ใส่ใจฟังเขา ตรงนี้เราก็จะพยายามมี empathy หรือการเข้าอกเข้าใจเขา

แต่ส่วนที่ง่ายคือ คนที่โทรมาหาสายด่วนฯ อยากเล่าอยู่แล้ว พอเขาโทรมา เรารับสาย แนะนำนั่นนี่เขาก็จะเริ่มเล่ามาเลย

เล่าประสบการณ์ให้ฟังได้ไหมว่า กว่าจะมาทำงานตรงนี้ต้องผ่านอะไรมาบ้าง และเจออะไรที่น่าสนใจบ้างระหว่างการทำงาน

อย่างแรกคือต้องมีพื้นฐานความรู้ก่อน ก็จะเป็นการเรียนทั้งภาคทฤษฎีและไปฝึกปฏิบัติ ซึ่งสำคัญมากในการให้คำปรึกษา อย่างเวลาเราเรียนทฤษฎีก็จะเป็นเคสตุ๊กตา เจอแบบนี้ก็คุยประมาณนี้ แต่ในชีวิตจริง เคสที่เราเจอมีความซับซ้อนกว่านั้นมาก เราไม่เคยคิดหรอกว่า จู่ๆ จะมีคนโทรมาร้องไห้ใส่เราหรือโทรมาแล้วโกรธใส่เลย ในตำราก็ไม่ได้สอนไว้ตรงๆ แต่มันต้องเรียนรู้เอา

ผมมองว่าเรื่องนี้เหมือนการเก็บชั่วโมงบิน อยากเก่งขึ้นก็ต้องเก็บชั่วโมงมากขึ้น แต่ผมทำมาจนถึงตอนนี้ก็คิดว่า เราต้องเรียนรู้ไปตลอดด้วย มีบางเคสยากขึ้น บางเคสเราไม่เคยเจอ หรือบางเคสก็ไม่คิดว่าจะมี ส่วนหนึ่งก็เพราะมีโซเชียลมีเดีย อย่างสมัยที่โซเชียลมีเดียยังไม่บูมขนาดนี้ การทะเลาะหรือด่าทอกันก็จะเจอที่โรงเรียน แต่ตอนนี้เราจะ cyberbullying ด่ากันในโลกออนไลน์ แล้วเราจะช่วยเขาอย่างไรล่ะ ตรงนี้ก็ต้องมาเรียนเพิ่มตลอด ผมมองว่า การทำจิตบำบัดหรือดูแลจิตใจคนเป็นการเรียนรู้ตลอดชีวิต เรียนรู้ไปแล้วเจอปัญหาก็มาเรียนรู้ต่อหรือปรึกษาผู้เชี่ยวชาญ

ปัญหาสุขภาพจิตก็แยกย่อยออกได้หลายประเด็น จึงอยากชวนคุณคุยในบางประเด็นเป็นการเฉพาะ

ประเด็นแรกคือ ปัญหาสุขภาพจิตในเด็กและวัยรุ่น ซึ่งผู้ใหญ่มักมองว่า เด็กจะไปมีความเครียดอะไร ส่วนเด็กหลายคนก็มองว่าผู้ใหญ่ไม่เข้าใจตนเองเลย จึงอยากชวนคุณคุยว่า จริงๆ แล้วเมื่อพูดถึงปัญหาสุขภาพจิตในเด็กและวัยรุ่นมีอะไรที่น่าสนใจบ้าง

กรณีที่น่าสนใจอย่างหนึ่งคือ การที่เด็กหลายคนต้องปรับตัวมาเรียนออนไลน์ ซึ่งทำให้เขาเครียดนะ ต่อให้เป็นผู้ใหญ่ยังยากเลย สมาธิหลุดหมด และพอพ่อแม่ไม่เข้าใจก็จะมองว่าลูกไม่ตั้งใจเรียน เรียนแค่นี้จะไปเครียดอะไร แต่บางทีเรื่องเรียนก็ทำให้เด็กเครียดมากแล้ว เช่น บางคนที่โดนพ่อแม่คาดหวัง ด้วยความที่เขารักพ่อแม่ เขาก็อยากทำตามความคาดหวังนั้น

ความหวังมันดีนะครับ แต่ถ้าเป็นความคาดหวังมันเครียด ความคาดหวังที่มาจากการคาดคั้นทำอย่างไรก็ไม่มีความสุข สมมติเขารู้ตัวว่าอยากเรียนสายศิลป์ แต่พ่อแม่คาดหวังให้เป็นหมอ ก็เกิดความขัดแย้งในตัวเอง จากนั้นพอไปบอกพ่อแม่ก็อาจจะขัดแย้งกับพ่อแม่อีก แน่นอนว่าตรงนี้เด็กก็เครียด

นอกจากเรื่องเรียน เรื่องเพื่อนก็น่าสนใจ ผมเคยเจอผู้ปกครองที่ไม่เข้าใจว่า ทำไมลูกถึงเครียดนักหนากับการทะเลาะกับเพื่อนคนเดียว แต่ถ้าเราพยายามเข้าใจเขาหน่อยจะพบว่า สังคมวัยรุ่นจริงๆ ก็ขึ้นอยู่กับเพื่อนนั่นแหละ เราเป็นผู้ใหญ่มองอาจจะไม่เห็นอะไร แต่กับเด็กมันมีความเครียดอยู่

แล้วถ้าเป็นกรณีผู้สูงอายุ มีประเด็นอะไรน่าสนใจบ้าง

ประเด็นที่เจอจะเป็นเรื่องการปรับตัว ลองนึกภาพว่า เราเคยทำงานทุกวัน แต่พอเกษียณ ไม่ต้องมาทำงานแล้ว อยู่บ้านไป ก็เหมือนจะสบายนะ แต่เท่าที่ผมเคยคุยกับผู้สูงอายุที่โทรมาปรึกษาสายด่วนฯ เขาจะรู้สึกเหงา ไม่มีอะไรทำ เพราะเมื่อก่อนเขาเคยทำนั่นนี่ได้หมดเลย เคยเป็นหัวหน้างาน ดูแลลูกน้องในที่ทำงาน แต่พอไม่มีอะไรทำต้องกลับมาอยู่บ้าน ก็ก่อให้เกิดความเครียดได้ บางคนถึงขั้นมีภาวะซึมเศร้า แต่นี่ก็ขึ้นกับการที่เขามองตัวเองด้วย ผมเคยได้ยินบางคนบอกว่า เขามองว่าตัวเองไม่มีประโยชน์ อยู่บ้านเป็นภาระ ตรงนี้ก็ทำให้ไม่สบายใจหรือเครียดได้

คุณพูดถึงภาวะซึมเศร้า ซึ่งต้องยอมรับว่าปัจจุบันมีการพูดและตระหนักถึงเรื่องนี้มากขึ้นแล้ว แต่ยังมีคนอีกจำนวนหนึ่งที่ไม่เข้าใจภาวะหรือโรคซึมเศร้าเท่าไหร่ ในฐานะนักจิตวิทยา คุณอยากสื่อสารอะไรในประเด็นนี้

เราจะเห็นว่าคนบางส่วนมองคนซึมเศร้าว่าเรียกร้องความสนใจ ซึ่งก็มาจากการที่เขาไม่มีความรู้ความเข้าใจในประเด็นนั้นเท่าไหร่ เพราะโรคทางกายกับทางใจไม่เหมือนกัน สมมติคุณเป็นไข้ จับตัวดูก็รู้ว่าคุณตัวร้อน แต่โรคทางใจเป็นบาดแผลภายในที่โชว์ให้ใครเห็นไม่ได้ บางคนจึงอาจจะเข้าใจผิด

ถ้ามาดูในวัยรุ่น จะเห็นว่าพ่อแม่หลายคนไม่ยอมให้ลูกไปหาหมอ ผมอยากบอกว่า คุณอาจจะยังไม่ต้องเข้าใจเขานะ แต่ลองเปิดใจก่อนว่า มันอาจเป็นแบบนั้นแบบนี้ก็ได้ พอเปิดใจแล้วความเข้าใจก็จะตามมาง่ายขึ้น แต่ถ้าคุณปิดใจไปก่อน ทำอย่างไรก็ไม่เข้าใจหรอก แต่ถ้าคนที่ไม่ยอมใจเปิดใจจริงๆ ผมก็จะขอว่า ให้คุณให้พื้นที่เขาได้เสียใจ ได้พื้นที่ที่เป็นของเขา เพราะคนซึมเศร้าอาจจะมองตัวเองแย่อยู่แล้ว เขาไม่ควรต้องได้รับคำวิจารณ์จากคนอื่นให้รู้สึกแย่อีกเลย

โรคทางกายกับโรคทางใจเชื่อมโยงกันยังไงบ้าง

เชื่อมกันอย่างแยกออกจากกันไม่ได้เลยครับ ถ้าบอกว่าเรื่องทางกาย อารมณ์ความรู้สึก ความเครียดของเรา มาจากสารสื่อประสาทในสมอง เวลาเครียดมากๆ ฮอร์โมนคอร์ติซอล (Cortisol) จะหลั่งออกมา นี่ก็อธิบายภาวะทางกายที่ส่งผลกับใจได้ หรือเวลาคุณหิวมากๆ แล้วไม่ได้กินอะไรก็จะอารมณ์ไม่ดีกว่าปกติ ควบคุมอารมณ์ได้ยาก อันนี้ชัดมากว่ากายส่งผลกับใจ

ในทางกลับกัน ถ้ากายปกติ ใจจะส่งผลกับกายได้ไหม ลองนึกภาพว่าเราต้องพูดหน้าห้องให้คนประมาณ 100 คนฟัง ร่างกายเราจะมีปฏิกิริยาบางอย่าง เช่น มือสั่นใจสั่น เหงื่อออก คิดว่าต้องออกมาแย่แน่ๆ นี่คือใจส่งผลกับกายเช่นกัน

เพราะฉะนั้น เวลาคนเศร้าๆ เราอาจจะได้ยินคนบอกว่า ถ้าเศร้าให้ไปออกกำลังกาย ดูแลตัวเอง เอากายมาดูแลใจ ตรงนี้ช่วยได้ เพราะการไปออกกำลังกายหรือเจอสิ่งแวดล้อมใหม่ๆ จะช่วยให้เราเลิกหรือหยุดคิดเรื่องทุกข์เรื่องเศร้าได้ และบางทีฮอร์โมนบางตัวจะเป็นตัวนำสารเอ็นโดรฟิน (Endorphin) หรือฮอร์โมนแห่งความสุขให้หลั่งออกมา ทำให้เรามีความสุขมากขึ้นและทุกข์ลดลงด้วย

อีกประเด็นทางจิตวิทยาเรื่องหนึ่งที่คนพูดถึงกันมากคือพฤติกรรมเสพติด บางครั้งเราเห็นคนมีอาการเสพติดบางอย่าง หรือมีพฤติกรรมเสพติดบางอย่าง เราอาจมองว่าเป็นเรื่องของพฤติกรรมหรือความอยากของเขาอย่างเดียว แต่จริงๆ เรื่องนี้เกี่ยวพันกับทางจิตวิทยาอย่างไรบ้าง

เกี่ยวกับทั้งส่วนชีววิทยาและเรื่องสมอง และเรื่องทางจิตใจ อย่างผมถนัดให้คำปรึกษาเรื่องการเล่นพนัน ถ้าเราไปดูสมองของคนที่เล่นพนันมากๆ จะคล้ายกับคนที่ติดสารเสพติดนะ คือสมองส่วนคิดจะทำงานลดลง การทำงานหรือการตัดสินใจต่างๆ จะแย่ลง และสมองส่วนอยาก (ส่วนที่ตอบสนองเกี่ยวกับอารมณ์) จะมีสารสื่อประสาทที่เรียกว่าโดพามีน (Dopamine) ที่เป็นสารที่หลั่งออกมาเวลาเราทำอะไรที่มีความสุข ในกรณีของคนที่เล่นพนัน ยิ่งเล่น สารโดพามีนจะยิ่งหลั่งออกมา จนวันหนึ่งถ้าหยุดเล่นไป ร่างกายก็ยังต้องการสารตัวนี้อยู่ เลยทำให้เขาอยากเล่นไปเรื่อยๆ อันนี้คือมุมของสมอง

ในมุมจิตใจ นักจิตวิทยาจะมองว่า ถ้าเราจะปรับเปลี่ยนหรือเลิกพฤติกรรมสารเสพติด จะต้องมองเรื่องแรงจูงใจในการเปลี่ยนแปลงพฤติกรรม ซึ่งในการจะเปลี่ยนแปลงได้ เขาต้องมีแรงจูงใจในการเปลี่ยน แบ่งได้เป็น 6 ขั้นของการเปลี่ยนแปลง (stages of change) ขั้นแรกคือ ขั้นที่ยังไม่ตระหนักในปัญหา (pre-contemplation) ลองสังเกตง่ายๆ ถ้าเราบอกว่า ให้หยุดดื่มเหล้าวันนี้หรือหยุดเล่นพนันวันนี้ ถ้าเขายังไม่ตระหนักถึงปัญหาก็จะมองว่า เล่นนิดเดียวเอง ดื่มนิดเดียวเอง ไม่เป็นไรหรอก คือยังเห็นข้อดีของพฤติกรรมนั้นมากกว่าข้อเสีย

ต่อมา พอเขาเริ่มตระหนักถึงปัญหาได้แล้ว จะก้าวมาสู่ขั้นที่สองหรือ contemplation ดูง่ายๆ ว่าเขาเริ่มเห็นข้อดีข้อเสียของพฤติกรรมนั้น เช่น เล่นพนันสนุกก็จริง ได้เงินมาก็จริง แต่ก็มาพร้อมหนี้ ทำให้ครอบครัวต้องทุกข์ ต้องปิดบังคนอื่นเพื่อจะเล่นพนัน ระยะนี้จะเรียกว่าเขามีความลังเลใจ และพอลังเลใจก็จะเริ่มเห็นข้อดีข้อเสีย นักจิตวิทยาจะทำงานกับความลังเลใจตรงนี้แหละ เพื่อให้เขาเปลี่ยนแปลงพฤติกรรม โดยเราจะเสริมสร้างแรงจูงใจให้เขาเปลี่ยนแปลงพฤติกรรมได้สำเร็จ

ขั้นที่สามคือการตัดสินใจ (determination) จะเริ่มเห็นข้อเสียมากกว่าข้อดีแล้ว เช่น เล่นการพนันก็แค่ได้เงิน แต่เป็นหนี้เพิ่ม ครอบครัวทุกข์ ต้องปิดบังคนอื่น ตรงนี้เราจะช่วยกันวางแผนแก้ปัญหาว่า จะทำอย่างไร และจะก้าวไปสู่ขั้นที่สี่คือการลงมือทำ (action) ก็ทำตามแผนที่วางเอาไว้ ถ้าเขาเริ่มเปลี่ยนพฤติกรรมใน 6 เดือนแรกจะเรียกว่าขั้นตอนการลงมือทำ ถ้าทำจนถึง 6 เดือน – 1 ปี จะเป็นขั้นตอนที่ห้าที่เรียกว่า การลงมือทำต่อเนื่อง (maintenance) คือทำต่อเนื่องไปเรื่อยๆ จนเปลี่ยนจากการปรับพฤติกรรมเป็นนิสัย การไม่เล่นพนันกลายเป็นเรื่องปกติไปแล้ว

แต่ก็มีขั้นที่หกอยู่ คือการกลับมาเป็นซ้ำ (relapse) เช่น คนที่เล่นการพนันก็เผลอกลับไปเล่นได้ คนที่เลิกเหล้าแล้วก็กลับไปดื่มใหม่ได้ เขาจะบอกว่าขั้นนี้เป็นขั้นตอนแห่งการเรียนรู้ เป็นธรรมชาติที่จะเปลี่ยนพฤติกรรม คนเราทำพฤติกรรมนี้มาเป็นปีๆ ก็อาจมีบ้างที่ทำพฤติกรรมเดิม แต่เราก็มาเริ่มใหม่กันได้

ถ้าเป็นเรื่องสุรา หลายคนมักจะบอกว่าไม่ควรให้เด็กดื่มเลย แต่บางคนก็มองว่าครอบครัวหรือผู้ใหญ่ไม่ควรปิดกั้น แต่ควรให้เด็กเรียนรู้ด้วยตนเอง คุณมองความคิดเห็นที่ขัดแย้งกันนี้อย่างไร

มีอีกกรณีหนึ่งคือ ไม่อยากดื่มแอลกอฮอล์ แต่จำใจต้องดื่มด้วยเหตุผลทางสังคมหรือถูกเพื่อนชักชวน คุณมีวิธีการปฏิเสธไม่ดื่มแอลกอฮอล์ และไม่ทำให้คนชวนดื่มรู้สึกแย่ด้วยไหม

ทักษะการปฏิเสธเป็นเรื่องสำคัญครับ เราอาจจะลองใช้แนวคิด ‘I message’ เป็นตัวช่วย บอกว่าฉันรู้สึก (I feel) ยังไง เช่น ถ้าเพื่อนชวนดื่มเหล้า แต่เรากังวลไม่อยากดื่ม เราอาจจะพูดไปเลยว่า ขอโทษนะ เรารู้สึกกังวล กลัวว่าถ้าเมาแล้วจะแย่ ก็ลองพูดไปแบบนี้

ถ้าเราปฏิเสธว่าไม่เอาเฉยๆ โดนเพื่อนคะยั้นคะยอมากๆ เข้าก็อาจจะไปไม่เป็นเท่าไหร่ แต่ถ้าเราใช้ความรู้สึกมาช่วยว่า เรากังวล รู้สึกผิดยังไง จะทำให้การปฏิเสธดูซอฟต์กว่า และสัมพันธภาพระหว่างเรากับคนชวนดื่มก็มีแนวโน้มจะเสียน้อยกว่าด้วย

เท่าที่ฟังดู เหมือนการสื่อสารเป็นเรื่องสำคัญมากในประเด็นที่เกี่ยวกับสุรา แต่ถ้าเราลองดูการสื่อสารของคนในระบบสุขภาพ จะเห็นว่าหลายครั้งที่การสื่อสารออกไปในลักษณะตีตราคนติดเหล้า เช่น มองว่าจน ขี้เกียจ จึงเลือกดื่มเหล้า ทั้งที่จริงๆ แล้วมีปัญหาที่ซับซ้อนกว่านั้นซ่อนอยู่ คุณมองเรื่องนี้อย่างไร

คิดว่าการรณรงค์เรื่องสุราในปัจจุบันละเลยมิติการรับฟังเรื่องราวของคนไปไหม

การมองว่า คนนี้เป็นแบบนี้เพราะอะไร เป็นเรื่องที่เกิดขึ้นได้ แต่ที่ผมอยากพูดคือ เราอาจจะลองมาทบทวนกันใหม่ว่า เรื่องนี้มองได้แบบเดียวหรือไม่ คนที่ดื่มเหล้าจนติดเป็นเพราะอะไร เราเข้าใจเขารึยัง ตรงนี้อาจจะเป็นเรื่องการฟังหรือการเปิดใจก็ได้ เราต้องเปิดใจเพื่อจะเข้าใจเขา เวลาเราพูดอะไร ลองคิดดูว่าเราเข้าใจเขารึยัง รู้จักเขามานานแค่ไหน ถ้าเป็นเราโดนตัดสินแบบนี้จะรู้สึกยังไง เพราะบางครั้งเราทำพฤติกรรมบางอย่างก็มีเหตุผลใช่ไหม เช่น มาสายครั้งหนึ่งแต่โดนเหมารวมว่าขี้เกียจ เราก็คงไม่ค่อยชอบ คนดื่มเหล้าก็เหมือนกัน เราอาจจะต้องลดการตัดสินหรือการตีตราลง เพราะเวลาคนๆ หนึ่งทำพฤติกรรมแบบไหนก็มาจากหลายเหตุผล เราอาจจะต้องลองเปิดใจ เพราะหลายครั้งที่การแก้ปัญหาคือ มองหลายมุมแล้วค่อยเลือก

เวลาแก้ปัญหา หลายคนเลือกแก้ด้วยการดื่มเหล้า เพราะเขาต้องการเพิ่มสุข สนุก ลดทุกข์หรือความเศร้า หรือดื่มเพราะเหล้ามีฟังก์ชันบางอย่าง เช่น ดื่มเหล้าให้เข้าสังคมได้ ดื่มเพราะเชื่อว่าช่วยเรื่องการนอนหลับ เราจึงอาจจะลองมองว่า มันมีทางอื่นไหม ถ้าอยากมีความสุข ลดทุกข์ ทำแบบอื่นได้ไหม อาจจะต้องสกัดออกมาด้วยว่า เราเลือกดื่มเหล้าเพราะอะไรกันแน่

คิดว่าอะไรเป็นหัวใจสำคัญในการสื่อสารเรื่องบำบัดสุรา หรือทำให้คนอยากเข้ามารับการบำบัดสุรามากขึ้น

คุณทำงานมานานพอสมควร เจอเคสอะไรที่ประทับใจบ้าง

ผมเคยเจอคุณแม่คนหนึ่งมาปรึกษาเรื่องพฤติกรรมของลูก ซึ่งคุณแม่คนนี้เป็นแม่เลี้ยงเดี่ยว ทั้งต้องทำงานและดูแลลูกไปพร้อมกัน ซึ่งผมก็ได้ให้คำปรึกษาไปตามกระบวนการว่าจะดูแลลูกอย่างไร แต่ระหว่างที่คุย ผมสังเกตว่าสีหน้าของคุณแม่คนนี้เหมือนคนอึดอัด มีความทุกข์อยู่ตลอด พอตอนคุยจะจบแล้วผมจึงสะท้อนความรู้สึกไปเพิ่มเติมนอกจากเรื่องการดูแลลูกว่า ฟังดูเหมือนคุณแม่จะเหนื่อยที่ต้องทำงานและเลี้ยงลูกไปพร้อมกันด้วย ผมพูดแค่ประโยคนี้ แต่คุณแม่คนนั้นน้ำตาไหลและบอกว่า ไม่เคยมีใครถามถึงความรู้สึกของเธอเลย จริงๆ มันเหนื่อยตลอดเวลา อยากระบายให้ใครสักคนฟัง พอวันนี้มาพบผม และผมสะท้อนความรู้สึกนั้นออกมาก็เหมือนมีคนมาเข้าใจ

หลังจากครั้งนั้น คุณแม่ก็เหมือนเปลี่ยนเป็นอีกคน เหมือนยกภูเขาออกจากอก ทำให้ผมค้นพบว่า จริงๆ แล้ว แค่ฟังความรู้สึกและสะท้อนให้เขาเห็น ก็กลายเป็นพลังที่มากพอในการช่วยเหลือคนๆ หนึ่งแล้ว อาจจะไม่ต้องมีถ้อยคำดีๆ หรือคำพูดคมๆ มากมาย แค่ฟังเขาและจับความรู้สึกให้ได้เท่านั้น

สถาบันครอบครัวมีความสำคัญมากในฐานะที่เป็นสถาบันแรกเริ่มที่จะดูแลเด็กคนหนึ่ง แต่ขณะเดียวกัน ปฏิเสธไม่ได้ว่า หลายครั้งที่ครอบครัวก็กลายเป็นต้นเหตุของปัญหาสุขภาพจิตในเด็ก คุณมีคำแนะนำอย่างไร ผู้ปกครองควรจะดูแลจิตใจของเด็ก และทำให้บ้านกลายเป็นสถานที่ปลอดภัยได้อย่างไร

ผมอยากเสนอหลักง่ายๆ ที่เรียกว่า ‘สามใจ’ ใจแรกคือเปิดใจ พยายามเข้าใจเขาจริงๆ และจะต้องระวังด้วยว่า เราต้องไม่คิดไปก่อนว่าเราเข้าใจเขาหมดทุกอย่าง เพราะถ้าเราไปตัดสินหรือคิดว่าเราเข้าใจแล้วนะ ก็จะเป็นการปิดใจเสียมากกว่า

ใจที่สองคือ ตั้งใจฟัง ฟังอย่างเดียวพอ ไม่ตัดสิน ฟังทั้งอารมณ์และเรื่องราวของเขา อย่าเพิ่งสั่งสอน คุณจะสอนเขาในช่วงหลังก็ได้ เช่น ฟังลูกเล่าเรื่องจบแล้วค่อยสอนว่า ถ้าเป็นพ่อ/แม่จะทำแบบนี้ๆ หรือแก้ไขปัญหาแบบนี้ ทำแบบนี้เพราะอะไร เราลองนึกภาพว่ามีคนมาสั่งสอนเรา เราก็อาจจะไม่ฟังขนาดนั้นใช่ไหม เพราะฉะนั้นการสอนอาจจะไม่ใช่วิธีที่เวิร์กเท่าไหร่ เปลี่ยนเป็นฟังเขาให้เยอะขึ้นดีกว่า เพราะแค่ฟังก็ทำให้เด็กเบาใจ สัมพันธภาพระหว่างผู้ปกครองกับเด็กแนบแน่นขึ้น และทำให้ลูกกล้ามาเล่าด้วยเวลาเกิดอะไรขึ้น

สังเกตไหมว่าเด็กบางคนไม่กล้าเล่าให้ที่บ้านฟังเวลามีปัญหา เพราะกลัวโดนว่าซ้ำ มันหมายความว่าเราอาจจะฟังเขาได้ไม่ดีพอ เพราะถ้าเขาไว้ใจผู้ปกครองพอ ไม่ว่าเกิดปัญหาอะไรเขาจะวิ่งกลับมาที่บ้านและเล่าให้พ่อแม่ฟังเอง แต่ถ้าไม่เป็นแบบนั้น เขาก็อาจจะไปแก้ปัญหาด้วยวิธีอื่น เช่น ดื่มเหล้า

ใจสุดท้ายคือ กำลังใจ ชื่นชมเขาบ้าง เรามักจะเคยได้ยินประโยคที่ว่า เป็นพ่อแม่อย่าชมลูกบ่อย เดี๋ยวลูกจะเหลิง เป็นแบบนี้มาทุกยุคทุกสมัย แต่จริงๆ การชมลูกคือการทำให้เขารู้จุดแข็งของตัวเอง มีความมั่นใจและเคารพในตัวเอง (self-esteem) มากขึ้น ซึ่งนี่แหละจะเป็นเกราะป้องกันปัญหาทางใจหลายอย่างได้ รวมถึงป้องกันการเลือกไปดื่มเหล้าหรือติดยาเสพติดด้วย

มีวิธีไหมว่าพ่อแม่จะชมลูกยังไง

ในหนึ่งวันคุณลองหาเวลาคุยกับลูก ชมเขาให้ได้สักสามอย่าง และไม่ใช่ชมว่าเธอดีมาก เยี่ยมมาก แต่ลองชมพฤติกรรมที่เจาะจง เช่น แม่ดีใจนะที่ลูกมารอตรงเวลา หรือพ่อดีใจนะที่ลูกเก็บรองเท้าเข้าที่ ประมาณนี้ ต้องชมให้เจาะจง เขาก็จะเห็นข้อดีของตัวเอง เสริมความมั่นใจในตัวเองให้ดีขึ้น และกลายเป็นเกราะป้องกันชั้นดี

คนมักจะรีบไปพบแพทย์ถ้าเกิดความผิดปกติทางกาย หรืออย่างน้อยคือพยายามขวนขวายหาความรู้ว่าเกิดอะไรขึ้นกับตัวเอง แต่ถ้าเป็นความผิดปกติทางใจ คนจำนวนมากกลับละเลยและคิดว่าไม่ใช่เรื่องใหญ่อะไร คุณมีคำแนะนำไหมว่า จะทำอย่างไรให้คนหันมาสนใจและเข้าใจปัญหาสุขภาพจิตมากขึ้น

จริงๆ โรคทางใจมีความคลุมเครืออยู่แล้ว อย่างโรคซึมเศร้า มันสังเกตได้ยากใช่ไหม ไม่ใช่ว่าพอมีจุดที่แขนแล้วคุณจะเป็นโรคซึมเศร้า จึงไม่แปลกที่หลายคนจะยังไม่เลือกไปพบแพทย์ เมื่อรู้สึกไม่สบายใจหรือรู้สึกแย่ เพราะมันไม่ได้ชัดเจนเหมือนโรคทางกาย

ดังนั้น สิ่งที่จะทำให้ความไม่ชัดเจนลดลงคือการให้ข้อมูลหรือสร้างความเข้าใจใหม่ ให้เขาลองสังเกตตัวเองดู อันนี้เป็นประเด็นแรกคือ ที่เขาไม่ไปพบแพทย์อาจเพราะความไม่รู้

หรือบางคนรู้ แต่ไม่อยากไปพบแพทย์เพราะอาย กลัวมีคนเห็น เราก็พยายามทำมาตลอดให้ลดการตีตราตรงนี้ ผมจะบอกเสมอนะว่า ซึมเศร้า วิตกกังวล หรือเครียด ก็เหมือนหวัดทางใจที่เกิดขึ้นได้ เพราะฉะนั้น เวลาคุณเป็นหวัดทางกายคุณไปหาหมอ คุณเป็นหวัดทางใจก็ไปพบหมอหรือคุยกับนักจิตวิทยาได้ เดี๋ยวก็หาย

ตอนนี้สถานการณ์ในสังคมมีความตึงเครียดหลายอย่าง คุณมีคำแนะนำไหมว่า ในสถานการณ์แบบนี้ เราจะดูแลจิตใจของตนเองและคนอื่นได้อย่างไรบ้าง

หมายเหตุ: เรียบเรียงจากรายการ 101 One-On-One Ep.209 | เจาะ (สุขภาพ) จิต กับ ธนกฤษ ลิขิตธรากุล (ออกอากาศวันที่ 29 มกราคม 2021) และมีการสัมภาษณ์เพิ่มเติมในประเด็นเรื่องการบำบัดสุรา

เรื่องและภาพ: ทีมงาน Alcohol Rhythm

The post เจาะ (สุขภาพ) จิต กับ ธนกฤษ ลิขิตธรากุล appeared first on Alcohol Rhythm.

ครูติดเหล้าได้ไหม? ถอดบทเรียนช่วยเหลือครูดื่มหนักจากสหรัฐฯ

admin — Thu, 25 Mar 2021 08:08:41 +0000

หากลองนึกภาพเร็ว ๆ ว่าในโรงเรียนมี ‘ครู’ ที่รู้จักมักจี่กับความเมามายจากเหล้าเบียร์เป็นประจำ หลายๆ คนอาจจะเบือนหน้าหนีและตำหนิต่อว่า โดยเฉพาะอย่างยิ่งผู้ปกครองที่ส่งลูกหลานเข้ามานั่งเรียน

แต่ถ้ามองภาพที่ว่าอย่างละเอียดลออมากขึ้น ลึกซึ้งมากขึ้น ว่า ‘ครู’ ก็เป็นเพียงคนคนหนึ่งที่นอกเหนือจากเวลาสอนหนังสือ สามารถเกิดความเครียด วิตกกังวล จนต้องหาทางออกด้วยการดื่มแอลกอฮอล์ และมีโอกาสติดแอลกอฮอล์ไม่น้อยไปกว่าอาชีพอื่นๆ คุณอาจจะเห็นว่านี่เป็นเรื่องใหญ่ในวงการการศึกษาที่เราทุกคนต้องช่วยกันหาทางออก ต้องร่วมมือจากหลายๆ ภาคส่วน ไม่ใช่ครูหนึ่งคนต่อสู้เพียงลำพัง เพื่อเพิ่มเปอร์เซ็นต์ความสำเร็จให้ครูคนนั้นลดพฤติกรรมการดื่มที่เป็นอันตรายลง และป้องกันผลกระทบที่จะเกิดต่อคนรอบข้าง

วันนี้ Alcohol Rhythm เปลี่ยนจังหวะชีวิตคนติดเหล้า ขอพาคุณไปสำรวจเหตุผลที่ครูดื่มหนักในสหรัฐอเมริกา ก่อนสะท้อนมาถึงครูไทย และร่วมกันถอดบทเรียนว่าจะช่วยเหลือคุณครูทั้งหลายจากปัญหาการเสพแอลกอฮอล์ที่ผิดปกติได้อย่างไร

ข่าวดี-ข่าวร้าย: อัตราการดื่มต่ำ แต่ครูติดสุราถูกตีตรา

ในปี 2558 สำนักการใช้ยาเสพติดและบริการสุขภาพจิต (SAMHSA) เผยแพร่ข้อมูลการประเมินอัตราการดื่มแอลกอฮอล์และการใช้ยาผิดกฎหมายของวิชาชีพต่างๆ ตั้งแต่ปี 2551 ถึง 2555 โดยใช้กลุ่มประชากรเป็นบุคคลในวิชาชีพที่มีอายุระหว่าง 18 ถึง 64 ปี ว่า:

– ‘ทุกอาชีพ’ ที่ทำงานประจำพบการใช้แอลกอฮอล์อย่างหนักในเดือนก่อนการสำรวจเฉลี่ย 8.7% โดยเฉลี่ย 8.6% รายงานว่าใช้ยาผิดกฎหมายในเดือนที่ผ่านมาค่าเฉลี่ย 9.5% มีการวินิจฉัยว่าพบความผิดปกติจากการใช้สารเสพติด (ไม่ว่าจะเป็นความผิดปกติของการใช้แอลกอฮอล์หรือความผิดปกติของการใช้สารอื่นๆ )

– บุคคลในวิชาชีพทางการศึกษามีความชุกของการดื่มแอลกอฮอล์หนักในเดือนที่ผ่านมาเฉลี่ย 4.7% ซึ่งเป็น ‘อัตราต่ำที่สุด’ เป็นอันดับสองของทุกอาชีพที่สำรวจ

– บุคคลในวิชาชีพทางการศึกษามีอัตราการใช้ยาผิดกฎหมายในเดือนที่ผ่านมา 4.8% ซึ่งเป็น ‘อัตราต่ำที่สุด’ เป็นอันดับสองของทุกอาชีพที่สำรวจ

– บุคคลในวิชาชีพทางการศึกษามีอัตราความผิดปกติจากการใช้สารเสพติดอย่างเป็นทางการ 5.5% ซึ่งเป็น ‘อัตราต่ำที่สุด’ ของทุกอาชีพที่สำรวจ

จากหลักฐานเชิงประจักษ์ถือเป็นข่าวดี เพราะสามารถสันนิษฐานได้ว่าวงการวิชาชีพทางการศึกษามีอัตราการใช้สารเสพติด และความผิดปกติของการใช้สารเสพติดค่อนข้างต่ำเมื่อเทียบกับวิชาชีพอื่น ๆ

ทว่า ข่าวร้ายคือบุคลากรในวิชาชีพทางการศึกษาที่กำลังต่อสู้กับการใช้สารเสพติดอาจรู้สึกว่า ‘ถูกตีตรา’ ว่ากล่าวจากสังคม ขณะที่พวกเขาอยากเข้ารับการรักษาอย่างเป็นทางการ หรือกำลังได้รับการบำบัดสำหรับความผิดปกติของการใช้สารเสพติด เช่น ความผิดปกติของการดื่มแอลกอฮอล์

‘เครียด เบื่อหน่าย นอนไม่หลับ’

สาเหตุหลักที่ครูทักทายแอลกอฮอล์

จากบทความที่ตีพิมพ์ในข่าวการศึกษา ปี 2558 มีหลายสมมติฐานที่ช่วยอธิบายได้ว่าทำไมครูบางคนจึงหันไปดื่มแอลกอฮอล์

และเหตุผลประการแรกที่ครู –โดยเฉพาะครูผู้หญิง เลือกดื่มแอลกอฮอล์ คือเพื่อ ‘ลดความเครียดจากการทำงาน’ ซึ่งการเลือกดื่มแอลกอฮอล์หรือยาเสพเพื่อลดเครียดนั้นเป็นเรื่องธรรมดามากในทุกๆ อาชีพ อย่างไรก็ตาม แม้แอลกอฮอล์จะมีฤทธิ์ยับยั้งการทำงานของระบบประสาทส่วนกลาง ทำให้ผู้ดื่มผ่อนคลายหายเครียด แต่นั่นก็ได้ผลเพียงช่วงสั้นๆ เท่านั้น หากใช้อย่างต่อเนื่อง จะทำให้เกิดปัญหาการดื่มที่ซับซ้อนมากขึ้น

เหตุผลประการต่อมาคือ ครูอาจใช้สารเสพติดสำหรับ ‘เพิ่มอารมณ์ในการทำงาน’

ปี 2557 บทความ Social Psychiatry and Psychiatric Epidemiology ประมาณความชุกของภาวะซึมเศร้าในหลายๆ อาชีพ โดยเฉลี่ยภาวะซึมเศร้าของอาชีพทั้งหมดจะอยู่ที่ 10% (ต่ำสุด 8% สูงสุด16%) และความชุกของภาวะซึมเศร้าที่เกิดขึ้นในวงการวิชาชีพการศึกษานั้นอยู่ที่ 10% สอดคล้องกับค่าเฉลี่ยโดยรวม

ดังนั้นครูจึงไม่มีแนวโน้มเป็นโรคซึมเศร้ามากไปกว่าบุคคลในวิชาชีพอื่นๆ แต่การสอนหนังสือนั้นอาจทำให้เกิดความเบื่อหน่ายจากลักษณะงานที่ค่อนข้างซ้ำซากจำเจสำหรับครูบางคน เมื่อรวมกับความเครียดที่ต้องทำงานรับมือเด็กๆ หลากรูปแบบ ก็อาจจะไปกระตุ้นให้อยากดื่มแอลกอฮอล์ขึ้มาได้

อนึ่ง แอลกอฮอล์ค่อนข้างเป็นที่ยอมรับของสังคม ขณะที่ภาพจำของครูมักถูกฉายว่ามีเพียงส่วนน้อยที่ใช้ยาผิดกฎหมาย จากสถานการณ์เช่นนี้ ทำให้ครูบางคนอาจเลือกดื่มแอลกอฮอล์โดยอ้างว่าเพื่อจุดประสงค์ทางสังคมเท่านั้น จนกลายเป็นอาการติดไปในที่สุด

สมมติฐานสุดท้าย ครูอาจจะหันไปดื่มแอลกอฮอล์เพื่อ ‘จัดการกับปัญหาการการนอนหลับ’ อย่างไรก็ดี ยังไม่มีมีข้อมูลที่แน่นอนเกี่ยวกับความชุกของความผิดปกติในการนอนหลับของกลุ่มครู และคาดว่าครูไม่น่าป่วยเป็นโรคการนอนหลับมากกว่าบุคคลทั่วๆ ไป ปัญหาเรื่องการนอนไม่หลับจึงอาจเกี่ยวข้องกับปัจจัยอื่น ๆ เช่น ความเครียด ภาวะซึมเศร้า เมื่อพิจารณาว่างานของครูเป็นลักษณะงานที่มีเวลาไม่ยืดหยุ่น ต้องตื่นแต่เช้า กลับบ้านตอนเย็น ไม่มีให้พักผ่อนงีบหลับระหว่างวัน ครูบางคนก็อาจจะเลือกดื่มแอลกอฮอล์เพื่อบังคับให้ตัวเองพักผ่อนตามเวลา และตื่นไปทำงานตามตารางสอนก็เป็นได้

แต่สิ่งที่คุณครูควรรู้ไว้ คือการดื่มแอลกอฮอล์มากเกินไปอาจรบกวนการนอนในช่วงหลับลึก (REM Sleep) ซึ่งระยะยาวจะทำให้เกิดปัญหาการนอนหลับขั้นรุนแรงกว่าเดิม

‘ครู’ ต้องเป็นตัวอย่างที่ดี?

ครูมักเป็นเหยื่อของ Halo effect หรือปรากฏการณ์ที่เกิดขึ้นเมื่อคนภายนอก มองมายังคนคนหนึ่งที่ประพฤติตัวดี หรือมีคุณลักษณะที่ดีในบางเรื่อง แล้วเหมารวมไปว่า คนนี้ๆ เป็นคนเก่ง คนดีในทุกๆ มุม ทั้งที่ไม่จำเป็นต้องเป็นเช่นนั้นเสมอไป

ถ้าลองมองย้อนว่าสังคมสร้างค่านิยมให้ครูต้องเป็นฉลาด ทำเพื่อผู้อื่น ไม่เห็นแก่ตัว สมบูรณ์แบบเพื่อเป็นแม่พิมพ์ให้เด็กๆ ครูที่ต้องแบกรับภาพลักษณ์เหล่านั้นคงรู้สึกกดดันอยู่ไม่น้อย และนั่นเป็นสาเหตุที่ทำให้ครูเกิดความเครียด ซึมเศร้า จนต้องหันไปพึ่งแอลกอฮอล์ และไม่กล้าแม้กระทั่งร้องขอความช่วยเหลือเมื่ออาการเข้าขั้นวิกฤต เพราะถูกทำให้เชื่อว่าเป็นคนฉลาด สมบูรณ์แบบ หาทางออกเองได้

สิ่งที่ควรสร้างการรับรู้ร่วมกันคือครูเป็นเพียงมนุษย์คนหนึ่งที่อาจไม่สมบูรณ์แบบและควรได้รับสิทธิ ความช่วยเหลือด้านต่างๆ อย่างในสหรัฐฯ มีสหภาพแรงงานที่ช่วยปกป้องความเป็นส่วนตัวและสิทธิของคุณครู ตัวครูที่ถูกวินิจฉัยว่าเป็นผู้ติดสารเสพติด เช่น ติดเหล้า จะได้รับการคุ้มครองจากสหภาพแรงงานเรื่องความปลอดภัยในงานหรือความมั่นคงทางอาชีพ และการรักษาความเป็นส่วนตัวเกี่ยวกับปัญหานั้นทันที ยกเว้นแต่ว่าพวกเขาจะมีส่วนเกี่ยวข้องกับพฤติกรรมที่รุนแรง ละเมิดจริยธรรมอย่างร้ายแรง หรือเกี่ยวข้องกับประเด็นทางกฎหมาย

เปลี่ยนแปลงพฤติกรรมติดแอลกอฮอล์

ด้วยการลบค่านิยมครูสมบูรณ์แบบ

‘การมองหาทางรักษา การยอมรับว่าคนหนึ่งคนต้องการความช่วยเหลือ และมีเป้าหมายที่จะเปลี่ยนแปลงพฤติกรรมให้ได้’ เป็นทางเลือกที่ดีที่สุดในการแก้ปัญหาครูถูกตีตราเพราะเกี่ยวข้องกับสารเสพติด เช่น แอลกอฮอล์

เมื่อรับรู้ว่าครูมีปัญหาและอยากเข้ารับการรักษา คนทั่วๆ ไปควรชื่มชมอย่างจริงใจในความมุ่งมั่นที่ครูอยากเปลี่ยนแปลง และอาจเริ่มต้นลบค่านิยมครูสมบูรณ์แบบ มองครูเป็นมนุษย์มากขึ้นเมื่อทราบว่าครูมีปัญหากับการดื่มแอลกอฮอล์และดำเนินการขอความช่วยเหลือ ตามขั้นตอนต่อไปนี้

– เข้าใจสัญญาณความผิดปกติของการใช้สารเสพติด เมื่อไรก็ตามที่บุคคลที่ใช้สารเสพติดหรือดื่มแอลกอฮอล์นั้นเริ่มแสดงออกถึงความผิดปกติ หรือไม่สามารถใช้ชีวิตประจำวันได้ เช่น หยุดงาน ความสามารถในการทำงานแย่ลง มีความเป็นไปได้ว่าพวกเขาจะใช้สารเสพติดนั้นๆ

– เริ่มดำเนินการถ้าคนในครอบครัว หรือเพื่อนๆ เห็นสัญญาณที่บอกไปในข้างต้น และคนคนนั้น ไม่เปิดใจรับเรื่องการรักษา คุณควรติดต่อผู้เชี่ยวชาญด้านสุขภาพจิตหรือผู้ดูแลเฉพาะ และเริ่มเข้าไปดูแลการติดสารเสพติดที่เกิดขึ้น เพื่อให้บุคคลนั้นตระหนักถึงปัญหาของพวกเขา ผลกระทบที่เกิดขึ้นต่อผู้อื่น และความจำเป็นในการรักษา

– ลงทะเบียนการรักษา และอยู่ในโปรแกรมบำบัดเป็นระยะเวลาที่เพียงพอ โดยทั่วไปหมายถึงการมีส่วนร่วมในกิจกรรมที่เกี่ยวข้องกับการรักษาเป็นระยะเวลาอย่างน้อย 5-7 ปีหลังจากเลิกใช้ยาหรือดื่มแอลกอฮอล์ และจำต้องไม่มีการใช้ยาหรือแอลกอฮอล์ในช่วงระยะเวลาดังกล่าวด้วย

การออกจากงานหรือหยุดพักงานในช่วงแรกของการฟื้นตัวนั้น ขึ้นอยู่กับความรุนแรงของอาการติดแอลกอฮอล์ที่เกิดขึ้น ครูบางคนอาจจะต้องพักงานในช่วยต้นของการบำบัด ในขณะที่ครูบางคนอาจจะไม่ สำหรับคนที่พบว่า ครูผู้สอนนั้นจะต้องเข้ารักษาการเลิกเหล้าแบบผู้ป่วย คุณไม่ควรถือเอาสิ่งนี้เป็นสัญญาณของความล้มเหลว แต่เป็นการแสดงความเข้มแข็งและมุ่งมั่นพัฒนาตัวเองแทน

– สนับสนุนครูในขณะที่พวกเขาอยู่ในการบำบัดแอลกอฮอล์ ครูควรได้รับการสนับสนุนจากคู่ครอง สหภาพแรงงาน ครอบครัว และเพื่อน ๆ บุคคลเหล่านี้ต้องติดตามความคืบหน้าในการรักษาและช่วยดูแลจนจบโปรแกรมบำบัด

เรียนรู้วิธีการบำบัดแอลกอฮอล์เพื่อ ‘ครู’

ตามที่สถาบันแห่งชาติว่าด้วยการติดยาเสพติดระบุโปรแกรมการรักษาที่ครอบคลุมสำหรับความผิดปกติของการใช้แอลกอฮอล์ควรมีส่วนประกอบ ดังนี้

– ควรมีการประเมินอย่างเป็นทางการเพื่อกำหนดระดับความรุนแรงของการใช้สารเสพติดของแต่ละบุคคลและระบุความต้องการ / ปัญหาทั้งหมด

– ควรใช้การประเมินเพื่อพัฒนาโปรแกรมการรักษาอย่างเป็นทางการ โดยมีองค์ประกอบเชิงประจักษ์ของการรักษาความผิดปกติในผู้ใช้แอลกอฮอล์รายบุคคล

– โปรแกรมการรักษาควรมีความละเอียดอ่อนต่อความต้องการทางสังคมและวัฒนธรรมของแต่ละบุคคล หากเห็นว่าจำเป็นควรใช้โปรแกรมการจัดการสารพิษ (ดีท็อกซ์) ทางการแพทย์ สำหรับแอลกอฮอล์หรือยา

– ควรใช้การรักษาด้วยการช่วยเหลือทางการแพทย์ เช่น การใช้ยารักษาในสถานการณ์ที่เหมาะสม

– การบำบัดความผิดปกติของการใช้สารเสพติดเป็นประเด็นสำคัญของโปรแกรมการฟื้นฟู

– การมีส่วนร่วมในกลุ่มสนับสนุนทางสังคมสามารถเพิ่มความสำเร็จในการฟื้นฟู

– การรักษาควรผสมผสานการศึกษาเกี่ยวกับการใช้สารเสพติดและวิธีการแทรกแซงอย่างเป็นทางการเพื่อให้ประสบความสำเร็จ

ท้ายที่สุดการตัดสินใจเข้ารับการบำบัดจะขึ้นอยู่กับตัวบุคคลกับการใช้สารเสพติด นอกเสียจากว่าครูจะขัดข้อตกลงในสัญญาการทำงานอย่างรุนแรง (เช่น เข้ามาทำงานโดยมึนเมา) หรือกระทำการที่ผิดจรรยาบรรณ (เช่น จัดหายาหรือแอลกอฮอล์ให้เด็กใช้ยาหรือแอลกอฮอล์ในงาน เป็นต้น) จึงจะให้คนอื่นๆ เช่น เพื่อน เพื่อนร่วมงาน ญาติ เข้ามาแทรกแซง บังคับให้บำบัดเพื่อป้องกันผลกระทบ

ยิ่งไปกว่านั้น หัวหน้างานและสหภาพแรงงานยังสามารถวางข้อกำหนดเกี่ยวกับครูที่มีความผิดปกติในการใช้สารเสพติดในระดับปานกลางถึงรุนแรงซึ่งสามารถบังคับให้พวกเขาเข้ารับการรักษาได้หากพวกเขาปฏิเสธที่จะขอความช่วยเหลือ

(โชคดีที่ NIDA รายงานว่าการวิจัยเชิงประจักษ์ระบุว่าผลการรักษาของบุคคลที่ถูกบังคับให้เข้ารับการบำบัดรักษาโดยนายจ้างหรือระบบกฎหมาย และบุคคลที่สมัครใจนั้นได้ผลแตกต่างกันไม่มาก แต่เชื่อเถอะว่าใครๆ ก็อยากเข้ารับการบำบัดแบบสมัครใจทั้งนั้น)

จากข้อมูลและแนวทางที่เกิดขึ้นในต่างประเทศ เป็นที่น่าสนใจว่าอาจจะลองนำแนวคิดนี้มาใช้เป็นประโยชน์โดยปรับใช้ให้เหมาะกับประเทศไทย เพื่อช่วยเหลือบุคลาการทางการศึกษาหรือวงวิชาชีพอื่น ๆ ให้หลุดออกจากวงโคจรของแอลกอฮอล์ได้

ที่มา: Help a Teacher with an Alcohol Abuse Issue

https://www.alcohol.org/professions/teachers/?fbclid=IwAR2W6jHmsPFg6vGRr8-lAbMxKHvh8zhkLRXHchPUEbenUQlYYMp1QZgCA-0

เรื่องและภาพ: ทีมงาน Alcohol Rhythm

The post ครูติดเหล้าได้ไหม? ถอดบทเรียนช่วยเหลือครูดื่มหนักจากสหรัฐฯ appeared first on Alcohol Rhythm.

มองคนติดสุราอย่างเข้าใจ: เมื่ออุปสรรคการเข้าถึงระบบบำบัดผู้ติดสุราซับซ้อนกว่าที่คิด

admin — Thu, 16 Jul 2020 08:14:25 +0000

รายงานล่าสุดของกรมสุขภาพจิตปี 2556 ระบุว่า ประชากรไทยป่วยเป็นโรคติดสุราเรื้อรัง จำนวน 2,749,024 คน แต่เข้ารับการบำบัดเพียง 4 หมื่นกว่าคน หรือคิดเป็นร้อยละ 1.6 ของผู้ติดสุราเรื้อรังทั้งหมด

ต่อมา ข้อมูลจาก พญ.พันธุ์นภา กิตติรัตนไพบูลย์ ผู้อำนวยการสำนักบริหารระบบบริการสุขภาพจิต ตามที่ได้เปิดเผยกับสื่อมวลชนเมื่อเดือนกันยายน 2561 ชี้ว่า ประชากรไทยมีปัญหาการดื่มสุรา 5 ล้านคน ในจำนวนนี้เป็นโรคติดสุรา 3 ล้านคน แต่ขอเข้ารับการบำบัดในสถานพยาบาลเพียงร้อยละ 6 หรือราว 180,000 คน

แม้จำนวนผู้เข้ารับการบำบัดจะแลดูเหมือนเพิ่มสูงขึ้น แต่ก็ยังไม่อาจเรียกได้ว่าครอบคลุม สะท้อนว่าการเข้าถึงการบำบัดผู้ติดสุราอาจไม่ใช่เรื่องง่ายเหมือนปอกกล้วย ตรงกันข้าม กลับซับซ้อนจนทำให้ประชากรไทยบางส่วนยังคงสถานะติดสุรา และต้องพบกับปัญหาการดำเนินชีวิตต่อตัวเองและครอบครัว

ทำไมถึงเป็นเช่นนั้น Alcohol Rhythm เปลี่ยนจังหวะชีวิตคนติดเหล้า ชวนทุกคนไปสำรวจอุปสรรคการเข้าถึงการบำบัดผู้ติดสุรา ซึ่งเป็นชนวนเหตุทำให้นักดื่มหลายๆ คนเมินการรักษา ผ่านงานวิจัย “Barriers To Alcohol Addiction Treatment In Women And Men Experiencing Alcohol Addiction In A Thai Context” ปี 2016 ของกุลนรี หาญพัฒนชัยกูร

อุปสรรคระดับบุคคล :

ขาดความตระหนักในการดื่มและมองคุณค่าทางเพศไม่เท่ากัน

‘ผู้ชายและผู้หญิงไม่ได้ตระหนักถึงปัญหาการดื่ม’ คือเหตุผลสำคัญข้อแรกๆ ที่ทำให้คนเมินเฉยต่อการบำบัด

จากงานวิจัย อุปสรรคต่อการรักษาสารเสพติดในชนบทประชากรของอินเดียของ Barman และคณะ กับงานวิจัยบุคคลและอุปสรรคของการรักษาแอลกอฮอล์ของ Saunders กล่าวในทำนองเดียวกันว่า พื้นฐานของการไม่ตระหนักถึงปัญหาการดื่ม มักมีที่มาจากการขาดความรู้เรื่องการบำบัดผู้ติดสุรา ความไม่มั่นใจในตนเองของผู้ติดสุรา และทัศนคติด้านลบเรื่องการบำบัดของผู้ติดสุรา

เบื้องต้นมักพบปัญหาความไม่ทันตระหนักรู้ในสังคมที่มีสภาพแวดล้อมของการทำงาน และการให้คุณค่าในการดื่มแบบผิดๆ ยกตัวอย่างเช่น คนไทยคิดว่าการดื่มจะเป็นตัวช่วยอำนวยความสะดวกในการเข้าสังคมและเสริมสัมพันธภาพระหว่างบุคคล

ขณะที่การมองคุณค่าทางเพศไม่เท่ากันก็เป็นอีกหนึ่งสาเหตุที่เป็นอุปสรรคใหญ่ของบุคคลสำหรับการเข้าถึงการบำบัดผู้ติดสุราเช่นกัน กล่าวคือ ‘คุณค่าของความคิดเรื่องชายเป็นใหญ่แสดงให้เห็นว่าผู้ชาย ‘ต้องดื่ม’ เพื่อให้ตรงกับคุณค่าทางวัฒนธรรมหลักของไทย’ ข้อมูลจาก Jongudomkarn และงานวิจัยโดย West และ Zimmerman ต่างชี้ว่า ผู้ชายส่วนใหญ่คิดว่าการดื่มสนับสนุนบทบาททางเพศ ทำให้ดูเป็นชายชาตรียิ่งขึ้น และงานของ McDonnell และ Griffin ยังระบุว่า การดื่มหนักเป็นที่ยอมรับในผู้ชายมากกว่าผู้หญิงอีกด้วย

ด้วยเหตุนี้ บางครั้งความเป็นชายจึงกลายเป็นอุปสรรคต่อการบำบัดรักษาการติดสุรา เนื่องจากผู้ชายให้ความสำคัญกับความเจ็บป่วยทางกายมากกว่าทางจิตใจ พวกเขาเชื่อมั่นว่าตนเองสามารถดื่มได้ตราบใดที่ไม่ส่งผลกระทบทางร่างกาย ถึงแม้จะรับรู้ว่าครอบครัวหรือคนสำคัญคาดหวังให้พวกเขาหยุดดื่มก็ตาม อีกทั้งผู้ชายมักไม่ต้องการเปิดเผยความเจ็บป่วยทางจิตใจหรืออารมณ์เท่าผู้หญิง นั่นทำให้เขาอาจไม่อยากเข้าร่วมการบำบัดที่เปิดเผย พูดคุยเรื่องปัญหาชีวิต ต้นตอของการดื่มเท่าไรนัก

ตัดภาพมาที่ผู้หญิงแม้จะก้าวออกมาจากบทบาทดั้งเดิม คือ สามารถเป็นหัวหน้าครอบครัว หาเลี้ยงลูก พ่อ แม่ โดยการทำงานหนักและมีรายได้เพียงพอในเชิงเศรษฐกิจ แต่ส่วนมากก็ยังถูกลดคุณค่าโดยครอบครัวและสังคม ทำให้พวกเธอมักครุ่นคิดถึงสิ่งที่อาจทำผิดไป เกิดความละอายใจ ไม่ก็ความสิ้นหวังบ่อยครั้ง ดังที่ข้อมูลจากวิจัย “การใช้ชีวิตประจำวันที่ไม่มั่นคง ขณะที่พยายามทำสิ่งต่างๆ ให้เป็นปกติ-ความหมายของการใช้ชีวิตในฐานะผู้หญิงติดเหล้า” ของ Thurang และ Tops ระบุว่า ผู้หญิงมักมีแนวโน้มตำหนิตัวเองและทำให้ตัวเองเสื่อมถอย ซึ่งอาจเป็นเพราะสังคมกดดันแต่เดิม

การเป็นคนหาเลี้ยงครอบครัวในวัฒนธรรมไทยเป็นเรื่องเครียด และการดื่มเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ดููเหมือนจะเป็นตัวเลือกที่สามารถปลดปล่อยความเครียดได้ อย่างไรก็ตาม ข้อมูลจากการศึกษาของ Day Gough และ McFadden อธิบายว่า นอกจากแอลกอฮอล์สร้างความเสียหายต่อสุขภาพของผู้หญิงแล้ว ความเชื่อที่ว่าการดื่มไม่เหมาะสำหรับผู้หญิง บางครั้งก็อาจนำไปสู่การต่อต้านอย่างรุนแรงจากคู่ครองและครอบครัว ส่งผลถึงความสัมพันธ์ได้

นอกจากนี้ ยังมีผลการศึกษาพบว่า ความรุนแรงในครอบครัวมักพุ่งเป้าไปยังผู้หญิงที่ติดสุรา และเมื่อผู้หญิงกลัวว่าคนอื่นๆ อาจจะทำร้ายพวกเธอทั้งทางร่างกายและจิตใจ จะเป็นผลให้พวกเธอมักแยกตัวเองออกจากสังคม เก็บตัวมากขึ้น ซึ่งนั่นไม่ใช่สิ่งที่ดีต่อการเข้ารับการบำบัดที่ควรพบหมออย่างต่อเนื่องเสียเลย

อุปสรรคระดับองค์กร :

ความรู้-การมีส่วนร่วม-บุคลากร ไม่เพียงพอ และทัศนคติด้านลบต่อผู้ติดเหล้า

หนึ่งในคำให้สัมภาษณ์ของพยาบาลในงานศึกษาของกุลนรี คือ ‘ยังมีความกังวลเรื่องของการขาดความรู้ตามหลักมาตราฐานสำหรับการบำบัดผู้ป่วยติดสุรา’

คำบอกเล่านี้สอดคล้องไปกับความคิดเห็นจากผู้เชี่ยวชาญว่า การขาดความรู้ ขาดทักษะของบุคลากรทางการแพทย์ และการมีทัศนคติด้านลบต่อผู้ติดเหล้า เป็นอุปสรรคสำคัญสำหรับการเข้าถึงระบบบำบัดรักษาผู้ติดสุรา และปฎิเสธไม่ได้เลยว่า ปัจจุบันบทบาทของพยาบาลในการรักษาอาการติดสุราและยาเสพติดไม่ได้รวมอยู่ในหลักสูตรการศึกษาทางการพยาบาล

ดังนั้น ข้อเสนอจากงานวิจัยของ Geirsson Ley Jeffery Bennun Mccaren Johnson Jackson Guillaume Meier และ Goyder จึงระบุว่า ผู้ให้บริการทางการแพทย์ ควรมีฝึกอบรมเพื่อพัฒนาความรู้ ความสามารถและเพิ่มมุมมองทัศนคติต่อการติดสุรา รวมไปถึงการรักษาที่มากขึ้น ฝ่าย Nordfjaern และคณะ ก็เสนอว่า ผู้ให้บริการทางการแพทย์จำเป็นต้องมีการร่วมมือกับคนที่ติดสุรามากขึ้น เพื่อป้องกันไม่ให้ผู้ป่วยเลิกยาก่อนกำหนด เข้ารับการรักษาอย่างต่อเนื่องและเหมาะสม อีกทั้งในการติดตามผลการรักษา ควรเกิดการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ระหว่างแพทย์และคนติดสุรา รวมถึงแพทย์ด้วยกันเอง เพื่อรับมือ จัดการผลกระทบทางด้านลบที่เกิดจากการรักษา อาทิ การถอนตัวออกกลางคัน เรียกว่าการบำบัดคนติดเหล้าเป็นเรื่องที่ต้องร่วมมือกันอย่างเป็นระบบ

ทั้งนี้ การแสดงทัศนคติเชิงลบต่อผู้ป่วยของผู้ให้บริการทางการแพทย์เป็นอีกหนึ่งประเด็นที่อาจทำให้ผู้ป่วยติดสุราไม่อยากเข้ารับการรักษา โดยงานวิจัย “การตีตราในหมู่ผู้เชี่ยวชาญด้านสุขภาพต่อผู้ป่วยที่มีความผิดปกติในการใช้สารเสพติด” ของ van Boekel และคณะ ระบุว่า ทัศนคติเชิงลบของผู้เชี่ยวชาญด้านสุขภาพอาจทำให้ความร่วมมือในการรักษาระหว่างผู้เชี่ยวชาญและผู้ป่วยลดลงได้ ฝ่ายผู้ให้บริการและผู้เชี่ยวชาญจึงควรต้องระมัดระวังท่าทีของตนเองด้วย

ยิ่งไปกว่านั้น อุปสรรคอีกด้านที่ผู้ให้บริการทางการแพทย์เผยในงานวิจัย คือ การไม่แบ่งแยกตึกผู้ป่วยชายหญิง เมื่อมีทั้งผู้ชายและผู้หญิงในตึกผู้ป่วยเดียวกันก็ยากต่อการจัดการ เพราะมีความเสี่ยงสูงที่ผู้ป่วยหญิงจะถูกล่วงละเมิดทางเพศ (ในไทยเองก็มีกรณีผู้ป่วยหญิงถูกละเมิดในระหว่างกระบวนการบำบัดยาเสพติด-แอลกอฮอล์ที่ยังไม่ได้รับการแก้ไขเช่นเดียวกัน) รวมถึงความยากในการสัมผัสทางร่างกายระหว่างผู้ป่วยหญิงและผู้ช่วยพยาบาลชายในขั้นตอนการล้างพิษ ด้วยเพศของให้บริการทางแพทย์ส่วนใหญ่นั้นมีความไม่สมดุลกัน พยาบาลทั้งหมดเป็นผู้หญิงและผู้ช่วยพยาบาลทั้งหมดเป็นผู้ชาย เมื่อผู้หญิงที่เข้ารับการรักษานั้นมีจำนวนน้อย ขั้นตอนการล้างพิษสำหรับผู้หญิงจึงไม่ได้รับการจัดการที่ดี ซึ่งทั้งหมดนี้ อาจมีสาเหตุมาจากการประหยัดค่าใช้จ่ายขององค์กรหรือสถานพยาบาล ทำให้ไม่มีการจัดหอผู้ป่วยหรือการดูแลผู้หญิงที่ดีมากพอ

อุปสรรคระดับโครงสร้าง :

หลักประกันสุขภาพ และระบบการรักษา

ปัญหาการติดสุราในระดับโครงสร้าง เริ่มต้นจากมุมมองของคนในสังคมต่อผู้ติดสุรา จากการศึกษาพบว่า การขาดทักษะและทัศนคติเชิงลบของผู้ให้บริการทางการแพทย์มีสาเหตุจากการหล่อหลอมของสังคม ซึ่งมองผู้ติดสุราในแง่ร้าย จนกลายเป็นปัญหาว่าผู้ให้บริการที่เปรียบเสมือนด่านหน้ารับผู้ป่วยติดสุราเข้าสู่การบำบัด กลับกีดกัน ยากจะยอมรับผู้ป่วยได้ ทำให้กระบวนการบำบัดตลอดจนการส่งต่อผู้ป่วยติดขัด

ยังไม่รวมข้อค้นพบในการศึกษาที่ระบุว่า ระบบการส่งต่อผู้ป่วยในไทยนั้นยังไม่สมบูรณ์ จำเป็นต้องมีการฝึกอบรมแก่บุคคลากร เพื่อให้มีศักยภาพที่เหมาะสมสำหรับการทำงานกับผู้ติดสุรา มากกว่านี้ ทั้งยังมีทรัพยากรในการรักษาไม่เพียงพอ เช่น จำนวนเตียงที่มีอยู่ไม่พอ และต้นทุนทางเศรษฐกิจของการเดินทางมายังสถานพยาบาลสูง รวมแล้วโครงสร้างของสถานพยาบาลในภาพรวม อาจยังไม่เหมาะสมกับการรองรับและดูแลผู้ป่วยติดสุราเท่าไรนัก

ด้านหลักประกันสุขภาพต่างๆ ก็มีความสำคัญไม่ต่างกัน งานวิจัย “ผลกระทบของการได้รับสารเสพติดด้วยยาบังคับต่อการหลีกเลี่ยงการดูแลสุขภาพของผู้ใช้ยาฉีดในประเทศไทย” ของ Kerr และคณะ กับงานวิจัยศูนย์กักกันยาเสพติดภาคบังคับในเอเชียตะวันออกและเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ของ Kamarulzaman และ McBrayer ให้ความเห็นด้วยว่าควรให้การรักษาแบบ ‘ไม่มีค่าใช้จ่าย’ แก่ผู้ป่วย เพื่อลดภาระค่าใช้จ่ายและดึงดูดให้คนเข้ารับการบำบัดมากขึ้น ซึ่งตั้งแต่ปี 2551 เป็นต้นมา ประเทศไทยได้จัดให้มีการรักษาฟรีสำหรับผู้ติดยาเสพติด แต่ไม่ได้จัดให้ผู้ติดสุรา

นอกจากนี้ แง่มุมเรื่องเพศเองเป็นอีกหนึ่งปัญหาในอุปสรรคระดับโครงสร้าง จากงานวิจัย “ระบบความไม่เสมอภาค เพศ ระดับและการแข่งขันในองค์กร” ของ Acker ระบุว่า สำหรับผู้หญิงในประเทศไทย ลักษณะของสังคมที่เป็นลำดับขั้น และความสัมพันธ์ทางสังคม ทำให้ผู้ชายมีอำนาจและสิทธิพิเศษมากกว่าผู้หญิง เป็นผลให้การรักษาอาการติดสุราในประเทศไทยนั้นมักถูกปรับให้เหมาะกับความต้องการของผู้ชายเพียงอย่างเดียว ขณะที่ผู้หญิงที่ประสบปัญหาติดสุรากลับด้อยโอกาสในสังคม และขาดการเข้าถึงการให้บริการด้านสุขภาพ

โดยปกติ การให้บริการด้านการรักษาพยาบาลจะให้บริการทั่วไปมากกว่าบริการเฉพาะทางตามเพศ แต่ในรายละเอียดการรักษา ความละเอียดอ่อนก็ถือว่าสำคัญไม่แพ้กัน ดังนั้น ผู้ให้บริการทางการแพทย์ ไปจนถึงสังคมควรตระหนักเรื่องความแตกต่างทางเพศ เพื่อให้เกิดสิทธิเท่าเทียมในบริการด้านการดูแลสุขภาพสำหรับผู้หญิงและผู้ชาย

จากข้อมูลทั้งหมดในข้างต้นชี้ให้เห็นว่าสังคมไทยต้องมีการเปลี่ยนแปลงอย่างน้อย 3 ระดับ คือ อุปสรรคระดับบุคคล อุปสรรคระดับองค์กร และอุปสรรคระดับโครงสร้าง เพื่อแก้ไขปัญหาการติดสุรา ทำให้ผู้ติดสุราสามารถเข้าถึงการบำบัด และได้รับสิทธิสุขภาพอย่างเท่าเทียม

อ้างอิงเพิ่มเติม

– ‘บำบัดครึ่งปี-เสี่ยงถูกไล่ออก บีบนักดื่มเมินการรักษา’ หนังสือพิมพ์ลูกศิลป์ปีที่ 8

เรื่องและภาพ: ทีมงาน Alcohol Rhythm

The post มองคนติดสุราอย่างเข้าใจ: เมื่ออุปสรรคการเข้าถึงระบบบำบัดผู้ติดสุราซับซ้อนกว่าที่คิด appeared first on Alcohol Rhythm.

(Quote) บำบัดผู้ติดสุราผ่านสายตาคนเคยดื่ม: คุยกับ ‘ธวัชชัย กุศล’

admin — Thu, 06 Feb 2020 10:57:56 +0000

ประสบการณ์ที่ผ่านมาในฐานะคนติดเหล้า ญาติของคนติดเหล้า และผู้ได้รับผลกระทบจากคนติดเหล้า ทำให้ ธวัชชัย กุศล รองหัวหน้าโครงการศูนย์ปรึกษาปัญหาสุรา สายด่วนเลิกเหล้า 1413 เข้าใจว่าเบื้องหลังของการดื่มสุราของหลายๆ คน มีเรื่องราว ความทุกข์ และความเครียดที่ต้องการคนรับฟัง

ดังนั้นสิ่งที่เขาเน้นย้ำอยู่เสมอ คือ การทำความเข้าใจ ให้กำลังใจ เพื่อช่วยให้คนสามารถเลิกเหล้าได้สำเร็จ

Alcohol Rhythm เปลี่ยนจังหวะชีวิตคนติดเหล้า เก็บทัศนะส่วนหนึ่งจาก บทสัมภาษณ์ฉบับเต็ม ของธวัชชัย กุศล นักจิตวิทยาบำบัดผู้ติดสุรา และวิทยากรผู้จัดอบรมเคล็ดลับเลิกเหล้าในโรงพยาบาลพระมงกุฎเกล้า มาเล่าให้คุณฟังอย่างง่ายๆ ว่า ที่มาที่ไปของการติดสุราของคนส่วนใหญ่คืออะไร ทำไมคนเลิกเหล้ายาก และคนใกล้ชิดอย่างเราจะดูแลผู้ติดสุราได้อย่างไร

:: จากลูกคนติดเหล้า คนดื่มเหล้า สู่นักบำบัด ::

คุณเริ่มต้นสนใจการทำงานด้านการบำบัดผู้ติดสุราได้อย่างไร

ผมมีคุณพ่อเป็นนักดื่มที่มีภาวะติดสุราเรื้อรัง (alcoholism) ตั้งแต่ก่อนผมเกิด ท่านเกิดในยุคสงครามโลกครั้งที่สองซึ่งเรียกได้ว่าเป็นช่วงที่มีความวุ่นวาย และต้องทำงานหนัก ดังนั้น เขาจึงเป็นคนที่มีความเครียดสูง ทีนี้ตัวคุณปู่เองก็เป็นคนดื่มเหล้าและมีภาวะติดสุราเรื้อรังเหมือนกัน ท่านจึงเห็นแบบอย่างมาจากคุณปู่ ต่อให้คุณพ่อไม่ได้ชอบปู่ที่กินเหล้า แต่เขาก็ดื่มเหล้าเวลาเขาเครียด และชอบใช้ความรุนแรงเวลาเมา

ตัวผมเองมีส่วนคล้ายกับคุณพ่อ คือเป็นวัยรุ่นที่เห็นพ่อดื่มเหล้ามาตลอด และผมไม่ได้ชอบที่พ่อดื่มเหล้าแล้วใช้อารมณ์ แต่ตัวเองก็ดื่มเหล้า เพราะมีเพื่อนชวน พอดื่มแล้วเรารู้สึกว่ามีสังคม มีความสุขกับการดื่ม เวลาเครียดเราก็ดื่ม จนกระทั่งวันหนึ่ง ผมตั้งคำถามกับตัวเองว่าทำไมเราถึงเกลียดพ่อ แต่ไม่เกลียดเหล้า

ผมเริ่มสนใจว่ารากฐานความรุนแรงของคุณพ่อเป็นมาอย่างไร ทำไมเขาถึงดื่มเหล้า และผมอยากทำความเข้าใจตัวเอง ทำให้ผมเลือกเรียนจิตวิทยาที่มหาวิทยาลัยรามคำแหง

ที่รามคำแหงมีจิตวิทยาด้านหนึ่ง เรียกว่าจิตวิทยาครอบครัว เป็นการทำความเข้าใจว่าแต่ละคนมีรากฐานที่มาเป็นอย่างไร และส่งผลต่อพฤติกรรมอย่างไร เดิมผมรู้อยู่แล้วว่าพ่อมีปู่ที่ดื่มเหล้า เมื่อเรียนจึงได้เข้าใจว่าภายในครอบครัวผมส่งต่อปัญหาเรื่องดื่มเหล้ากันมา

จากเดิมผมคิดว่าตัวเรากับคุณพ่อคงมีความสัมพันธ์ที่ดีต่อกันไม่ได้ สุดท้ายผมก็เลือกคุยกับพ่อโดยตรงว่าเขาดื่มเหล้าเพราะอะไร ทำไมถึงใช้ความรุนแรง พ่อก็เล่าปัญหาของเขา และบอกว่าเขาเห็นปู่ทำแบบนี้ เรียนรู้มาแบบนี้ เขาไม่รู้ว่าเวลาเครียดต้องทำอย่างไรนอกจากดื่มเหล้าและใช้ความรุนแรง ตอนที่เขาเล่า เขาไม่ได้เล่าด้วยความรู้สึกสะใจหรือมีความสุข แต่เล่าด้วยความรู้สึกเสียใจ ผมจึงเข้าใจที่มาที่ไปทั้งหมด ว่าทำไมพ่อเป็นแบบนี้ และผมเป็นแบบนี้

ตั้งแต่นั้นมาผมก็ไม่ได้เกลียดพ่อ และผมเข้าใจว่าทำไมหลายๆ คนใช้เหล้าเป็นทางออกของปัญหา เข้าใจผู้ที่ได้รับผลกระทบจากคนติดเหล้า รวมถึงตัวผมเองก็เคยติดเหล้าด้วย แต่เราก็มีชีวิตที่ดีได้ ในเมื่อเราทำได้ เราก็อยากให้คนอื่นทำได้เหมือนเรา นั่นทำให้ผมมาทำงานด้านนี้

:: เข้าใจปัญหา มองให้ลึกกว่าการดื่มสุรา ::

กระบวนการบำบัดคนติดสุรามีขั้นตอนอย่างไร

เราเริ่มต้นจากการสร้างความสัมพันธ์ที่ดีกับผู้เข้ารับการบำบัด เพราะเวลาเราอยากรู้จักคนอื่น ต้องเริ่มจากมีความสัมพันธ์ที่ดีต่อกันก่อน แล้วพูดคุยสำรวจปัญหาเพื่อทำความเข้าใจ ทั้งตัวเราเข้าใจเขา และทำให้เขาได้เข้าใจตัวเองว่าติดระดับไหน ต้องแอดมิทไหม ต้องบำบัดไหม หรือแค่เพิ่งเริ่มติด หยุดดื่มได้เองไม่ต้องพบหมอ หรือติดระดับปานกลาง กินยาแต่ไม่ต้องรับการบำบัด

เมื่อเขาเข้าใจจุดที่ตนเองยืนอยู่ กระบวนการถัดมาจะง่ายมาก คือหาทางแก้ไข ซึ่งไม่ใช่ว่าเราไปแก้ปัญหาให้กับเขา แต่ทำให้เขาย้อนมองว่าก่อนหน้านี้ได้ลงมือทำอะไรบ้าง ด้วยวิธีการอย่างไร ที่มันไม่สำเร็จเพราะอะไร สุดท้ายให้เขาได้สรุปจากการพูดคุยด้วยตัวเองว่า สาเหตุที่แท้จริงของการดื่มเหล้าคืออะไร แล้วจะทำอย่างไรต่อไป

เราต้องช่วยเขาทำความเข้าใจรากเหง้าของปัญหา เพื่อจะได้แก้ไขอย่างตรงจุด ยกตัวอย่างให้เห็นภาพว่าเวลาคนเราปวดหัว มักจะนึกถึงยาพารา พอกินแล้วก็หายปวดหัว แต่ไม่ได้คิดต่อว่าสาเหตุของการปวดหัวคืออะไร พอปวดหัวอีกครั้ง ก็กินยาพาราอีก กินไปเรื่อยๆ สุดท้ายก็ไม่ได้แก้ที่สาเหตุที่แท้จริงของปัญหา

ดังนั้น ปัญหาที่ทุกคนพามาหานักบำบัดจึงไม่ใช่แค่เรื่องเหล้า การดื่มเหล้าเป็นแค่วิธีการที่เขาแสดงออกว่ากำลังหนีทุกข์เพื่อหาสุข แต่ความสุขนี้กลายเป็นการเสพติด ต่อให้มีความสุขอย่างไร เมื่อถึงจุดหนึ่ง ร่างกายคุณจะทรมานถ้าไม่ได้ดื่ม หน้าที่ของเราจึงต้องฟังและช่วยเขาสรุปต้นตอของปัญหา ทำให้เขาเห็นมุมมองใหม่ๆ ว่ามีทางเลือกอื่นๆ ที่ดีกว่าการดื่มเหล้า ซึ่งตรงนี้ต้องใช้เวลาคุยกัน ฟังกัน สร้างความสัมพันธ์ที่ดี เปิดโอกาสให้เขาได้พูดในบรรยากาศที่ผ่อนคลาย เพื่อที่เราจะได้รู้ว่าสิ่งที่ทำให้เขามีความสุขและอยากมีชีวิตอยู่คืออะไร รวมถึงให้กำลังใจว่าเขามีความหมายต่อเราอย่างไร

:: หน้าที่ของนักจิตวิทยา คือการเดินเคียงข้าง ::

ไม่ว่าศาสตร์จิตวิทยาด้านไหนก็ฟังดูเหมือนจะมีจุดมุ่งหมายเดียวกัน คือการทำให้ผู้เข้ารับการบำบัดเข้าใจตัวเอง

ถูกต้อง และเมื่อเขาเข้าใจตัวเองแล้ว เราต้องช่วยทำให้เขารู้ว่าเป้าหมายของเขาคืออะไรด้วย โดยผ่านวิธีการที่เรียกว่า motivation interviewing หรือการคุยเพื่อสร้างแรงจูงใจ

เราจะถามว่าลึกๆ แล้วที่คุณอยากเลิกเหล้าเพราะคุณอยากให้อะไรเปลี่ยนไปจากเดิม สิ่งที่คุณต้องการคืออะไร ทำให้เขาเห็นและพูดในสิ่งที่เขาตั้งใจจะทำ สมมติถ้าเขาเล่าว่าอยากเลิกเหล้าเพื่อลูก อยากทำให้ลูกรับรู้ว่าตัวเองเป็นคุณพ่อที่มีความตั้งใจ ผมจะช่วยสะท้อนกลับไปว่าคุณเลิกเหล้าเพราะอยากเป็นพ่อที่ดี อยากเป็นแบบอย่างที่ดีให้กับลูก อยากให้ลูกมองว่าคุณเป็นพ่อที่ประสบความสำเร็จในชีวิต

หรือถ้าเขาเล่าว่า ถ้าเลิกเหล้าได้ ภรรยาจะไม่ทิ้งเขาไป ผมก็จะไม่แปลความว่าเพราะคุณกลัวถูกภรรยาทิ้งเลยอยากจะเปลี่ยน แต่จะบอกว่าคุณอยากเปลี่ยนเพราะต้องการครอบครัวที่อบอุ่น อยากให้มีคนรักมากขึ้น อยากมีคนให้กำลังใจมากขึ้น เขาจะรู้สึกว่าใช่

หน้าที่ของเราคือฟัง ใช้คำถาม และสะท้อนสิ่งที่เขาพูดให้เขาได้ยิน เพื่อทำให้เขาอยากไปถึงเป้าหมาย และการที่เขาตั้งเป้าหมายจะทำให้เขารู้ว่าต้องทำอย่างไรถึงจะเปลี่ยน มีปัญหาอะไรที่ทำให้เขาเปลี่ยนไม่ได้ และจะแก้มันอย่างไร ซึ่งเราจะช่วยกันลดอุปสรรคตรงนั้นด้วย

ถ้าเราเสนอทางเลือกต่างๆ โดยไม่รู้เป้าหมายหรืออุปสรรคของเขา จะทำให้ช่วยเหลือเขาไม่สำเร็จ ฉะนั้น เราต้องรู้เป้าหมายของผู้เข้ารับการบำบัดเพื่อรู้วิธีว่าจะร่วมเดินไปกับเขาอย่างไร หน้าที่ของนักจิตวิทยาไม่ใช่การเดินนำหน้า แต่เป็นการเดินไปกับเขา ทำให้เขารู้ว่าตนเองมีศักยภาพ และไม่ได้กำลังเดินอยู่คนเดียว ไม่ว่าจะเกิดอะไรขึ้น เรายังอยู่กับเขา เมื่อทำแบบนี้แล้วทุกคนจะรู้สึกว่าสามารถเลิกได้ง่ายขึ้น

:: กำลังใจคือสิ่งสำคัญ ::

การบำบัดของนักจิตวิทยามักเน้นการพูดคุยเป็นหลัก ถ้าผู้เข้ารับการบำบัดไม่ยอมเปิดใจพูด เราจะมีวิธีทำอย่างไรให้คนเปิดใจ

ส่วนใหญ่เราใช้วิธีสร้างความสัมพันธ์ ถามว่าเป็นอย่างไรบ้าง ให้ช่วยเหลืออย่างไร เราจะไม่ถามเรื่องที่เป็นปัญหาเพราะเรารู้ว่าเป็นเรื่องอ่อนไหวและฟังดูเป็นความสงสัยใคร่รู้มากกว่าความใส่ใจ เช่น เวลาเขาบอกว่าผมอยากจะเลิกเหล้า แล้วเราถามย้อนกลับไปว่าคุณมีปัญหาอะไร คุยแต่เรื่องที่เป็นปัญหาจะยิ่งทำให้เขาเครียด รู้สึกหดหู่ และไม่อยากคุยกับเรา เพราะเขารู้อยู่แล้วว่าตัวเองมีปัญหา แต่เพราะมีปัญหาไงถึงได้มา

ตอนที่เขามาหาเราหมายความว่ามันถึงวิกฤตสำหรับเขาแล้ว ดังนั้นเขาจึงมาด้วยความหวัง ต้องการพลังใจและคนที่ไม่ซ้ำเติมเขา เราจึงไม่คุยเรื่องปัญหา แต่จะคุยเรื่องผลกระทบ ชี้ให้เขาเห็นว่าถ้าวันนี้ไม่เปลี่ยน ไม่ทำอะไรสักอย่าง มันจะเกิดอะไรขึ้น อีกสองสามปีจะเกิดอะไรขึ้น จากนั้นให้เขาตัดสินใจและตั้งเป้าหมายของตัวเอง

ถ้าเป็นการพบกันต่อหน้า ผมจะใช้การสบตา ภาษากาย บอกให้เขารู้ว่าผมเข้าใจ ส่วนหนึ่งเป็นเพราะผมเคยมีประสบการณ์มาก่อน แต่ถ้าเป็นการโทรเข้ามาที่สายด่วนเลิกเหล้า 1413 คำถามที่เราจะถามคือ โทรติดยากไหม คงต้องรอสายนานเพราะบริการสายให้คำปรึกษาของเรามีน้อย วันนี้ที่โทรเข้ามามีอะไรให้เราช่วยเหลือหรือเปล่า

คนอาจจะถามว่าง่ายแค่นี้เองเหรอ ใช่ครับ คนที่โทรเข้ามามีน้อยคนที่ไม่อยากพูดเรื่องราวของตัวเอง ต่อให้เขาโทรมาแล้วขอแค่วิธีการแบบไวๆ เราก็จะให้ข้อมูล แล้วสร้างความสัมพันธ์ผ่านคำถามที่ย้อนกลับไปสู่เรื่องราวของตัวเขา เช่น ตอนที่โทรเข้ามาคุณรู้สึกอย่างไร เหนื่อยไหม ที่คุณโทรเข้ามาเพราะมีเรื่องราวที่คุณต้องตัดสินใจเยอะเลยใช่ไหม เราย้อนถามถึงสิ่งที่อยู่ในใจของเขาเพื่อทำความรู้จักกับเขา ดูว่ามีอะไรที่เราสามารถให้เขาได้มากกว่าวิธีบำบัดอีก ถามถึงความตั้งใจที่ทำให้อยากจะโทรเข้ามา สาเหตุที่อยากจะเลิกเหล้าเพราะอะไร แล้วเดี๋ยวเขาจะพูดได้เยอะเลย

:: อุปสรรคสำหรับคนเลิกเหล้า ::

นอกจากความไม่พร้อม ยังมีอุปสรรคอะไรอีกที่คนอยากเลิกเหล้าต้องเผชิญจนทำให้เลิกได้ยาก

ความยากมีอยู่สองเรื่อง เรื่องแรกคือการต้องอดทนต่อความทรมานเวลาหยุดดื่ม คนเลิกดื่มเหล้าทุกคนจะมีอาการที่เรียกว่าถอนเหล้า คือ อาเจียน เหนื่อยเพลีย กินน้ำเยอะ และอาจมีโรคกระเพาะตามมา เราจะเตือนเขาว่าการเลิกเหล้าต้องเจออาการอะไรบ้าง ต้องหาทางจัดการกับมันอย่างไร ถ้าเป็นคนที่เคยลองเลิกมาก่อนแล้ว เราจะทวนให้เขาเตรียมใจว่าจะเจอกับอาการเหล่านั้นอีก ชักชวนให้เขาพูดวิธีที่จะจัดการกับตัวเองให้ฟัง ทำให้เขารู้ว่าเขามีศักยภาพที่จะอดทนต่อมัน

ความยากเรื่องที่สองคือการที่เขาต้องเจอกับสภาพแวดล้อมแบบเดิมๆ ที่กระตุ้นให้เขาอยากดื่ม เช่น สภาพแวดล้อมที่ทำให้เขาเกิดความเครียด ผมก็พยายามช่วยให้เขารู้ถึงสาเหตุจะได้ไปแก้ที่ต้นตอ และแนะนำว่าให้หาความสุขในแบบอื่น อะไรก็ได้ที่ไม่ใช่การกลับไปดื่มเหล้า อาจจะเป็นเรื่องการดูแลตัวเองง่ายๆ อย่างเหนื่อยก็นอน หิวก็กิน หาความสุขเล็กๆ น้อยๆ ในชีวิตประจำวันบ่อยๆ

บางคนก็บอกว่ากลับไปดื่มเพราะเพื่อน เพื่อนมักจะชวนดื่มจนทำให้เลิกไม่ได้ ดังนั้น สำหรับคนที่จะเลิกดื่ม ผมบอกเสมอว่าต้องไม่กลับไปเจอเหล้าอีก และพยายามให้เขาคิดวิธีปฏิเสธเวลาถูกชักชวน

คนติดสุราหลายคนเชื่อว่าเมื่อมาบำบัดจนหาย จะสามารถกลับไปดื่มได้โดยไม่ติดอีก ซึ่งผมต้องบอกว่ามันไม่ได้ เพราะคุณเคยมีประสบการณ์และคุณไม่สามารถลืมได้ การเลิกเหล้าจึงจำเป็นต้องอาศัยวินัยของตัวเอง คุณอาจจะรู้สึกอึดอัด ต้องทำสิ่งที่ไม่ชอบ ไม่เป็นตัวของตัวเอง แต่คุณต้องเปลี่ยน เพราะคุณเองก็รู้ว่าถ้าไม่เปลี่ยนจะเกิดอะไรขึ้น ผมแนะนำว่าเมื่อมีวินัยแล้ว อย่าลืมให้รางวัลกับตัวเองด้วย มิฉะนั้นสุดท้ายคุณจะเกิดความเบื่อ

:: ความสัมพันธ์ที่ดีต้องมาก่อนการแก้ปัญหา ::

ในมุมของคนที่มีพ่อเป็นผู้ติดสุรา คุณมองคุณพ่อเป็นอย่างไร และช่วยเหลือให้เขาเลิกเหล้าอย่างไร

คุณพ่อของผมเป็นคนขยันขันแข็งมาก เวลาผมมองคุณพ่อจะมองเห็นผู้ชายที่เท่มากคนหนึ่ง เพราะเขายากจนแต่ตั้งใจทำงานจนทำให้ลูกมีชีวิตดีได้ แต่ผมก็เห็นคุณพ่อดื่มเหล้าเมาแล้วอาละวาดมาตลอด และรู้สึกไม่ชอบ จนกระทั่งผมเริ่มเปิดใจที่จะทำความเข้าใจเขา จึงรู้ว่าเขาดื่มเพราะมีความเครียด ถามว่าผิดไหมที่เขาเป็นคนเครียด ผิดไหมที่คาดหวังกับลูก คาดหวังกับชีวิต มันไม่ผิดเลย ถ้าเขารู้ว่ามีทางเลือกอื่นนอกจากการดื่มเหล้า เขาก็คงไม่ดื่ม ถ้ามีคนช่วยเตือน มีคนที่เข้าใจ เขาก็คงไม่เป็นแบบนี้

เพราะฉะนั้นแม้ว่าคุณพ่อจะยังดื่มเหล้าอยู่ แต่ผมก็พยายามเข้าใจเขา ผมเชื่อว่าหัวใจหลักของการช่วยเหลือเขาเริ่มจากมีความสัมพันธ์ที่ดี ดังนั้นทุกครั้งที่คุณพ่อกลับบ้าน ผมจะเป็นคนหนึ่งที่นั่งฟังเขา ช่วยเยียวยาเขา เราไม่จำเป็นต้องเป็นนักจิตวิทยาก็ได้ แต่เป็นลูก เป็นคนที่เขารู้สึกว่ามีพื้นที่ที่สามารถระบายความในใจ อยู่กับเขาก็พอ

จุดเปลี่ยนอยู่ที่ตอนคุณพ่ออายุ 70 วันหนึ่งแม่ผมบอกว่าพ่อล้มเพราะเมา ไม่มีใครดูแล แม่เองก็ไม่อยากดูแล ผมกลับไปถึงบ้านเจอพ่อเป็นแผลเลือดออก ก็พาไปหาหมอ ช่วยดูแลร่างกาย ถามพ่อว่าเกิดอะไรขึ้น ล้มเพราะอะไร พอคุณพ่อตอบ ผมก็ถามต่อว่าแล้วรู้ไหมทำไมทุกคนไม่มาดูแลพ่อ พ่อบอกว่าพ่อไม่รู้ ผมเลยเปิดคลิปวิดีโอที่เคยอัดไว้ตอนคุณพ่อเมาให้เขาดู เขาดูจบก็บอกว่ารู้สึกแย่ ละอายใจ เขาจำไม่ได้ว่าทำอะไรตอนเมาเพราะคนดื่มเหล้าจะมีภาวะ Black-Outs Drunk หรือเมาจนภาพตัด สมองเสื่อมชั่วขณะทำให้จำอะไรไม่ได้

พอผมถามพ่อต่อว่าจะเอาอย่างไร พ่อก็บอกว่าเขาจะเลิก เดิมทีพ่อผมก็ไม่ได้ดื่มเหล้าทุกวัน และเขาเป็นคนนิยมความสมบูรณ์แบบ (Perfectionist) พอเขารู้ว่าตัวเองเป็นคนไม่ดี เขาก็อยากจะเปลี่ยน ผมช่วยให้เขาไปพบจิตแพทย์ ให้ยาตามอาการ หลังๆ เขาก็เลิกได้เอง จากอายุ 70 พ่ออยู่กับผมจนถึงอายุ 83 ปีถึงเสีย ตลอด 13 ปีที่เหลือ เขาไม่เคยกลับไปดื่มเหล้าอีกเลย

โดยรวมแล้ว วิธีการของผมคือให้ความสำคัญกับความสัมพันธ์ก่อนการแก้ไขปัญหา เพราะถ้าความสัมพันธ์ดี ทำให้คนมีความต้องการอยากเปลี่ยน และจะเปลี่ยนได้ ผมเชื่อว่าคนจะเลิกเหล้าต้องมีความตั้งใจและมีคนคอยช่วยเหลือ ให้กำลังใจ อย่างผมเองก็ชมคุณพ่อมาตลอดตั้งแต่ตอนเปิดใจคุยครั้งแรกว่าสำหรับผม พ่อคือฮีโร่ พ่อคือคนที่ผมอยากเป็นมากที่สุด ก่อนหน้านี้ที่ผมเกลียดคุณพ่อ ลึกๆ เป็นเพราะผมรักเขา ในทางจิตวิทยา ถ้าเราเกลียดใครในครอบครัว เพราะเดิมเราเคยรักเขามาก่อน เคยให้ความสำคัญกับเขา เราอยากให้เขาเห็นความสำคัญของเรา แต่เขาไม่เคยทำ จนทำให้เราอยากตัดขาดความสัมพันธ์ คุณพ่อของผมก็มักจะบอกว่าผมไม่ได้เรื่อง แต่สุดท้ายผมได้พิสูจน์ตัวเองแล้วว่าได้เรื่องสำหรับเขา ทำให้เขายอมรับและภูมิใจได้ เราทุกคนก็มีความสุข

:: ถึงญาติผู้ติดเหล้า ::

ถ้าญาติอยากช่วยเหลือคนติดสุราในบ้าน ควรเข้าใจหลักการหรือปฏิบัติตัวอย่างไรบ้างถึงจะดีต่อตัวผู้ดื่ม และไม่ทำให้ตัวเองเครียดเกินไป

ข้อแรกญาติต้องเข้าใจเรื่องการติดเหล้า ว่าคนติดเหล้าไม่ได้ตั้งใจอยากจะติด แต่เลิกไม่ได้เพราะสมองเสพติดไปแล้ว ต่อมาคือต้องเข้าใจตัวเอง เป็นคนที่เห็นคุณค่าในตัวเอง ให้ความสำคัญกับการสร้างความสัมพันธ์ที่ดี เวลาคุยอย่าไปตัดสินคนติดเหล้า ให้ถามว่าเหนื่อยไหม ทรมานไหม ทำความเข้าใจว่าเขากำลังเป็นอย่างไร แล้วถามต่อไปว่าอยากให้ช่วยเหลืออย่างไร แนะนำตัวช่วย เสนอช่องทางให้เขา พาไปหาหมอด้วยกัน ทำอย่างนี้แล้วจะช่วยให้คนเลิกเหล้าได้สำเร็จ

อีกเรื่องหนึ่งคือต้องไม่คุย ไม่ทะเลาะกับคนเมา ต้องเข้าใจหลักของ Black-Outs Drunk ว่าความจำเสื่อมชั่วขณะ การดูแลตอนเขาเมาจนภาพตัดมันเหนื่อยฟรี ทะเลาะกันฟรีๆ ดังนั้นไม่ต้องพูดอะไร ไม่ต้องดูแล ปล่อยให้เขาเมา อาเจียน ตัวเหม็น แล้วตื่นมาเห็นสภาพของตัวเอง เขาจะรู้สึกว่าเราเป็นขนาดนี้เลยเหรอ เราเป็นอะไรไป ถึงไม่มีใครตำหนิแต่เขาจะรู้สึกว่าเป็นเรื่องน่าอาย

ถ้าที่ผ่านมาทุกคนไม่เคยปล่อยให้เขาเห็นสภาพของตัวเอง มัวแต่ปกป้องดูแล เขาจะไม่มีทางเปลี่ยน ฉะนั้น พ่อ แม่ ลูก ภรรยาต้องหยุดพฤติกรรมการเสริมแรงทางอ้อม หยุดปกป้องเขาไม่ให้เจอผลเลวร้ายจากการดื่ม ต้องปล่อยให้เขาเผชิญหน้าอย่างตรงไปตรงมา โดยที่เราไม่ต้องดุด่าเขา พอสร่างเมา เราแค่ถามเขาว่ารู้สึกอย่างไรกับตัวเอง หิวข้าวไหม ดูแลเขาเหมือนคนปกติ ทำความดีในตอนที่เขารับรู้ ไม่ใช่ตอนเมา ทำแบบนี้ญาติเองจะไม่เหนื่อย การช่วยเหลือคนติดเหล้าอย่าทำจนตัวเองไม่ไหว อย่าทำจนกลายเป็นการทรมานตัวเอง เราต้องหันกลับมาดูแลตัวเองด้วย

เรื่องและภาพ: ทีมงาน Alcohol Rhythm

The post (Quote) บำบัดผู้ติดสุราผ่านสายตาคนเคยดื่ม: คุยกับ ‘ธวัชชัย กุศล’ appeared first on Alcohol Rhythm.

ว่าด้วย CBT ครอบครัว และการบำบัดสุรา: สนทนากับ ศ.ดร.ดาราวรรณ ต๊ะปินตา

admin — Thu, 28 Nov 2019 04:00:42 +0000

“หากเราต้องการจะปรับพฤติกรรมการดื่มสุรา CBT จะสอนให้ปรับที่ความคิดต่อการดื่ม อารมณ์ สภาพทางร่างกายที่เชื่อมโยงกับการดื่ม และสิ่งแวดล้อม ในเมื่อปัญหาของผู้ดื่มคือ แพ้ใจ แพ้สภาวะแวดล้อมของตัวเอง คุมตัวเองไม่ได้ ครอบครัวซึ่งเป็นคนที่อยู่กับเขาตลอด จึงน่าจะเป็นผู้ช่วยได้มากกว่าใครๆ คือสามารถเข้ามาช่วยจัดการสิ่งแวดล้อมที่บ้าน ช่วยปรับเรื่องความคิดอารมณ์ และสภาพร่างกาย นอกจากนี้ ระหว่างที่ครอบครัวช่วยผู้ดื่ม ครอบครัวก็อาจจะนำเทคนิคบางอย่างมาประยุกต์ใช้กับตัวเองได้เช่นกัน”

นี่คือคำตอบบางส่วนของ ศ.ดร.ดาราวรรณ ต๊ะปินตา ศาสตราจารย์ประจำคณะพยาบาลศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ เมื่อถูกถามว่า ทำไมต้องเป็น CBT และทำไมต้องนำครอบครัวเข้ามาร่วมด้วย ในการบำบัดผู้ติดสุรา

นอกจากเป็นอาจารย์ที่คณะพยาบาลศาสตร์แล้ว ศ.ดร.ดาราวรรณ ยังเป็นหนึ่งในผู้ที่เชี่ยวชาญด้านการบำบัดด้วยความคิดและพฤติกรรม หรือ CBT (Cognitive Behavioural Therapy) ในประเทศไทย และยังรับหน้าที่เป็นหัวหน้าทีมวิจัยในโครงการการพัฒนาโปรแกรมการปรับพฤติกรรมโดยใช้ครอบครัวเป็นฐานเพื่อบำบัดผู้ติดสุรา ของโรงพยาบาลสวนปรุง ซึ่งกำลังดำเนินการอยู่ในขณะนี้

“ในเมื่อคนติดสุราควบคุมตัวเองไม่ได้และต้องการคนช่วย คนๆ นั้นก็ควรจะเป็นคนใกล้ชิด และสามารถดูแลเขาได้อย่างต่อเนื่อง ซึ่งก็คือคนในครอบครัวนั่นแหละ แต่เราก็ยังต้องทำความเข้าใจกับครอบครัวด้วย และสัมพันธภาพของสมาชิกครอบครัวคนที่มากับผู้ดื่มก็ต้องดีในระดับหนึ่ง”

Alcohol Rhythm เปลี่ยนจังหวะชีวิตคนติดเหล้า ชวนคุณอ่านบทสนทนากับ ศ.ดร.ดาราวรรณ ไล่เรียงตั้งแต่เรื่อง CBT ว่ามีหลักการอย่างไร และจะนำไปประยุกต์ใช้ในการบำบัดสุราได้อย่างไร รวมถึงโครงการที่นำเอาครอบครัวเข้ามาช่วยบำบัดผู้ติดสุราที่อาจารย์ร่วมทำอยู่ ปิดท้ายด้วยการชวนมองภาพใหญ่ว่า ระบบการบำบัดสุราของไทยครอบคลุมและมีประสิทธิภาพแค่ไหนในตอนนี้

แนวคิดแบบ CBT เป็นอย่างไร มีจุดเด่นตรงไหนบ้าง

CBT มาจากชื่อเต็มว่า Cognitive Behavioural Therapy หรือการปรับความคิดและพฤติกรรม โดยเริ่มต้นจากความเชื่อที่ว่า คนแต่ละคนมี 4 องค์ประกอบในตัวเรา คือ ความคิด อารมณ์ พฤติกรรม และสรีระ (สภาวะร่างกาย) แต่ไหนแต่ไรมา องค์ประกอบทั้ง 4 ข้อนี้จะอยู่กันอย่างสมดุล แต่จะเปลี่ยนแปลงไปเมื่อมีสิ่งเร้าภายนอกเข้ามากระทบ ซึ่งแนวคิดของ CBT บอกว่า เมื่อสิ่งเร้าเข้ามากระทบ จะเริ่มกระทบที่ความคิดก่อน และจะทำให้พฤติกรรมอารมณ์ และสภาวะของร่างกายกระทบตามไปด้วย CBT จึงมีจุดเด่นที่ทำให้เราเข้าใจว่าทำไมปัญหาจึงเกิดขึ้น และเราจะปรับแก้ตรงไหนได้บ้าง โดยผู้รับการบำบัดก็จะเข้าใจไปพร้อมๆ กับผู้บำบัด จนบางที จากผู้รับการบำบัดอาจจะสามารถกลายเป็นผู้บำบัดตนเองในอนาคตได้

อยากให้อาจารย์ช่วยยกตัวอย่างที่เป็นรูปธรรมว่า ความคิดจะส่งผลกระทบต่อพฤติกรรมและอารมณ์อย่างไร

ความคิดจะกระทบอารมณ์ ทำให้เกิดพฤติกรรม และเปลี่ยนแปลงสรีระ เช่น คนๆ หนึ่งมี 4 องค์ประกอบที่สมดุลกันอยู่ดีๆ แต่จู่ๆ เกิดสิ่งเร้าขึ้น คือรู้ว่าจะมีคนมาสัมภาษณ์ ก็กลัวจะตอบคำถามได้ไม่ดี พอเป็นแบบนี้ อารมณ์ก็กังวล แล้วมีผลตรงมาที่ร่างกาย คือใจเต้นตึกๆ หน้าอาจจะเริ่มซีด เกิดพฤติกรรมผุดลุกผุดนั่ง ดูลุกลี้ลุกลน เกิดอาการประหม่า

จะเห็นว่าตอนนี้มีอยู่ 5 องค์ประกอบแล้ว คือนอกจากองค์ประกอบทั้ง 4 ข้อในร่างกายคน ก็จะมีสิ่งเร้าเพิ่มเข้าไปด้วย ทั้งหมดนี้พัวพันและมีผลกระทบต่อกันไปหมด จึงเป็นที่มาว่า เมื่อไหร่ที่เราต้องการปรับอารมณ์ ทั้งทางลบและทางบวก เราจะต้องจัดการสิ่งเร้า ความคิด พฤติกรรม และสรีระ และบางที เราอาจสามารถปรับที่สิ่งเร้าได้ด้วย

สิ่งเร้าสำคัญอย่างไร และเราสามารถปรับสิ่งเร้าได้มากน้อยแค่ไหน

สิ่งเร้าจะเป็นตัวเริ่มต้นส่งผลกระทบต่ออารมณ์ของเรา เพราะฉะนั้น ถ้าเราสามารถจัดการสิ่งเร้าได้ ก็จัดการเลย เพราะจะช่วยให้อารมณ์ต่างๆ ของเราดีขึ้น แต่เราสามารถจัดการสิ่งเร้าได้ไม่มากนัก โดยนักจิตวิทยาที่ชื่ออัลเบิร์ต บันดูรา (Albert Bandura) บอกว่า เราสามารถจัดการสิ่งเร้าได้ 15-20% เท่านั้น เราจึงต้องไปดูปัจจัยอื่นๆ ด้วย คือการปรับที่ความคิดและพฤติกรรม เพราะการปรับความคิดจะส่งผลต่อทั้งอารมณ์และสภาวะทางร่างกาย

แล้ว CBT จะช่วยจัดการความคิดของเราได้อย่างไร

ต้องบอกก่อนว่า ธรรมชาติของคนเรามีความคิดอยู่ 3 แบบ แบบแรกคือคิดแล้วถูกหมด แบบที่สองคือคิดแล้วผิดหมด และแบบที่สามคือคิดแล้วถูกบางส่วนผิดบางส่วน เราจะพบเสมอว่า บางทีสิ่งที่เราคิดอาจไม่ได้เป็นอย่างที่เราคิด เช่น เราคิดว่าวันนี้ฝนจะตก แต่ถ้าฝนไม่ตกก็คือผิดหมด ถ้าฝนตกก็คือถูกหมด หรือฝนอาจตกเป็นบางช่วง ความคิดจะเป็นแบบนี้ และธรรมชาติของคนเรามักจะเชื่อความคิดแรกของตนเอง ทั้งที่ความคิดนั้นเป็นเพียงความเห็น (opinion) ซึ่งอาจเป็นจริง (fact) หรือไม่ก็ได้

ดังนั้น เราจะเริ่มจากการเล่าธรรมชาติของความคิดให้เขาฟังเสียก่อน แล้วเราจึงพิสูจน์ว่าความคิดนั้นผิด ถูก หรือถูกบางส่วนผิดบางส่วน แล้วให้เขาลองเอาความคิดเชื่อมโยงกับอารมณ์ เช่น ที่ยกตัวอย่างว่าคนๆหนึ่งประหม่าเพราะมีคนมาสัมภาษณ์ แต่ถ้าเขาเปลี่ยนความคิดว่า วันนี้เป็นวันปกติ ตอบไปตามที่เราคิด ไม่ต้องตัดสินตนเองในตอนนี้ อารมณ์ของเขาก็จะปกติ คือเราให้เขาสังเกตความเชื่อมโยงตรงนี้ และชี้ให้เขาเห็นว่า ถ้าความคิดเปลี่ยน อารมณ์ก็จะเปลี่ยนตามไปด้วย

อาจารย์บอกว่าให้เปลี่ยนความคิด แล้วจำเป็นหรือไม่ที่เราจะต้องคิดทางบวกอย่างเดียว

จริงๆ บอกว่าให้คิดทางบวกก็ถูก แต่ถ้าจะให้ถูกเต็มร้อย ต้องบอกว่าเป็นการปรับเปลี่ยนความคิดตามความเป็นจริง ซึ่งมีทั้งลบและบวก อันไหนเป็นบวกก็โอเค แต่ถ้าอันไหนเป็นลบ เราต้องเรียนรู้จะอยู่กับมัน เช่น เรารู้ว่าเราไม่ใช่คนสวย แต่อยากปรับความคิดทางบวก แล้วบอกว่าตัวเองสวยที่สุด มันไม่ใช่ไง เป็นบวกแต่ไม่ใช่ความจริง แบบนี้ไม่เรียกว่า CBT ค่ะ

เพราะฉะนั้น เราต้องมองว่า ไม่สวยแล้วไง เราต้องหน้าตาสวยเท่านั้นเหรอ เราอาจจะมีเสน่ห์ตรงอื่นก็ได้ อีกอย่างหนึ่งคือ คนมักคิดแคบๆ แค่ว่า ‘สวย’ หรือ ‘ไม่สวย’ และตีความว่า สวยคือคะแนนเต็ม 10 ไม่สวยคือ 0 คะแนน ทั้งที่จริงๆ แล้วมันไม่ใช่แบบนั้น มันยังมีคะแนนที่อยู่ระหว่าง 0-10 อีก ซึ่งเราอาจจะสวย 4 หรือ 5 ก็ว่าไป

เราสามารถนำการบำบัดแบบ CBT ไปใช้กับอะไรได้บ้าง

แรกเริ่ม มีการใช้ CBT กับการบำบัดอาการซึมเศร้า แต่ตอนหลัง CBT ก็ถูกนำไปใช้กับการบำบัดพฤติกรรมที่เป็นปัญหาอย่างอื่น เช่น การดื่มสุรา การใช้สารเสพติด หรือการติด Social Media ได้ด้วย

CBT ยังสามารถใช้ได้ทั้งขั้นตอนป้องกันสุขภาพจิตและลดความเสี่ยง รวมถึงใช้บำบัดเมื่อมีอาการป่วยแล้ว แต่ถ้าป่วยถึงขั้นที่ว่าประสาทหลอน หูแว่ว ไม่อยู่ในโลกของความเป็นจริง อันนี้อาจจะใช้ไม่ค่อยได้ แต่หลังๆ ก็เริ่มมีงานวิจัยที่บอกว่า CBT ใช้กับผู้ที่มีภาวะอาการทางจิตบางอย่างได้ด้วย

ถ้าคนรอบข้างเราเริ่มวิตกกังวลหรือมีอาการเครียด เราจะสามารถป้องกันหรือนำ CBT มาประยุกต์ใช้ได้ไหม อย่างไร

คนที่มีความเครียดหรือวิตกกังวล ความคิดของเขามักจะติดแน่นเหมือนเศษกระดาษที่ติดอยู่ในแก้ว นักบำบัดที่ใช้หลัก CBT จะมีหน้าที่ใช้คำถามถามให้เขาเริ่มพิสูจน์ตรวจสอบความคิดของเขา จนเขาเริ่มสงสัยว่า ตนเองคิดแบบนี้จริงหรือไม่ เหมือนให้เขาเขย่าจนเศษกระดาษเหล่านั้นหลุดออกมา และพบความจริงในตอนท้าย

ขอยกตัวอย่างเคสเด็กที่กำลังจะสอบเข้ามหาวิทยาลัยนะคะ แน่นอนว่าเด็กกลุ่มนี้ต้องเครียดอยู่แล้ว ซึ่งเราสามารถนำ CBT เข้ามาช่วยลดความเสี่ยงได้ เช่น ถ้าเด็กคนหนึ่งอยากสอบเข้าคณะแพทยศาสตร์ เราอาจจะเริ่มจากการถามเขาว่า ถ้าไม่ต้องคิดถึงใครหรืออะไรบนโลกใบนี้ จริงๆ แล้วหนูอยากเป็นอะไร มีแผนสำรองไว้ไหม หรือถามว่า ถ้าสมมติสอบไม่ติดแพทย์ เขาจะคิดว่าตัวเองเป็นคนอย่างไร แล้วคิดว่าน่าจะเกิดอะไรขึ้นบ้าง คืออาจจะลองให้เขามองเรื่องนี้เหมือนว่าไม่ใช่เรื่องของตนเองดู เพราะถ้าไม่มีอารมณ์เข้ามาเกี่ยวข้อง เขาอาจจะเริ่มนึกออกมากขึ้น แต่ถ้าไปคิดหลังจากที่ผิดหวังแล้ว อารมณ์จะมาเยอะมาก ปัญญาก็จะปิด ชวนคิดอะไรตอนนั้นก็ไม่ทันแล้ว

มีเด็กหลายคนกดดันเพราะกลัวทำให้พ่อแม่ผิดหวัง เราจะถามว่า รู้ได้อย่างไรว่าพ่อแม่จะคิดแบบนี้ พิสูจน์หรือยัง ความคิดนั้นอาจถูกหรือผิดหมด หรือถูกผิดบางส่วน แน่นอนแหละว่าพ่อแม่อยากให้ลูกทุกคนสอบได้ แต่ถ้าสอบไม่ได้ ก็ไม่ถึงกับผิดหวังจนล้มละลายทางจิตใจ เพราะต่อให้พวกท่านอาจผิดหวังอย่างไร ความรักก็จะยังเหมือนเดิมอยู่เสมอ

แล้วถ้าในกรณีของพ่อแม่ที่คาดหวังในตัวลูกมาก แต่ผิดหวังในตัวลูก?

เคยเจอเคสหนึ่งที่พ่อแม่บอกว่า ลูกเหมือนไม่รู้จักบุญคุณ พ่อแม่ส่งเรียนพิเศษ สนับสนุนทุกอย่าง อยากได้อะไรก็ได้ แต่กลับไม่ยอมเรียนตามที่พ่อแม่ต้องการ พ่อแม่บอกว่าเขาผิดหวังในตัวลูกมาก พี่เลยเปรียบว่า การมีลูกเหมือนพ่อแม่ได้เมล็ดมาเมล็ดหนึ่ง ที่เลือกไม่ได้และไม่รู้จักมาก่อน แล้วพ่อแม่ก็มาฝังดิน รดน้ำ คอยดูแล จนเมล็ดนั้นแตกใบสวยออกมา แต่ลูกกลับออกมาเป็นตะขบ

พอเป็นแบบนี้ พ่อแม่ก็สงสัยว่า ตัวเองไฮโซขนาดนี้ ทำไมลูกออกมาเป็นตะขบ ทำไมไม่เป็นแอปเปิล แต่ถามว่านี่ใช่ความผิดใครไหมล่ะ ไม่มีใครผิดหรอกค่ะ คุณเลี้ยงลูกมาดีคุณก็ทำถูกแล้ว แต่ลูกก็ไม่ผิดเช่นกัน เพราะตัวตนที่แท้จริงของเขาเป็นแบบนี้ เราจึงจะถามให้พ่อแม่คิดว่า คุณขายหน้าได้นะ แต่ถ้าขายหน้าแล้วใครทุกข์ แล้วถ้าเลือกได้ จะมีความสุขหรือความทุกข์ พ่อแม่หวังดีกับลูกก็จริง แต่บางทีลูกก็ไม่ได้เกิดมาเพื่อเป็นอย่างที่เราอยากให้เป็น พอพูดแบบนี้ พ่อแม่ก็อาจจะเริ่มเห็นภาพมากขึ้น นี่แหละคือผลลัพธ์ของการทำ CBT

เราจะนำ CBT ไปใช้กับการบำบัดสุราหรือสารเสพติดได้อย่างไร

การดื่มสุราเป็นพฤติกรรมที่เราสามารถไปดูได้ว่า ทำไมคนๆ นั้นถึงเกิดพฤติกรรมการดื่มสุราหรือใช้สารเสพติด คือมันจะมีสูตร (Formulation) ของการเกิดพฤติกรรมนี้ ซึ่งอาจเหมือนหรือแตกต่างกันไปในแต่ละคน สมมติว่าตอนเลิกงาน เจ้านายชวนไปทานข้าวด้วยกัน นี่ก็อาจจะกระทบความคิดเราว่า ถ้าเราไม่ดื่ม เจ้านายอาจจะมองว่าเราเป็นคนนอก แต่ถ้าเราดื่ม ก็จะมองเราเป็นพวกเดียวกับเขา หรือบางคนเป็นชาวไร่ชาวนา ทำงานเสร็จร่างกายก็เมื่อยล้า เลยคิดว่าสุราจะทำให้ร่างกายผ่อนคลาย เลยต้องดื่ม ซึ่ง CBT จะเข้ามาช่วยปรับความคิดตรงนี้ ซึ่งเป็นความคิดที่เขาคิดเอง แต่อาจจะไม่เคยพิสูจน์หรือตรวจสอบเลยว่าเป็นจริงหรือไม่ เพียงใด และจะช่วยปรับอารมณ์ให้ลดลง เพื่อจะช่วยลดพฤติกรรมการดื่มได้อีกทาง

ได้ยินมาว่า อาจารย์เป็นหัวหน้าทีมวิจัยในโครงการการพัฒนาโปรแกรมการปรับพฤติกรรมโดยใช้ครอบครัวเป็นฐานเพื่อบำบัดผู้ติดสุรา ของโรงพยาบาลสวนปรุง โครงการนี้เริ่มมาได้อย่างไร

ก่อนจะมาถึงเรื่องนี้ ต้องอธิบายก่อนว่าโรงพยาบาลสวนปรุงเป็นโรงพยาบาลเชี่ยวชาญพิเศษ ที่มี excellent centre ด้านการบำบัดผู้ติดสุรา เป็นเหมือนเจ้าภาพในการสร้างนวัตกรรม เครื่องมือ เพื่อให้โรงพยาบาลทั่วประเทศนำไปใช้ แต่ที่ผ่านมา ก็ยังไม่ชัดว่าจะมีอะไรเป็นนวัตกรรมหรือเครื่องมือจัดการกับพฤติกรรมการดื่ม จน นพ.ธรณินทร์ กองสุข ได้ไปเป็นผู้อำนวยการโรงพยาบาลสวนปรุง และรู้ว่าพี่ทำเรื่อง CBT ทั้งสอนและวิจัยมามากกว่า 10 ปี นพ.ธรณินทร์จึงชวนมาร่วมโครงการนี้ โดยพี่จะเป็นหัวหน้าทีมในการพัฒนาโปรแกรมการปรับพฤติกรรมโดยใช้ครอบครัวเป็นฐานเพื่อบำบัดผู้ติดสุรา อีกท่านคือคุณภรภัทร สิมะวงศ์ พยาบาลวิชาชีพชำนาญการ ฝ่ายวิจัยของโรงพยาบาล ก็จะเป็นหัวหน้าทีมในการทำวิจัยส่วนการทดลองใช้ในกลุ่มตัวอย่างเพื่อศึกษาประสิทธิผลต่อไปค่ะ

ขั้นตอนคร่าวๆ ของโครงการดังกล่าวมีอะไรบ้าง

เราจะมีการทบทวนวรรณกรรม และทำ focus group กับผู้ดื่มสุรา ว่าพวกเขาคิดยังไง เพราะประเด็นของเราคือ ความคิดของเขาจะทำให้เขามีพฤติกรรมการดื่ม แล้วเขามีลักษณะความคิดอย่างไรที่ทำให้ไม่หยุดดื่มเสียที รวมถึงดูว่า ครอบครัวของผู้ดื่มดูแลผู้ติดสุราอย่างไร แล้วคิดอย่างไรบ้างต่อการดื่มของคนในครอบครัว เมื่อเราได้ข้อมูลตรงนี้แล้ว จะนำไปสร้างเป็นโปรแกรม แล้วให้ผู้ทรงคุณวุฒิช่วยดูอีกที จากนั้นจึงจะไปถึงขั้นทดลองใช้กับกลุ่มทดลอง 30 คน ซึ่งตอนนี้เราเก็บข้อมูลได้ราว 60-70% แล้ว การทดลองใช้กับกลุ่มทดลองจะเป็นการพิสูจน์ว่า โปรแกรมสามารถช่วยลดการดื่มได้จริง ซึ่งจะออกมาเป็นเครื่องมือในการวิจัยเชิงทดลองกับกลุ่มตัวอย่างที่มีจำนวนมากขึ้น เพื่อจะนำไปช่วยลดพฤติกรรมการดื่มสุราต่อไป

ทำไมถึงต้องเป็น CBT

อย่างที่บอกว่าแนวคิดของ CBT คือ การปรับที่ความคิด อารมณ์ สรีระ สิ่งแวดล้อม เพื่อปรับพฤติกรรมการดื่ม บางคนแค่เห็นแก้วสีชาแบบที่เคยดื่ม ก็ถือเป็นสิ่งเร้าทำให้อยากดื่มทันที ดังนั้น เราจึงอยากจัดการตั้งแต่สิ่งเร้า ค้นหาว่าความคิด อารมณ์ และสภาวะร่างกายแบบไหนที่ทำให้เขาดื่ม ข้อสำคัญอย่างหนึ่งคือ ผู้ดื่มมักมีความคิดบางอย่างที่ใช้เป็นเหตุผลเพื่ออนุญาตให้ตัวเองดื่ม เช่น ใครๆ เขาก็ดื่มกัน หรือจะหยุดดื่มเมื่อไหร่ก็ได้ มันอยู่ที่ใจเรานี่แหละ บางคนถึงขั้นคิดว่า การเข้าโรงพยาบาลเพราะปัญหาจากการดื่มเป็นเหมือนการมาอัพร่างกายใหม่ เข้าโรงพยาบาลมาหลายรอบแล้วก็ไม่เป็นไร ซึ่งหากผู้ดื่มยังคิดแบบนี้ ก็จะยังดื่มเหมือนเดิม และเป็นการสร้างความทุกข์ให้กับตนเองและครอบครัว เราจึงต้องช่วยเขาปรับความคิด เพราะมีแต่ผู้คิดเท่านั้นที่จะปรับความคิดของตนได้

สุราออกฤทธิ์อย่างไร ทำไมทำให้ผู้ดื่มควบคุมตนเองได้ยาก และเราพอมีวิธีแก้ไขหรือไม่ อย่างไร

สุราหรือสารเสพติดใดๆ จะกดการทำหน้าที่ของสมองส่วนหน้าที่มีหน้าที่คิด วิเคราะห์ ตัดสินใจ การที่สมองส่วนหน้าถูกทำลายก็เหมือนการเปิดประตูให้ดื่มต่อเนื่อง จากตอนแรกที่คิดว่าจะดื่มแค่แก้วสองแก้ว พอสมองส่วนหน้าถูกกดและทำหน้าที่ไม่ได้ ก็กลายเป็นดื่มต่อเนื่องไปเรื่อยๆ

วิธีแก้ของเราคือ เราจะจับตรงความอยาก เพราะเรามีข้อมูลว่า ความอยากใดๆ จะเหมือนคลื่นที่พัดขึ้นสูงสุดและคาไว้ 20 นาทีโดยเฉลี่ย ถ้าเราประคับประคองให้ผ่าน 20 นาทีไปได้ ความอยากจะลดลงโดยธรรมชาติ และแม้คลื่นความอยากลูกใหม่จะกลับมาอีก เราก็จะจัดการกับมันได้ดีขึ้น ซึ่งจุดที่คลื่นความอยากซัดขึ้นมาสูงที่สุด จะมีแต่ความคิดเท่านั้นที่จะคุมความอยากไว้ได้

อีกตัวแสดงหนึ่งที่สำคัญคือครอบครัว อยากให้อาจารย์ช่วยอธิบายว่า ทำไมต้องนำครอบครัวเข้ามาร่วมด้วย พวกเขาจะมีบทบาทที่สำคัญอย่างไรในเรื่องนี้

อันที่จริง การทำ CBT ที่นำครอบครัวเข้ามาช่วยเริ่มมาจากการบำบัดในเด็ก เช่น การควบคุมการกินให้เหมาะสม เพราะเด็กควบคุมตัวเองไม่ค่อยได้ เลยต้องให้ครอบครัวมาช่วย ซึ่งคนเมาก็คล้ายเด็ก ควบคุมตัวเองไม่ได้เพราะสมองส่วนหน้าถูกทำลายจากการดื่ม เราจึงเกิดความคิดว่าจะนำครอบครัวเข้ามาช่วยในการบำบัดด้วย

ในการเข้าร่วมโปรแกรมของเรา ผู้ดื่มแต่ละคนจะต้องมีสมาชิกในครอบครัวหรือผู้ดูแลตามมาอย่างน้อยหนึ่งคน แต่เพราะต้องใช้ระยะเวลาทั้งหมด 14 ครั้ง เจอกัน 2 ครั้งต่อสัปดาห์ บางคนอาจจะมาติดต่อกันขนาดนั้นไม่ได้ เราเลยอนุโลมให้เปลี่ยนผู้ดูแลได้ 1 คน แต่ต้องเปลี่ยนแล้วเปลี่ยนเลย ที่ต้องเป็นคนเดิม เพราะว่าในการบำบัด 14 ครั้ง ครอบครัวจะต้องเข้าใจแนวคิดที่เรากำลังใช้ปรับคนไข้ คือเหมือนเป็นผู้ช่วยให้เรา แต่ถ้าเขาไม่เข้าใจขั้นตอน เขาก็ช่วยไม่เป็น หรือไม่รู้จะช่วยยังไง ผู้ดื่มและผู้ดูแลจึงต้องมาเข้าร่วมโปรแกรมด้วยกันตลอด

อีกอย่างหนึ่งคือ คนที่จะทำ CBT ต้องมีการควบคุมตนเอง (Self-control) และต้องมีวินัยในการทำการบ้านที่ได้รับมอบหมาย ครอบครัวจึงจะเป็นเหมือนคุณครู เป็นพี่เลี้ยง เป็นโค้ช เป็นผู้ให้กำลังใจ ที่คอยช่วยดูว่า ผู้ดื่มทำการบ้านตามที่ได้รับมอบหมายหรือยัง ซึ่งตรงนี้สำคัญมาก ถ้าเคสให้ความร่วมมือ ก็ยิ่งทำให้การปรับพฤติกรรมและอารมณ์มีโอกาสสำเร็จสูง เพราะความคิดไม่ได้อยู่แค่ในห้องบำบัด แต่ข้างนอกก็มีเหมือนกัน นอกจากนั้นครอบครัวยังสามารถช่วยปรับสิ่งแวดล้อมที่อาจเชื่อมโยงกับการดื่มได้อีกด้วย

มีอุปสรรคอะไรไหมกับการนำครอบครัวเข้ามาช่วยตรงนี้

มีค่ะ เพราะครอบครัวส่วนมากเบื่อคนเมาอยู่แล้ว พอเราบอกว่า จะให้เขาเข้ามาช่วยด้วย ก็จะเกิดคำถามหรือข้อโต้แย้งว่า จะต้องมาทำกับเราด้วยเหรอ ซึ่งอันที่จริง เราก็ไม่ได้คาดหวังว่า ครอบครัวทุกครอบครัวจะเห็นด้วยกับการบำบัดแบบนี้อยู่แล้ว แต่ก็ยังมีอีกหลายครอบครัวที่อยากช่วย แต่ไม่รู้จะช่วยยังไง จึงเป็นหน้าที่ของเราที่จะช่วยให้เขาเข้าใจและมองเห็นประโยชน์ในเรื่องนี้ เราจึงเสนอวิธี CBT ให้กับเขา

ตั้งแต่เริ่มดำเนินโครงการมา อาจารย์ได้ผลลัพธ์หรือเจออะไรที่น่าสนใจบ้าง

เท่าที่เก็บข้อมูลมาได้ มีบางเคสที่ต้องออกจากโครงการกลางคันด้วยเหตุผลส่วนตัว แต่บางเคสก็มาเข้าร่วมครบทุกครั้ง ผลที่เราเห็นคือ พฤติกรรมการดื่มลดลงจริงๆ บางคนหยุดดื่มแล้วด้วย ข้อดีที่เราเห็นมากกว่านั้นคือ ผู้ดื่มบอกเองว่า ที่บ้านเข้าใจเขามากขึ้น จากที่เคยตำหนิ ก็เปลี่ยนมาเป็นให้กำลังใจและแสดงความเข้าอกเข้าใจแทน ทั้งยังช่วยสนับสนุนเขาในเรื่องการบำบัด ทำให้เขารู้สึกมีกำลังใจ

CBT จะสอนให้ปรับที่ความคิดต่อการดื่ม อารมณ์ และสภาพทางร่างกายที่เชื่อมโยงกับการดื่ม และปรับสิ่งแวดล้อม ปัญหาของผู้ดื่มคือ แพ้ใจ แพ้สภาวะแวดล้อมของตัวเอง คุมตัวเองไม่ได้ ครอบครัวเป็นคนที่อยู่กับเขาตลอด น่าจะเป็นผู้ช่วยเขาได้มากกว่าใครๆ โดยสามารถช่วยจัดการสิ่งแวดล้อมที่บ้านให้ ช่วยปรับเรื่องความคิด อารมณ์ และสภาพร่างกาย เช่น ถ้าตัวผู้ดื่มเริ่มแสดงอารมณ์ซึมๆหมองๆ ก็จะทำ mood check ดูว่าเกิดอะไรขึ้น ถามต่อเนื่องให้ชวนคิดไปเรื่อยๆ จนเขาพบความจริงในที่สุด และระหว่างที่ครอบครัวช่วยผู้ดื่ม ครอบครัวก็อาจจะนำเทคนิคบางอย่างมาประยุกต์ใช้กับตัวเองได้เช่นกัน

ในความคิดเห็นของอาจารย์ คิดยังไงกับการนำ CBT เข้ามาประยุกต์ใช้เพื่อบำบัดสุรา

ส่วนตัวคิดว่าเป็นแนวคิดที่ดีมากค่ะ ในเมื่อคนติดสุราควบคุมตัวเองไม่ได้และต้องการคนช่วย คนๆ นั้นก็ควรจะเป็นคนใกล้ชิด และสามารถดูแลเขาได้อย่างต่อเนื่อง ซึ่งก็คือคนในครอบครัวนั่นแหละ แต่เราก็ยังต้องทำความเข้าใจกับครอบครัวด้วย และสัมพันธภาพของสมาชิกครอบครัวคนที่มากับผู้ดื่มก็ต้องดีในระดับหนึ่ง

นอกจากเรื่องที่ว่าสุราเป็นสารเสพติดที่ถูกกฎหมาย หาซื้อง่าย และกลายเป็นเรื่องปกติธรรมดาในสังคมแล้ว ยังมีปัจจัยใดอีกที่ทำให้การบำบัดสุราในสังคมไทยเป็นเรื่องยาก

ข้อแรกเป็นเรื่องของทัศนคติ บางคนจะมีความคิดว่า ถ้าส่งใครมาบำบัดแล้ว ก็ปล่อยให้เป็นหน้าที่ของบุคลากรสาธารณสุขดูแลไป ตัวเองส่งหน้าคลินิกแล้วจบ แต่พอในโปรแกรมนี้ ครอบครัวต้องเข้าไปช่วยบำบัดด้วย บางคนเลยเกิดคำถามว่า ตนเองต้องเข้าไปช่วยตรงนี้ด้วยเหรอ ซึ่งในกรณีของผู้ที่ติดเหล้า จะเห็นว่าเขาไม่สามารถควบคุมตัวเองได้ ถ้าคนในครอบครัวมาช่วยก็น่าจะดี เพราะการติดสุราไม่เหมือนโรคอื่น แต่ทุกคนควรมาเข้าใจไปพร้อมกัน เรียนรู้ทักษะทุกอย่างไปด้วยกัน แล้วผู้ดื่มจะมีโอกาสหายจากอาการติดสุราสูงมาก

อีกประเด็นหนึ่งที่น่าสนใจคือ ผู้ติดสุราบางคนมีประวัติการดื่มสุราในครอบครัวมาตั้งแต่รุ่นพ่อรุ่นปู่ เขาเห็นภาพการดื่มเป็นภาพปกติในตระกูล หรือมองว่าถ้าเขาไม่ดื่ม เขาก็อาจจะอยู่ในกลุ่มเพื่อนไม่ได้ คนที่ดื่มสุราส่วนหนึ่งจะเป็นแบบนี้ คือรู้ว่าดื่มสุรามันไม่ดี แต่ถ้าอยู่ในสังคมที่เขาดื่มกัน ก็พลอยดื่มตามไปด้วย แล้วอย่างที่เรารู้กันว่า สุรายังสอดแทรกอยู่ในบางวัฒนธรรม แทรกซึมเข้าไปโดยที่เราแทบไม่รู้ตัว วัฒนธรรมตรงนี้เป็นอะไรที่เปลี่ยนยากมาก แต่เรายังหวังว่า คนรุ่นใหม่จะยังสามารถเปลี่ยนได้

อาจารย์คิดว่า ตอนนี้ระบบสาธารณสุขของไทยในเรื่องการบำบัดสุราครอบคลุมและมีประสิทธิภาพเพียงพอหรือไม่

ระบบของกระทรวงจะมีทั้งป้องกันนักดื่มหน้าใหม่ หรือควบคุมการผลิต ซึ่งตรงนี้เขาก็ทำตามระบบสากล และพยายามเต็มที่แล้วนะคะ แต่ถ้าในเรื่องของการบำบัดรักษา อันนี้ต้องใช้ระยะเวลานานพอสมควร คือการถอนพิษสุราใช้เวลาบำบัดแค่ 3-5 วัน แต่ที่สำคัญกว่านั้นคือการบำบัดในระยะฟื้นฟู (rehabilitation) ที่ต้องใช้ระยะเวลายาวนานมาก ตรงนี้เราก็เห็นความพยายามต่างๆ เช่น โปรแกรมใกล้บ้านสมานใจของ ดร.หรรษา เศรษฐบุปผา ซึ่งส่วนตัวมองว่า ระบบการบำบัดฟื้นฟูยังมีโอกาสจะพัฒนาได้อีกเยอะมาก เพราะปัจจุบันยังไม่มีวิธีใดที่ใช้รักษาได้แบบเบ็ดเสร็จเด็ดขาด วิธีนี้ใช้กับคนนี้ได้ผล อีกคนอาจจะไม่ได้ผลเลย เรื่องกระบวนการรับรู้กับการคิดเป็นเรื่องของปัจเจกมากๆ ดังนั้น มันจึงยาก แต่ถ้าเปลี่ยนได้มันได้ผล

เมื่อเป็นแบบนี้ เราถึงหวังว่าถ้าการบำบัดแบบ CBT ได้ผล จะช่วยประคับประคองไม่ให้คนกลับไปดื่มได้นานขึ้น เพราะเขามีตัวช่วยไง เราหวังไว้แบบนั้น เพราะฉะนั้น ส่วนนี้เรายังสามารถทำอะไรเพิ่มได้อีกมาก

เรื่องและภาพ: ทีมงาน Alcohol Rhythm

The post ว่าด้วย CBT ครอบครัว และการบำบัดสุรา: สนทนากับ ศ.ดร.ดาราวรรณ ต๊ะปินตา appeared first on Alcohol Rhythm.

(Quote) ‘แก้วเหล้านั้นยังสำคัญอยู่ไหม?’ มองการบำบัดสุราผ่านหลักปรัชญาอัตถิภาวนิยม

admin — Mon, 07 Oct 2019 04:47:52 +0000

Alcohol Rhythm เปลี่ยนจังหวะชีวิตคนติดเหล้า ชวนมองปัญหาในขวดเหล้าผ่านทัศนะของ ‘พงษ์มาศ ทองเจือ’ นักจิตวิทยาการปรึกษา ผู้นำหลักปรัชญา ‘อัตถิภาวนิยม (Existentialism)’ มาประยุกต์ใช้ในการบำบัดสุรา

เพราะปัญหาในขวดสุราลึกซึ้งกว่าที่คุณคิด และคนที่ติดสุราก็เจ็บปวดมากกว่าที่คุณเห็น ความเข้าใจและกำลังใจจึงเป็นสิ่งสำคัญ เป็นเหมือนยาขนานเอกที่จะใช้ควบคู่ไปกับการบำบัดที่จะช่วยให้พวกเขาข้ามผ่านคลื่นแห่งความเมามายนี้ไปได้

อ่านทัศนะของพงษ์มาศ ทองเจือ เกี่ยวกับการบำบัดสุราได้ด้านล่างนี้ และอ่านบทสัมภาษณ์พงษ์มาศฉบับเต็มได้ ที่นี่

:: เหล้า = ลืม ::

กลับมาที่การบำบัดสุรา เจอข้อจำกัดอะไรบ้างในการประยุกต์ใช้หลักอัตถิภาวนิยมกับการบำบัดสุรา

ต้องยอมรับอย่างหนึ่งว่า หลักนี้ใช้ได้ดีมากๆ ในสหรัฐฯ เพราะวัฒนธรรมเขาคือเสรีภาพ พออายุ 18 ปีก็เริ่มออกจากบ้าน ดูแลตัวเอง เพราะฉะนั้น เขามีอิสระในการเลือกแบบเกือบ 100% แต่ในไทย ผมว่ามันมีกำแพงกั้นอยู่ บ้านของบางคนเป็นคนจีน ไม่ฟังพ่อแม่นี่แย่เลยนะ แล้วยังมีความคิดทำนองว่า ถ้าเราไม่เชื่อพ่อแม่ เราจะเป็นเด็กไม่ดี ไม่กตัญญูด้วย อีกอย่างหนึ่ง จะมีเด็กไทยอายุ 18-19 ปีสักกี่คนที่ทำงานจ่ายค่าเทอมเองล่ะ เพราะฉะนั้น พอมาถึงจุดหนึ่งที่เราคิดว่า เรากล้าเถียงพ่อแม่แล้ว เราก็ยังเกิดคำถามอีกว่า แล้วถ้าไม่ได้ค่าขนมจะอยู่อย่างไร

ผมพบอย่างหนึ่งว่า เคสที่ติดสุรามาหนักๆ เขาไม่ได้เพิ่งเจ็บปวดหรือเพิ่งติดมาเมื่อเดือนที่แล้ว แต่เขามีภาวะที่กดดันและเครียดมานานมาก คือรู้ว่าตัวเองอยากทำอะไร อยากเลือกอะไร แต่ไม่กล้าแสดงความต้องการออกไป เลยตัดสินใจหนีความจริงโดยใช้การกินเหล้าให้ลืม จึงเกิดการใช้เหล้ามาเป็นการรับมือ เพราะฉะนั้น อุปสรรคในช่วงแรกสำหรับผมคือ การที่เราฝ่ากำแพงวัฒนธรรมไปไม่ได้ แต่ต่อมา เราเริ่มทำการบำบัดแบบครอบครัวมากขึ้น คือเชิญครอบครัวของเขามาด้วย ให้เขาได้รับฟังว่าผู้มารับบริการเจ็บปวดอย่างไร ทุกข์ใจอย่างไร ให้พวกเขาได้คุยกัน ก็อาจจะช่วยแก้ปัญหาตรงนี้ไปได้บ้าง

:: เหล้า = ความสุขวันนี้ ::

ในทางการแพทย์ พอบอกว่าติดเหล้าคือการที่เหล้าออกฤทธิ์ต่อสมอง แล้วในทางจิตวิทยามองการติดเหล้าแบบไหน

จริงๆ การติดเหล้าก็โยงกับสมองนั่นแหละ แต่พอใช้คำว่าสารเสพติด ทางจิตวิทยาจะมองสองมุมคือ ติดทางกายกับติดทางใจ แล้วคนส่วนใหญ่ติดทั้งคู่ แต่กว่าจะติดทางกาย มันต้องติดทางใจมาก่อน เช่น คุณมีความสุขกับการกินเหล้าทุกอาทิตย์ นี่คือใจ คงไม่ใช่สมองติดเหล้าแบบกินทุกอาทิตย์ติดต่อกันครึ่งปีใช่ไหมล่ะ แต่มันคือการที่คุณทำมาอย่างยาวนาน เป็นการรับมือที่สร้างปัญหาใหม่ให้เกิดขึ้นคือ ขาดเหล้าไม่ได้ ไม่กินจะอยาก จะทรมาน เพราะฉะนั้น บางทีการให้ยาก็ช่วยได้ แต่พอจุดหนึ่งก็ปฏิเสธไม่ได้ว่า ต่อให้จะติดเหล้ายังไง แต่พลังใจจะพาคุณผ่านไปได้ในที่สุด

แล้วจะสร้างพลังใจจากอะไร คือสำหรับบางคน เราต้องถามว่า ถ้าคุณทิ้งเหล้าไปในวันนี้ แล้วจะเจอภาพที่สวยงามในอนาคตข้างหน้า คุณจะเอาไหม แต่บางคนยังไม่รู้ว่าข้างหน้าจะเป็นอย่างไร ก็เลยคว้าเหล้าเอาไว้ก่อน เพราะเหล้าช่วยเราวันนี้ ธรรมชาติของคนคือ จะคว้าความสุขในปัจจุบันไว้ก่อน ถามว่าเขารู้ไหมว่า ถ้ากินเหล้าต่อไปอีกห้าหกปีต้องแย่แน่ๆ เขารู้ แต่แก้วนี้ก็ยังเป็นความสุขวันนี้อยู่ เขาเลยหนี ไม่มองภาพอนาคตข้างหน้าชัดๆ เพื่อให้แก้วนี้ยังคงอยู่ หน้าที่ของนักจิตวิทยาคือ การทำให้ภาพในอนาคตนั้นชัดขึ้น และทำให้เห็นคุณค่าชัดๆ เขาจะได้รู้สึกว่า ภาพในอนาคตจะดูดีกว่าเหล้าแก้วนี้

:: เหล้า = อุปสรรค ::

เท่าที่เจอเคสต่างๆ มา คุณคิดว่าอะไรเป็นจุดเด่นของหลักอัตถิภาวนิยมที่แตกต่างจากหลักคิดหรือวิธีอื่นๆ

จะเห็นว่า หลักนี้แทบไม่ได้แตะเรื่องเหล้าเลย ไม่ได้บอกว่า กินเหล้าไม่ดีอย่างไร แต่ชวนคุยเรื่องชีวิตแทน เช่น ชีวิตคุณตอนนี้เป็นอย่างไร คุณมีความสุขกับเรื่องอะไร พอเป็นแบบนี้คนก็จะไม่ค่อยมีกำแพงกั้น เพราะเราชวนคุยแต่เรื่องบวก เรื่องดีๆ คนก็เลยอยากคุยต่อ เพราะวันๆ หนึ่งเราคงไม่ได้มีบทสนทนาด้านบวกประมาณนี้มาก ดังนั้น กว่าบทสนทนาจะไปถึงเรื่องเหล้า เราก็คุยเรื่องดีๆ กันไปเยอะแล้ว

แล้วพอเรามาพูดเรื่องเหล้า เราก็ไม่ได้บอกว่าต้องเลิก แต่จะบอกในแง่ที่ว่า เหล้าอาจจะเป็นอุปสรรคขัดขวางไม่ให้คุณไปถึงสิ่งที่คุณชอบ หรือได้เห็นภาพที่คุณอยากเห็น นี่เป็นเทคนิคที่ทำให้คนติดสุรารู้สึกว่า เราอยู่ฝั่งเดียวกับเขาตั้งแต่แรก เพราะถ้าเราเน้นไปที่เหล้าตั้งแต่เริ่ม แล้วเขารู้สึกว่า เหล้ายังให้อะไรเขาอยู่ เขาจะรู้สึกว่าเราอยู่ฝั่งตรงข้าม พอรู้สึกแบบนี้ เขาจะหวงแก้วเหล้าและสร้างกำแพงขึ้นมาทันที แต่พอใช้หลักนี้แล้ว มันไม่มีกำแพงแต่แรก ชวนคุยเหมือนเพื่อนคุยกัน พอจะเอาเหล้าออกไป ก็ง่ายแล้วเพราะเขาไม่ได้หวงแก้วนั้นอีกต่อไป วันที่เราถามเขาว่า เอาแก้วเหล้านี้ออกไปจากชีวิตไหม ก็คือวันที่เขารู้สึกว่า มันก็ไม่ใช่แล้วเหมือนกัน

อีกอย่างหนึ่งคือ ความติดเหล้าเป็นความอยาก เป็นความรู้สึก (Feeling) ไม่ใช่ความคิด (Thought) ถ้าเราจะบอกว่า ไม่ควรดื่มเพราะอะไร นี่คือความคิด และความคิดจะแพ้อารมณ์ความรู้สึก ถ้าเราบำบัดเขาโดยใส่ความคิดลงไป วันหนึ่งเมื่อความอยากดื่มลอยขึ้นมา คนดื่มก็ต้องเอาข้อมูลมาสู้กับความอยาก ซึ่งความอยากดื่มย่อมเอาชนะได้ แต่ถ้าเราปูข้อมูล เรื่องราวทุกอย่างในชีวิตเขา ความภูมิใจ ความรู้สึกดี พอเขารู้สึกอยากดื่มเหล้า เขาก็จะเอาความรู้สึกดีๆ พวกนี้ขึ้นมาสู้กับความอยาก แล้วความอยากก็จะแพ้ไป นี่เลยเป็นการป้องกันที่ค่อนข้างแข็งแรง

:: เหล้า = ความเจ็บปวด ::

สังคมไทยมักมองคนติดเหล้าในแง่ลบ บวกกับการที่เหล้าเป็นสารเสพติดที่ถูกกฎหมาย เข้าถึงง่าย ดื่มได้ง่าย คุณคิดว่า นี่ก็เป็นอุปสรรคอีกอย่างด้วยหรือเปล่าที่ทำให้คนเข้าถึงบริการได้น้อย

ผมว่าเกี่ยวอย่างมากเลยแหละ แต่ถ้าเป็นเรื่องความอายว่าคนอื่นจะรู้ว่าตัวเองติดเหล้า กลัวเสียประวัติ น่าจะเป็นพวกชนชั้นกลางมากกว่า แต่สำหรับผม ผมมองว่าทุกคนมีสิ่งที่ตัวเองติด และสิ่งนั้นอาจจะไม่ได้ถูกต้อง บางคนติดเกม บางคนติดนิสัยบางอย่างที่อยากจะเลิก ซึ่งนั่นคือการรับมือ (Coping) ของเรา ถ้าลองถามกันแบบตรงไปตรงมาเลย คุณก็มีนิสัยหรือพฤติกรรมบางอย่างที่อยากเลิก แต่ยังไม่สำเร็จใช่ไหมล่ะ ของแบบนี้มีกันทุกคนแหละ คนติดเหล้าก็แค่คนๆ หนึ่งที่เลือกเหล้า รู้ว่าไม่ดี อยากออกมา แต่ยังทำไม่สำเร็จ ก็เท่านั้นเอง

ถ้าจะมองจริงๆ มนุษย์ทุกคนก็เหมือนกันหมด แต่เราไม่ควรไปตัดสินว่า คนที่เลือกการรับมือแบบนี้จะแย่กว่าอีกคน และถ้าจะมองให้ลึกซึ้งกว่านั้นคือ คนที่เลือกเหล้า เขามีความเจ็บปวดบางอย่างอยู่หรือเปล่า จริงๆ แล้วมนุษย์เราควรเมตตาและเข้าอกเข้าใจกันไม่ใช่หรอ แต่สังคมทุกวันนี้เป็นเหมือนสังคมแห่งการตัดสินและกระทืบซ้ำมากกว่า

:: (เลิก) เหล้า = ความหวัง ::

ทักษะกับมุมมองของบุคลากรด้านสุขภาพที่มองคนติดเหล้าก็เกี่ยวข้องกับเรื่องนี้ด้วยใช่ไหม

เกี่ยวครับ ผมคิดว่า ถ้านักจิตวิทยาจะเลือกใช้ทฤษฎีไหน เขาควรจะมองโลกและเชื่อแบบนั้นจริงๆ เพราะถ้าคุณไม่เชื่อ คุณก็จะพาคนไปสู่ปลายทางนั้นไม่ได้ ดังนั้น อันดับแรกที่บุคลากรควรมีคือความหวัง ความเชื่อในบุคคล ว่าเขาจะเลิกเหล้าได้สำเร็จ เวลาเราคุยกับผู้รับบริการ ทุกอย่างมันส่งผ่านสายตา คำพูด และน้ำเสียง คือเราต้องมีความศรัทธาในคนข้างหน้าว่าเขาจะทำได้

ส่วนทักษะก็จำเป็นมากเช่นกัน อย่างหนึ่งที่ผมคิดว่าเป็นปัญหาคือ สังคมเรามีความเป็นลำดับศักดิ์ (Hierarchy) และเรามักพูดกันว่า ‘เดินตามผู้ใหญ่ หมาไม่กัด’ เพราะฉะนั้น พอคนไปขอคำปรึกษาจากผู้ใหญ่ มันจะไม่ใช่การให้คำปรึกษาแล้ว แต่เป็นการแนะนำให้ทำแบบนั้นแบบนี้ ทำให้เขาไม่ได้เล่าอะไรเลย มันเลยเข้าไม่ถึงหัวใจของเขา แต่พอมาเจอนักจิตวิทยาที่เชื่อเขาจริงๆ มันก็ช่วยได้ ผมเจอน้องหลายคนที่บอกว่า ไม่อยากทำให้นักจิตวิทยาการปรึกษา (Counselor) ผิดหวัง นี่ก็เป็นอีกหนึ่งแรงผลักดันที่ผลักเขาไปให้สุดทาง

ทักษะการฟังก็สำคัญมาก พอเจอคนติดเหล้า คนส่วนใหญ่จะเน้นไปทางสอน แต่คนติดเหล้าแต่ละคนก็มีเหตุผลที่ดื่มไม่เหมือนกัน เราจะสามารถฟังเขาจนรู้สาเหตุเลยได้ไหมล่ะ เราสัมผัสได้ถึงความเจ็บปวด หรือความกังวลตอนที่เขาดื่มเหล้าได้ไหม เราทำให้เขาเชื่อว่า คนตรงหน้ารับฟัง และเข้าใจเขามากขนาดนั้นไหม ผมเชื่อว่า เราต้องฟังให้มากพอก่อนจะสอนใครสักคน

เรื่องและภาพ: ทีมงาน Alcohol Rhythm

The post (Quote) ‘แก้วเหล้านั้นยังสำคัญอยู่ไหม?’ มองการบำบัดสุราผ่านหลักปรัชญาอัตถิภาวนิยม appeared first on Alcohol Rhythm.

‘แก้วเหล้านั้นยังสำคัญอยู่ไหม?’ มองการบำบัดสุราผ่านหลักปรัชญาอัตถิภาวนิยม

admin — Tue, 13 Aug 2019 07:02:19 +0000

“ถ้าคุณรู้แล้วว่า ภาพในอนาคตของคุณไม่จำเป็นต้องมีเหล้าอยู่ แล้วแก้วนั้นยังจะสำคัญกับคุณอยู่ไหม?”

นี่คือประโยคที่ พงษ์มาศ ทองเจือ นักจิตวิทยาการปรึกษา บอกกับเราว่าเป็นประโยคคลาสสิกในช่วงการบำบัดของเขากับผู้ป่วยที่มีอาการติดสุรา

การบำบัดสุราโดยการพูดคุยกับนักจิตวิทยาอาจไม่ใช่เรื่องแปลก แต่ที่แปลก หรือถ้าจะใช้คำให้ถูกคือ ‘น่าสนใจ’ คือ การที่นักจิตวิทยามากประสบการณ์ผู้นี้นำเอาหลักปรัชญา ‘อัตถิภาวนิยม (Existentialism)’ มาประยุกต์ใช้ในการบำบัดสุรา

หลักปรัชญากับการบำบัดสุรา ฟังดูแล้วเหมือนเหรียญสองด้านที่ไม่น่าจะมาบรรจบกันได้ แต่จากการพูดคุยกับพงษ์มาศทำให้เราเห็นว่า จริงๆ แล้ว สองเรื่องนี้เกี่ยวข้องสัมพันธ์กันอย่างไม่น่าเชื่อ และเป็นอีกหนึ่งทางเลือกที่น่าสนใจไม่แพ้ทางเลือกอื่นใด

“แอลกอฮอล์อาจจะเป็นสิ่งหนึ่งที่ผู้รับบริการใช้เพื่อรับมือกับปัญหาในอดีตหรือแม้กระทั่งปัจจุบัน ซึ่งหลักอัตถิภาวนิยมนี้จะช่วยเอื้อให้ผู้รับบริการสำรวจตนเองว่า ความหมายในชีวิตของเขาคืออะไร เป้าหมายคืออะไร และแน่ใจหรือเปล่าว่าแอลกอฮอล์ไม่ได้ขัดขวางการไปถึงเป้าหมายของเขา หลักสำคัญคือการไม่ได้ชวนให้เลิกเหล้า แต่ชวนให้เกิดกระบวนการเปลี่ยนแปลงในภาพรวมมากกว่า”

Alcohol Rhythm เปลี่ยนจังหวะชีวิตคนติดเหล้า ขอพาคุณร่วมค้นหา และมองปัญหาในขวดเหล้าผ่านบทสนทนากับพงษ์มาศ ว่าด้วยเรื่องหลักอัตถิภาวนิยม การนำหลักดังกล่าวมาประยุกต์ใช้กับการบำบัดสุรา ปัญหาเรื่องการไม่เข้าถึงบริการบำบัดรักษาในประเทศไทย ไปจนถึงประสบการณ์ของเขาในการลงพื้นที่บำบัดคนติดสุราและสารเสพติด

หลักอัตถิภาวนิยม (Existentialism) คืออะไร และเริ่มนำมาใช้ในทางการแพทย์ได้อย่างไร

ต้องบอกก่อนว่า โดยพื้นฐานแล้วหลักอัตถิภาวนิยมเป็นหลักปรัชญา ซึ่งว่าด้วยเจตจำนงและอิสรภาพของมนุษย์ ต่อมา จึงเริ่มมีจิตแพทย์นำกระบวนการความเชื่อนี้มาประยุกต์ใช้ในทางการแพทย์ โดยคนที่มีชื่อเสียงที่สุดคือ Viktor Frankl จิตแพทย์และนักเขียนชาวออสเตรีย ซึ่งเป็นคนแรกๆ ที่ปรับแนวคิดนี้มาใช้

สาเหตุที่ตัวทฤษฎีนี้เริ่มดังขึ้นมาเพราะ Frankl ได้เขียนหนังสือชื่อดังระดับโลกขึ้นมาหนึ่งเล่มชื่อ Man’s Search for Meaning (ซึ่งแปลเป็นภาษาไทยในชื่อ ‘ชีวิต ความหมาย และค่ายกักกัน’) โดยเขียนเกี่ยวกับชีวิตของตนในช่วงที่โดนจับไปอยู่ในค่ายกักกันของนาซี คนที่รักโดนฆ่าหมด พอมองไปรอบๆ ก็เห็นว่าทุกคนล้วนหมดอาลัยตายอยาก ไม่อยากมีชีวิตอยู่ต่อแล้ว แต่ว่าเขาเชื่อในหลักอัตถิภาวนิยมอยู่แล้ว และมองว่า แม้สถานการณ์จะบีบคั้นแบบนี้ เขาก็ยังมีสิทธิเลือกได้ เขาเลยคิดว่า ตนจะอยู่ตรงนี้ จะคอยช่วยคนอื่นในฐานะแพทย์ เขาจึงก้าวข้ามผ่านเหตุการณ์นั้นมาได้

Frankl มองว่าสาระของหลักอัตถิภาวนิยมอยู่ที่คำว่า ความหมาย (Meaning) อิสรภาพ (Freedom) ทางเลือก (Choice) และความรับผิดชอบ (Responsibility) 4 คำนี้จึงกลายมาเป็นหัวใจหลักในวิธีการบำบัดแบบอัตถิภาวนิยม

คำหลัก 4 คำมีความหมายอย่างไรบ้าง

คำแรกคือ อิสรภาพ (Freedom) ซึ่งเหมือนจะคลุมคำอีกสามคำที่เหลือ คือหลักความเชื่อของอัตถิภาวนิยมในยุคที่ยังเป็นปรัชญาคือ มนุษย์มีเจตจำนงเป็นของตัวเอง ไม่ได้ตกอยู่ใต้อิทธิพลของอะไรที่บีบอัดเข้ามา และเชื่อว่ามนุษย์มีอิสรภาพในการเลือก จะเลือกวิธีคิดหรือวิธีมองเอง เช่น คนถูกล้อว่าอ้วนเหมือนกัน แต่ใช่ว่าทุกคนจะเจ็บเท่ากัน บางคนอาจจะมองว่าตลก บางคนอาจจะเฉยๆ แต่บางคนก็รู้สึกเจ็บปวดจริงๆ ตรงนี้หลักอัตถิภาวนิยมบอกว่า คุณต้องตระหนักรู้ว่าคุณมีสิทธิเลือก และการที่คุณเจ็บปวดก็เป็นทางที่คุณเลือกเอง เพราะแบบนี้ คำว่าอิสรภาพเลยเชื่อมกับคำว่าทางเลือก (Choice) คือคุณตระหนักแล้วหรือยังว่าคุณมีอิสรภาพในการเลือก แล้วได้รับผิดชอบการเลือกนั้นหรือยัง หลายครั้ง เรายังไม่ได้รับผิดชอบเลย แต่กลับบอกว่าชีวิตเจ็บปวดมาก ดังนั้น นักจิตวิทยาหลายคนที่ใช้หลักอัตถิภาวนิยมเข้ามาช่วย ก็จะเน้นไปที่การทำให้ผู้รับบริการ (Client) แต่ละคนตระหนักว่า ที่คุณยังเจ็บปวดอยู่แบบนี้ เพราะคุณเลือกเอง

แต่ในมุมมองของ Frankl จะเน้นที่ความหมาย (Meaning) ถึงขนาดที่สร้างทฤษฎีแยกออกมาเลย คือที่มนุษย์ทุกข์หรือรู้สึกไร้ค่าจนฆ่าตัวตาย เพราะเราไม่รู้ว่า เราอยู่บนโลกนี้เพราะอะไร Frankl จึงจะเน้นไปที่เป้าหมายหรือความหมายในชีวิต ฉะนั้น คำว่าทางเลือกกับความรับผิดชอบ (Responsibility) ก็จะมาโยงกับความหมายอีกทีว่า คุณรับผิดชอบต่อความหมายในชีวิตของคุณหรือยัง คุณลองพูดสิ่งที่ตนเองต้องการออกไปหรือยัง แล้วจะพูดออกไปแบบไหน ตรงนี้นักจิตวิทยาก็จะช่วยขยายให้ชัด และช่วยผู้รับบริการสื่อสารด้วย

อะไรทำให้คุณสนใจหลักอัตถิภาวนิยม

ผมทำงานในพื้นที่สลัมค่อนข้างบ่อย สิ่งที่ผมเห็นคือ คนในสลัมไม่มีความฝัน ไม่มีเป้าหมาย เหมือนว่าเขาไม่กล้าฝัน เพราะสภาพแวดล้อมที่บีบเข้ามา ทำให้ฝันไปก็เจ็บปวด แต่ผมยังเชื่อในเจตจำนงของมนุษย์ว่าจะก้าวข้ามผ่านไปได้ แต่มันต้องมีตัวช่วยบ้างไหม คงไม่ใช่ทุกคนที่ไม่มีใครสนับสนุน แต่จะลุกขึ้นมาแข็งแกร่งเลย ผมเคยคุยกับน้องๆ ในสลัม ซึ่งเอาตรงๆ มันก็ไม่ได้เปลี่ยนอะไรมาก ทุกคนก็คงต้องอยู่แบบนั้นเหมือนเดิม แต่สิ่งที่เปลี่ยนไปชัดเจนคือสายตา คือพลังใจและความคิดที่ว่าต้องสู้ต่อไป เราต้องยอมรับว่าบางปัญหาสำหรับบางคน ปรับอะไรไม่ได้เลยนอกจากสู้ต่อไป

ได้ยินว่าคุณได้ไปศึกษาเกี่ยวกับหลักอัตถิภาวนิยมที่สหรัฐอเมริกาอยู่ช่วงหนึ่ง ตอนที่อยู่ที่นั่น คุณเจออะไรที่น่าสนใจ ที่แตกต่างจากประเทศไทย และสามารถนำมาประยุกต์ใช้ได้บ้างไหม

ต้องบอกก่อนว่า หลักอัตถิภาวนิยมมักถูกโจมตีว่าไม่ค่อยมีโครงสร้าง (Structure) ชัดเจน ดูอิสระเกินไปที่จะหยิบคำไหนขึ้นมาก็ได้ แต่พอผมไปที่สหรัฐฯ ก็พบว่ามันไม่ได้ลอยขนาดนั้น แม้คำพวกนี้จะบิดอย่างไรก็ได้ แต่สมมติมีเคสคนอยากฆ่าตัวตายมา เขาคงไม่มีแรงพอจะพูดเรื่องความรับผิดชอบใช่ไหมล่ะ เราก็พูดเรื่องความหมายไปก่อน แต่ถ้าคนที่แข็งแรงระดับหนึ่ง ก็อาจจะทำอีกแบบหนึ่ง ผมเลยมองว่า ที่นั่นพัฒนาไปถึงจุดที่เริ่มมีโครงสร้างขึ้นมาแล้ว

อีกอย่างหนึ่งคือ ตอนแรกหลักนี้ไม่ได้ถูกนำมาประยุกต์ใช้เพื่อการเลิกสารเสพติดเลย ตอนนั้นผมก็ยังนึกไม่ออกว่าจะเอามาเชื่อมกับเหล้า หรือสารเสพติดชนิดอื่นได้อย่างไร แต่ต่อมา ผมก็ได้เห็นเขานำมาประยุกต์ใช้กับเหล้าหรือสารเสพติด ซึ่งแตกต่างจากไทยที่ยังใช้กับปัญหาทั่วไปอยู่

ที่บอกว่าหลักคิดอัตถิภาวนิยมในสหรัฐฯ ดูจะมีโครงสร้างมากกว่าที่ไทย คุณคิดว่าทำไมถึงเป็นแบบนี้

อย่างแรกคือ นักจิตวิทยาในสหรัฐฯ มีเยอะ แต่ในไทยมีน้อย หายาก โดยเฉพาะสายนักจิตวิทยาการปรึกษา (Counselling) จะมีสักกี่คนที่เลือกมาเรียนเจาะเรื่องนี้ล่ะ แต่ที่สหรัฐฯ จะมีโรงเรียน (School) แต่ละด้านไปเลย แล้วแนวคิดนี้ยังอยู่ร่วมกับเรื่องมนุษยนิยมด้วย ถ้าใครมาเรียนเกี่ยวกับเรื่องนี้ ก็พลอยได้หลักคิดนี้ไปด้วย แต่ที่ไทย มีคนเชี่ยวชาญเรื่องนี้ไม่กี่คน บวกกับภาระงานที่ค่อนข้างหนัก ทำให้ไม่มีใครมาเขียนหนังสือ หรือเขียนโครงสร้างออกมาเป็นรูปธรรมให้คนเรียนได้

อะไรเป็นตัวจุดประกายให้คุณนำหลักอัตถิภาวนิยมมาประยุกต์ใช้กับการบำบัดสุรา

ด้วยความที่ผมเห็นมากับตาตอนที่อยู่สหรัฐฯ ว่า มันได้ผลดีมาก คือหลักนี้จะเจาะที่ตัวคุณค่า ความหมายไปเลย จะมองว่า ที่คุณเลือกทำแบบนี้ๆ เพราะคุณลืมความหมายในการมีชีวิตอยู่ของคุณไป ถ้าใครตอบได้ว่า ความหมายในชีวิตของตนคืออะไร ก็จะไม่ทำพลาด เช่น ถ้าพ่อคนหนึ่งอยากเลี้ยงลูกให้โต เรียนจบ เป็นคนดีของสังคม ถามว่าเขาจะแวะกินเหล้าทุกศุกร์ไหมล่ะ คงไม่หรอก หลักนี้จะมองว่า ยิ่งความหมายของคุณชัด พอถึงเวลาที่คุณต้องเลือกระหว่างความหมายกับของรายทาง เช่น เหล้า คุณจะเลือกอันที่ชัดเจนที่สุด แต่ถ้าคุณมองไปถึงอนาคตแล้วยังไม่รู้ คิดว่าใช้ชีวิตไปก่อนแล้วกัน คุณก็หลงใหลไปกับของข้างทางได้ง่ายมาก

ลองยกตัวอย่างที่เป็นรูปธรรมให้เราฟังได้ไหม

ก่อนที่ผมจะยกตัวอย่าง ขอออกตัวก่อนว่า ทุกๆ เรื่องราวที่ผมนำมาแบ่งปัน ผมได้มีการขออนุญาตผู้มารับบริการแล้ว ซึ่งทุกคนยินดีที่จะให้ผมแบ่งปันเรื่องราวของพวกเขา หากจะทำให้เกิดประโยชน์ต่อส่วนรวม ส่วนเรื่องตัวอย่างที่ผมเจอคือ ลุงคนหนึ่ง ติดเหล้าหนักจนถึงขั้นมือไม้สั่น ตาแดง ผมเลยถามว่า ลุงมีเป้าหมายอะไรในชีวิต แกตอบไม่ได้นะ จริงๆ เราไปถามแบบนี้กับคนทั่วไป ไม่ต้องติดเหล้าหรอก เขาก็ยังตอบไม่ได้เลย ลุงก็ตอบว่าไม่รู้ ลุงแก่แล้ว เดี๋ยวก็คงตาย แต่ด้วยหน้าที่และความเชื่อของนักจิตวิทยา เรามองว่า ทุกคนมีเป้าหมาย แต่อาจจะหลงลืม ไม่ได้คิดถึงมัน ผมเลยลองถามกลับไป ขยายความเป็นบวกโดยพูดถึงหลานของเขา เช่น ความสุขของคุณลุงคืออะไร หลานใช่ไหม คิดถึงตอนหลานยิ้มสิ แล้วถ้าหลานโตจะเป็นอย่างไร อยากเห็นเขารับปริญญาไหม คือถ้าเราไม่ถาม คุณลุงก็คงยังนึกไม่ออกว่า นั่นคือภาพที่แกอยากจะเห็น เราก็พยายามขยายตรงนั้นให้มันชัดเจนที่สุด แล้วบอกว่า คุณลุง ที่พูดมามันสวยงามมากเลยนะ แต่คุณลุงอายุเท่าไหร่แล้วตอนนี้ แล้วถ้าคุณลุงยังดื่มเหล้าอยู่แบบนี้ จะได้เห็นวันนั้นไหม คือเราไม่ได้บอกเขาว่าเหล้าไม่ดี แต่เขาก็ต้องแวบขึ้นมาว่า เหล้าแก้วนี้แลกกับการที่อาจจะไม่ได้เห็นภาพหลานรับปริญญา แล้วถ้าภาพนั้นสำคัญกับเขาจริงๆ เขาก็จะต้องเพลาการดื่มลง

แล้วหลักอัตถิภาวนิยมมองการดื่มสุราอย่างไร

อันหนึ่งคือ การมองว่าเหล้าไม่ใช่ปัญหา แต่เป็นการรับมือ (Coping) แบบหนึ่ง เหมือนอย่างเราเจ็บปวดเพราะอะไรสักอย่างมา เราก็มีทางเลือกแล้วว่าจะทำอะไร นั่งสมาธิ ปาร์ตี้กับเพื่อน หรือดื่มเหล้า เพราะฉะนั้น หลักนี้เลยมองว่า คนที่ติดเหล้าเพราะเขาเลือกรับมือด้วยเหล้า แต่จริงๆ เหล้าไม่ใช่ปัญหา เพราะฉะนั้น การทำงานในช่วงแรกจะถามผู้รับบริการว่า เหล้านี้ดีอย่างไร เหล้านี้ช่วยอะไรคุณ บางคนตอบว่า กินเหล้าทำให้ลืม หรือไม่มีเพื่อน เหงาเลยต้องกินเหล้า บางคนก็บอกว่ากลัวการเข้าสังคม แต่เหล้าทำให้กล้าเข้าสังคม จะเห็นว่าแต่ละคนตอบไม่เหมือนกันเลย แต่เราจะย้อนรอยกลับไปได้แล้วว่า ปัญหาอะไรซ่อนอยู่หลังแก้วนั้น อาจจะเป็นความเหงา ความเจ็บปวด หรือกลัวที่จะเข้าสังคม หลักอัตถิภาวนิยมจะทำงานกับปัญหาเบื้องหลังนั้น แล้วถ้าวันหนึ่ง เขาไม่เหงา ไม่เจ็บปวด ไม่กลัวการเข้าสังคมแล้ว นักจิตวิทยาจะถามผู้รับบริการคนนั้นว่า เมื่อปัญหาตอนแรกของคุณได้รับการแก้ไขแล้ว เหล้าแก้วนั้นยังสำคัญกับคุณอยู่ไหม

หลักนี้ทำงานกับ 3 มิติ คือจัดการกับทางเลือกที่เป็นการรับมือผิดๆ ตามด้วยการทำให้เขาเห็นความหมาย เห็นภาพที่สวยงาม และเอาความรับผิดชอบมาปิดท้ายตอนหลังว่า คุณยังจะดำเนินชีวิตแบบนี้ต่อไปไหม เมื่อคุณมีเป้าหมายแล้ว ปัญหาตอนแรกก็ไม่อยู่แล้ว หลักอัตถิภาวนิยมทำงานกับทั้งข้างหน้าและข้างหลัง ข้างหน้าคือชวนให้เห็นภาพสวยงามในอนาคต ข้างหลังคือเบื้องหลังว่า คุณเจออะไรมาก่อนจะมากินเหล้า แล้วจึงปิดท้ายว่า เมื่อคุณเห็นภาพในอนาคต เห็นชีวิตในอนาคตที่คุณอยากใช้แล้ว มันไม่มีเหล้า แล้วแก้วนั้นยังสำคัญกับคุณอยู่ไหม

จะเห็นว่า เราแทบไม่ได้พูดถึงเรื่องเหล้าเลย ไม่ได้บอกว่าเหล้าไม่ดีอย่างไร แต่จะคุยเรื่องอื่น และมาถามปิดทีหลังว่า ยังต้องมีเหล้าอยู่ไหม เคสส่วนใหญ่ก็จะตอบว่าไม่ เพราะเป้าหมายของเขามีพลังมากพอที่จะตอบว่าไม่ เมื่อเขาชัดเจนกับตัวเองมากพอ เขาก็จะเลือกใหม่อีกครั้งหนึ่ง

จุดเริ่มต้นที่ทำให้คุณนำหลักอัตถิภาวนิยมมาใช้กับคนติดสุราคืออะไร

ผมทำจิตอาสาในพื้นที่สลัมอยู่แล้ว และมีช่วงหนึ่งที่ผมทำงานร่วมกับสำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) ซึ่งเน้นที่บุหรี่ แต่ผมมองว่า มันคล้ายกันอยู่ จึงนำมาปรับใช้ดู และพบว่า มันก็ใช้ได้ดีในแบบของมัน โดยผมจะทำคล้ายๆ แบบที่ว่าไป คือชวนเขาดูเป้าหมายและความหมายในชีวิตของเขา แต่ปัญหาที่เจอคือ คนตอบไม่ได้ว่า เป้าหมายหรือความหมายของตนคืออะไร อีกปัญหาหนึ่งคือ ตอบได้นะ แต่โยงกลับมาสู่การกระทำในปัจจุบันไม่ได้ว่า มันเชื่อมกันอย่างไร

คุณคิดว่า อะไรทำให้เกิดปัญหาที่ว่ามา

ผมคิดว่า เราอาจจะไม่เคยตั้งคำถามกับเรื่องนี้จริงๆ หรือบางคนอาจจะคิดว่า ตั้งเป้าหมายไปก็ไปไม่ถึง เจ็บปวดเปล่าๆ เลยไม่ตั้ง หรือบางคนก็โดนพ่อแม่บังคับมาตั้งแต่เด็ก เลยมองว่าตนไม่ต้องคิดอะไร เพราะชีวิตก็ถูกชี้ถูกสั่งอยู่แล้ว

คุณใช้คำว่า ‘เป้าหมายในชีวิต’ กับ ‘ความหมายในชีวิต’ จริงๆ แล้วสองคำนี้เหมือนหรือต่างกันอย่างไรในแง่ของหลักอัตถิภาวนิยม

สองคำนี้ต่างกันโดยสิ้นเชิงเลย เป้าหมายเป็นวิธีเปิดประตูไปสู่ความหมาย ถ้าจู่ๆ จะมาถามว่า ความหมายในชีวิตของคุณคืออะไร มันเป็นปรัชญามากเลย คือยังไม่รู้เลยว่าความหมายในชีวิตคืออะไร (หัวเราะ) เพราะฉะนั้น ต้องเริ่มจากเป้าหมายก่อน โดยเริ่มจากคำถามประมาณว่า ความสุขของคุณคืออะไร คุณชอบหรือภูมิใจในเรื่องอะไร แล้วเราจะตามไปจนเจอความหมายในที่สุด เช่น คุณมีเป้าหมายว่าคุณอยากเป็นครู พอเราย้อนหากลับไปเรื่อยๆ เราก็อาจจะพบว่า ความหมายในชีวิตของคุณคือ การเป็นส่วนหนึ่งในการสร้างคนดีสู่สังคม หรืออยากเห็นเด็กทุกคนยิ้ม

อีกความแตกต่างคือ เป้าหมายสามารถล้มได้ แต่ความหมายไม่เคยถูกฆ่าไปได้ คุณยังรู้ว่า คุณต้องทำอะไรเพื่อไปให้ถึงความหมายในชีวิต ต่อให้เป้าหมายตรงนี้จะไม่สำเร็จ ก็ยังมีวิธีอื่นอีกมากมายที่จะไปถึงความหมายในชีวิต ดังนั้น ความหมายในชีวิตจะมีพลังและยืดหยุ่นกว่า มันจะอยู่ตรงนั้น และอยู่ตลอดไป

กลับมาที่การบำบัดสุรา เจอข้อจำกัดอะไรบ้างในการประยุกต์ใช้หลักอัตถิภาวนิยมกับการบำบัดสุรา

ในทางการแพทย์ พอบอกว่าติดเหล้าคือการที่เหล้าออกฤทธิ์ต่อสมอง แล้วในทางจิตวิทยามองการติดเหล้าแบบไหน

เคสอะไรที่คุณจำได้จนถึงทุกวันนี้

ผมเจอผู้มารับบริการอายุประมาณ 40 ปี พ่อแม่พามาเพราะว่าลูกไม่ยอมทำอะไรเลยนอกจากดื่มเหล้าจนติดหนัก เขาเป็นลูกคนกลาง และเชื่อว่าพ่อแม่รักแต่พี่กับน้อง คนนี้เป็นคนหนึ่งที่ตอบไม่ได้ว่า เป้าหมายในชีวิตคืออะไร เพราะฉะนั้น ไม่ต้องพูดถึงเรื่องความหมายเลย

แต่พอคุยไปแล้ว ถึงได้เจอเหตุผลที่ทำให้เขาไม่รู้เป้าหมายในชีวิต คือย้อนไปในตอนเด็ก เขาเคยคิดว่า จะทำให้พ่อแม่ภูมิใจ แต่ในหลายๆ จังหวะของชีวิต เขารู้สึกว่า พ่อแม่ไม่รักเขา และรู้สึกว่าตนเป็นส่วนเกินของบ้าน เป้าหมายของเขาเลยเต็มไปด้วยความเจ็บปวด เขาจึงคิดว่า ใช้ชีวิตเพื่อตัวเองดีกว่า แต่เพราะยังไม่รู้ว่าตนเองต้องการอะไร เขาจึงทำตามความต้องการของพ่อแม่ทุกอย่าง โดยเชื่อว่า ถ้าทำแบบนี้แล้ว พ่อแม่ก็จะรักเขา

จนกระทั่งถึงจุดที่เขารู้สึกว่า ตนทำตามพ่อแม่มาทั้งชีวิตแล้ว เรียนจบอย่างดี มีงานมั่นคงทำ แต่ยังรู้สึกว่าไม่มีใครรักอยู่ดี ความเจ็บปวดตรงนี้นำไปสู่การดื่มเหล้า เพราะเวลาดื่ม เขาไม่ต้องมานั่งคิดว่า จะมีใครรักฉันไหม ก็ตัวเบาๆ ลอยๆ สบายๆ ไป จากไปกินเหล้าเฮฮากับเพื่อน ก็เริ่มชอบบรรยากาศ แล้วก็เริ่มกินเวลาอยู่คนเดียว

ผมเลยถามเขาไปว่า เขาเคยถามตัวเองบ้างไหมว่าอยากใช้ชีวิตแบบไหน ตัวเขาตอบผมว่า เพราะเขารู้สึกว่าตนเองไม่เป็นที่ถูกรัก เขาจึงอยากเป็นผู้ให้ความรัก และด้วยความที่เขาเก่งภาษาอังกฤษ เขาเลยไปเป็นอาสาสมัครสอนภาษาอังกฤษให้เด็กในสถานรับเลี้ยงเด็กกำพร้า ตรงนี้ที่เขาเริ่มรู้สึกว่า ถ้าเด็กๆ รู้ว่าอาจารย์ของตนติดเหล้าจะดีหรอ ครั้งนั้นเป็นครั้งแรกที่เขารู้สึกว่าแก้วเหล้าของตัวเองสั่นคลอน แต่ก็ยังเลิกไม่ได้นะ เพราะถ้าวันไหนที่ทะเลาะกับพ่อแม่ เขาก็จะดื่มเหล้าอีก แล้วก็ติดลมไปอีกสองสามวัน

เท่ากับว่าเคสนี้ต้องนำครอบครัวเข้ามาร่วมด้วย

ใช่ครับ ผมคิดว่า ต้องลองเอาคุณพ่อคุณแม่มาคุยด้วย พอทุกคนมาเจอกันแล้ว ผมก็เริ่มถามเขาก่อนโดยยังไม่ให้พ่อแม่พูด ให้เขาอธิบายว่า ช่วงไหนหรือการกระทำไหนของพ่อแม่ที่ทำให้เขาคิดว่าพ่อแม่ไม่รัก พอผู้มารับบริการพูดจบแล้ว พ่อแม่ของเขาก็ร้องไห้ เพราะไม่เคยรู้เลยว่าลูกคิดแบบนี้ พวกเขาแค่คิดว่าลูกคนนี้เก่งที่สุด ไม่ต้องดูแลอะไรมาก เหมือนในละครเลย แต่ละครก็สร้างมาจากชีวิตจริงนั่นแหละ (หัวเราะ) แล้วพ่อแม่ของผู้มารับบริการคนนี้คิดว่า การไถ่ถามสารทุกข์สุขดิบคือการให้ความรักแล้ว แต่ลูกกลับบอกว่า พ่อแม่ถามแต่เรื่องที่ตนเองสนใจ

แต่ถ้าเรามองดีๆ จะเห็นว่า ก็เพราะลูกยอมพ่อแม่ทุกอย่าง พ่อแม่เลยคิดว่านี่คือความรักแล้ว แต่ไม่ใช่สำหรับลูก สุดท้าย ผมเลยถามว่าพ่อแม่อยากบอกอะไร เขาก็บอกว่า พ่อแม่ภูมิใจและรักลูก ถ้าเพียงแต่ลูกบอกว่าไม่อยากได้อะไรก็จะไม่บังคับ แต่ลูกกลับไม่เคยพูดออกมาเลย

เท่ากับว่านี่คือทางเลือก (Choice) ในหลักอัตถิภาวนิยมที่คุณพูดถึงในช่วงแรก

ใช่ครับ จะเห็นว่า เขาโทษทุกคน แต่เขาเองก็ไม่เคยบอกว่า ตนเองอยากได้อะไร แบบนี้ถือเป็นการโยนความรับผิดชอบหรือเปล่า สุดท้าย เขาก็รู้สึกว่า ตนเองผิดครึ่งหนึ่งเลยที่ไม่ยอมพูดความรู้สึกออกไป แต่กลับคาดหวังว่าพ่อแม่ต้องรู้ ครอบครัวนี้เลยตั้งกฎขึ้นมาใหม่ จะทานข้าวร่วมกันกี่วันก็ว่าไป แล้วพ่อแม่ก็ไปดูเขาสอนภาษาอังกฤษด้วย

พอมาเจอผมอีกที ผมถามกลับว่าเขารู้สึกอย่างไร เขาตอบว่าเขาไม่น้อยใจแล้ว มีความสุข แก้วนั้นไม่สำคัญกับเขาอีกต่อไป เมื่อดูสิ่งที่พ่อแม่ทำมาทั้งหมด ถ้าเขายังดื่มเหล้าต่อ ก็คงเป็นการทรยศตัวเองและความรักของทุกคน เขาบอกผมว่า เขาไปเทเหล้าที่บ้านลงส้วมหมดเลย แบบคงไม่เจอกันอีกแล้ว

ปัจจัยด้านชนชั้น สถานะทางสังคม หรือรายได้ มีผลไหมกับการใช้หลักอัตถิภาวนิยมในการบำบัดคนติดสุรา

ถ้าถามผม ผมว่าการใช้หลักนี้กับคนรายได้น้อย หรือคนในชุมชนแออัดจะยากกว่า แต่มันก็เป็นไปได้อยู่นะ คือถ้าคนมีเงิน เขาสามารถหาวันว่างไปทำจิตอาสาได้ มันก็ง่ายอยู่ที่เขาจะแตะด้านบวกในตัวเอง แต่ถ้าเป็นคนรายได้น้อยที่ต้องทำงานเจ็ดวัน จะทำอย่างไรต่อล่ะ การศึกษาของผู้ปกครองก็สำคัญนะ

แต่ที่ผมบอกตอนแรกว่าเป็นไปได้ เพราะผมเคยเจอเคสหนึ่งที่ประทับใจมาก คือเขาเป็นเด็กโรงน้ำแข็ง ได้ค่าแรงรายวัน ทำงานเจ็ดวัน พอทำงานเสร็จตกกลางคืนก็ไปดื่มเหล้าขาว เพราะเขาบอกว่า เหล้าขาวช่วยบรรเทาอาการปวด ทำให้เขานอนหลับได้ เป้าหมายนี่ยังไม่ต้องพูดถึงเลย ขอให้จ่ายค่าเช่าห้องในเดือนๆ หนึ่งทันก็ดีแล้ว

เคสนี้ผมจึงยังไม่แตะเรื่องความหมายในชีวิต แต่แตะเรื่องทางเลือกกับความรับผิดชอบแทน โดยลองให้เขาพิจารณาดูว่า ถ้าไม่เอาเงินไปกินเหล้าก็จะมีเงินจ่ายค่าเช่าห้อง และแนะนำให้เขาลองไปเป็นอาสาสมัครชุมชน ลองออกกำลังกายโดยให้นักสังคมสงเคราะห์มาแนะนำ เขาก็ทำตามคำที่ผมบอกนะ สุดท้าย เขาก็เลิกเหล้าได้ แล้วบอกผมว่า เขาเป็นเด็กยกน้ำแข็งที่มีความสุขที่สุดในโลก

เท่าที่เจอเคสต่างๆ มา คุณคิดว่าอะไรเป็นจุดเด่นของหลักอัตถิภาวนิยมที่แตกต่างจากหลักคิดหรือวิธีอื่นๆ

การจะคุยแบบนี้ได้ ความสัมพันธ์ของนักจิตวิทยากับผู้มาเข้ารับบริการก็ต้องดีระดับหนึ่งด้วย

ใช่ครับ แต่ในมุมมองของการรักษา พอผ่านไปสัก 5-6 ครั้ง ก็สนิทกันพอที่จะท้าทาย (Challenge) ในทำนองนี้ได้แล้ว จริงๆ ทุกทฤษฎีท้าทายหมดแหละ แต่หลักนี้จะเจาะความหมายในชีวิตเขา และเอาความหมายนั้นมาท้าทายเขาเอง ความท้าทายเลยมาจากตัวเขาเอง ไม่ได้มาจากตัวเราเลย เช่น คุณลุงที่บอกว่าการรับปริญญากับหลานสำคัญ เราก็ใช้เรื่องนั้นท้าทายเขา ถามว่า แล้วแก้วเหล้านี้ไม่ได้ขวางการที่เขาจะเห็นหลานรับปริญญาหรอ จะเห็นว่าเราไม่ได้หยิบเอาตรรกะหรือวิธีคิดที่ใครบอกว่าถูกมาท้าทายเขาเลย แต่เราเอาสิ่งที่เขาบอกว่า มีค่าที่สุดของเขามาท้าทายตัวเขาเอง ว่าถ้าเขาเชื่อถึงขนาดนั้น ทำไมเขายังทำอะไรตรงกันข้ามอยู่

คุณคิดว่า อุปสรรคอะไรที่ทำให้คนติดสุราเรื้อรังในไทยเข้าถึงบริการบำบัดรักษาได้น้อย

อย่างแรกคือ นักจิตวิทยาในไทยมีจำนวนน้อย ยิ่งต่างจังหวัดยิ่งน้อย การจะได้รับความช่วยเหลือก็ยากไปอีกขั้น แล้วการบำบัดเหล้าบางที่ อาจจะใช้วิธีบอกว่า เหล้าไม่ดีอย่างไร คือคนดื่มรู้อยู่แล้วแหละว่ามันไม่ดีอย่างไร แต่เหตุผลที่ทำให้เขายังดื่มต่อคืออะไรล่ะ นี่คือสิ่งที่ควรไปจัดการมากกว่า

ถ้าเป็นในสหรัฐฯ มีกฎหมายเลยว่า ถ้าคุณเกิดมีปัญหาขึ้นมา จะแค่เครียดก็ได้ รัฐจะมีบริการให้พบนักจิตวิทยาได้หลายครั้ง โดยไม่เสียค่าใช้จ่าย ถ้าติดสารเสพติดจะไปเข้ากลุ่มบำบัดที่ไหนก็ได้ แต่ในไทย คุณลองถามสิว่า ถ้าอยากเลิกเหล้าต้องไปที่ไหน วิชาชีพไหนจะช่วยคุณได้ คนก็อาจจะยังไม่รู้ตรงนี้ แล้วยังเรื่องค่ารักษาอีก ต้องยอมรับว่า คนติดเหล้าคือคนที่ไม่ค่อยมีเงิน บางคนไม่มีเงินพอจะจ่ายค่าเช่าห้องด้วยซ้ำ แล้วเขาจะจ่ายเงินเพื่อบำบัดเหล้าไหมล่ะ ลืมไปได้เลย

จากประสบการณ์ที่ผมทำจิตอาสาและได้เข้าไปยังพื้นที่ชุมชน ถ้าคนๆ หนึ่งติดสารเสพติดและถูกตำรวจจับ เขาก็อาจจะได้เจอนักจิตวิทยาของเรือนจำ แล้วมีโอกาสเข้ารับการบำบัดได้ แต่เหล้าไม่ผิดกฎหมาย จับส่งที่ไหนไม่ได้ มันอยู่ตรงกลาง เลยได้รับความช่วยเหลือยากกว่าเรื่องยาเสพติดอีก

สังคมไทยมักมองคนติดเหล้าในแง่ลบ บวกกับการที่เหล้าเป็นสารเสพติดที่ถูกกฎหมาย เข้าถึงง่าย ดื่มได้ง่าย คุณคิดว่า นี่ก็เป็นอุปสรรคอีกอย่างด้วยหรือเปล่าที่ทำให้คนเข้าถึงบริการได้น้อย

ทักษะกับมุมมองของบุคลากรด้านสุขภาพที่มองคนติดเหล้าก็เกี่ยวข้องกับเรื่องนี้ด้วยใช่ไหม

ถ้าสมมติว่านี่เป็นการสนทนาใน Session สุดท้ายระหว่างคุณกับผู้รับบริการที่สามารถเลิกเหล้าได้แล้ว คุณจะคุยอะไรกับเขา ก่อนที่เขาจะออกไปใช้ชีวิตของตนเองตามปกติ

ต่อให้เขาเลิกเหล้าได้แล้ว ผมก็ชวนเขาคุยต่อนะ ถามเขาว่า จะให้ความหมายกับสิ่งที่ผ่านมาอย่างไร เท่าที่เจอมา บางคนก็บอกว่า รู้สึกว่าการติดเหล้าคือการสูญเสียตนเอง และวันที่เลิกเหล้าได้คือการค้นพบตัวเองอีกครั้ง บางคนก็นิยามว่า สิ่งที่ผ่านมาคือการเลือก การจัดการชีวิตผิดทาง หรือบอกว่าถ้าไม่ติดเหล้า ก็คงไม่ได้มานั่งอยู่ในห้องนี้ และค้นพบตัวเองแบบนี้

จะเห็นว่า แต่ละคนจะให้ความหมายการเดินทางที่ผ่านมาของตัวเองไม่เหมือนกัน แต่ไม่ว่าอย่างไร สุดท้ายผมจะบอกว่า ให้จดจำคำๆ นี้เอาไว้ เวลาไหนอยากดื่มก็ให้นึกถึงประโยคพวกนี้ และให้คำที่คุณพูดอยู่ในใจคุณไปตลอดชีวิต

เรื่องและภาพ: ทีมงาน Alcohol Rhythm

The post ‘แก้วเหล้านั้นยังสำคัญอยู่ไหม?’ มองการบำบัดสุราผ่านหลักปรัชญาอัตถิภาวนิยม appeared first on Alcohol Rhythm.

การบำบัดสุรา Archives - Alcohol Rhythm

เข้าใจ-ดูแล-ช่วยเหลือผู้ติดเหล้าได้ เริ่มต้นง่ายๆ ที่นี่

รู้จักเหล้า รู้จักเรา – เหล้าทำอะไรกับเรา ทำไมเราต้องลดเหล้า

อาการติดสุราดูอย่างไร เราติดไหม ติดแล้วหรือยัง?

ถ้าคนใกล้ตัวมีปัญหาการดื่มสุรา ดูแลอย่างไรดี?

เคล็ดลับช่วยเลิกเหล้า

เกิดอาการขาดเหล้า เราจะรับมืออย่างไร?

กองหนุนช่วยบอกลาน้ำเมา

ฉันมีอาการแพ้แอลกอฮอล์หรือไม่ จะรู้ได้อย่างไร?

ขาดเหล้าแล้วมือสั่น บรรเทาอย่างไร?

ปวดหัว แฮงก์หนักหลังดื่ม ลองอ่านบทความนี้ดู

อย่าลืมดูแลใจคนใกล้ตัวผู้ติดสุรา

ในช่วงโควิด-19 แพร่ระบาด เราควรรู้อะไร?

อ่านประสบการณ์ผู้ติดสุราคนอื่นๆ (คลิก)

ค้นหาไฟล์คู่มือดูแลคนติดเหล้าและการรักษาสำหรับผู้ติดสุราเรื้อรัง / ญาติ / บุคลากรทางการแพทย์ (คลิก)

เปลี่ยนจังหวะชีวิต สำรวจจิตใจตนเองก่อนดื่ม (Photo Essay)

1.

2.

ความเปราะบางในใจเรา

3.

นับ 1 แล้วเริ่มใหม่ได้เสมอ

4.

พื้นที่ปลอดภัยใกล้ตัว

เจาะสุขภาพจิตและปัญหาในขวดสุรา กับ ธนกฤษ ลิขิตธรากุล

:: ข้อดีของความเครียด ::

:: มุมมองต่อการดื่มสุรา ::

:: รู้จักสื่อสาร-เคารพสิทธิคนอื่น ::

:: กลับมาดื่มซ้ำ ≠ ล้มเหลว ::

คิดว่าอะไรเป็นหัวใจสำคัญในการสื่อสารเรื่องบำบัดสุรา หรือทำให้คนอยากเข้ามารับการบำบัดสุรามากขึ้น

:: เริ่ม ‘ฟัง’ อย่างตั้งใจ ::

เจาะ (สุขภาพ) จิต กับ ธนกฤษ ลิขิตธรากุล

สถานการณ์ทางสุขภาพจิตที่เปลี่ยนแปลงไปสะท้อนภาพสังคมไทยที่เปลี่ยนแปลงอย่างไรบ้าง

คุณมีคำแนะนำไหมว่า เราจะแยกความคิดเห็นกับข้อเท็จจริงออกจากกันได้อย่างไร

แล้วถ้าเป็นคนทั่วไป เราจะฟังคนอื่นด้วยใจจริงๆ ได้อย่างไร โดยที่ไม่เผลอตัดสินโดยใช้มุมมองของตัวเอง

ปัญหาสุขภาพจิตก็แยกย่อยออกได้หลายประเด็น จึงอยากชวนคุณคุยในบางประเด็นเป็นการเฉพาะ

แล้วถ้าเป็นกรณีผู้สูงอายุ มีประเด็นอะไรน่าสนใจบ้าง

โรคทางกายกับโรคทางใจเชื่อมโยงกันยังไงบ้าง

คิดว่าการรณรงค์เรื่องสุราในปัจจุบันละเลยมิติการรับฟังเรื่องราวของคนไปไหม

คิดว่าอะไรเป็นหัวใจสำคัญในการสื่อสารเรื่องบำบัดสุรา หรือทำให้คนอยากเข้ามารับการบำบัดสุรามากขึ้น

คุณทำงานมานานพอสมควร เจอเคสอะไรที่ประทับใจบ้าง

มีวิธีไหมว่าพ่อแม่จะชมลูกยังไง

ครูติดเหล้าได้ไหม? ถอดบทเรียนช่วยเหลือครูดื่มหนักจากสหรัฐฯ

ข่าวดี-ข่าวร้าย: อัตราการดื่มต่ำ แต่ครูติดสุราถูกตีตรา

‘เครียด เบื่อหน่าย นอนไม่หลับ’

สาเหตุหลักที่ครูทักทายแอลกอฮอล์

‘ครู’ ต้องเป็นตัวอย่างที่ดี?

เปลี่ยนแปลงพฤติกรรมติดแอลกอฮอล์

ด้วยการลบค่านิยมครูสมบูรณ์แบบ

เรียนรู้วิธีการบำบัดแอลกอฮอล์เพื่อ ‘ครู’

มองคนติดสุราอย่างเข้าใจ: เมื่ออุปสรรคการเข้าถึงระบบบำบัดผู้ติดสุราซับซ้อนกว่าที่คิด

อุปสรรคระดับบุคคล :

ขาดความตระหนักในการดื่มและมองคุณค่าทางเพศไม่เท่ากัน

อุปสรรคระดับองค์กร :

ความรู้-การมีส่วนร่วม-บุคลากร ไม่เพียงพอ และทัศนคติด้านลบต่อผู้ติดเหล้า

อุปสรรคระดับโครงสร้าง :

หลักประกันสุขภาพ และระบบการรักษา

(Quote) บำบัดผู้ติดสุราผ่านสายตาคนเคยดื่ม: คุยกับ ‘ธวัชชัย กุศล’

:: จากลูกคนติดเหล้า คนดื่มเหล้า สู่นักบำบัด ::

คุณเริ่มต้นสนใจการทำงานด้านการบำบัดผู้ติดสุราได้อย่างไร

:: เข้าใจปัญหา มองให้ลึกกว่าการดื่มสุรา ::

กระบวนการบำบัดคนติดสุรามีขั้นตอนอย่างไร

:: หน้าที่ของนักจิตวิทยา คือการเดินเคียงข้าง ::

:: กำลังใจคือสิ่งสำคัญ ::

:: อุปสรรคสำหรับคนเลิกเหล้า ::

นอกจากความไม่พร้อม ยังมีอุปสรรคอะไรอีกที่คนอยากเลิกเหล้าต้องเผชิญจนทำให้เลิกได้ยาก

:: ความสัมพันธ์ที่ดีต้องมาก่อนการแก้ปัญหา ::

ในมุมของคนที่มีพ่อเป็นผู้ติดสุรา คุณมองคุณพ่อเป็นอย่างไร และช่วยเหลือให้เขาเลิกเหล้าอย่างไร

:: ถึงญาติผู้ติดเหล้า ::

ว่าด้วย CBT ครอบครัว และการบำบัดสุรา: สนทนากับ ศ.ดร.ดาราวรรณ ต๊ะปินตา

แนวคิดแบบ CBT เป็นอย่างไร มีจุดเด่นตรงไหนบ้าง

อยากให้อาจารย์ช่วยยกตัวอย่างที่เป็นรูปธรรมว่า ความคิดจะส่งผลกระทบต่อพฤติกรรมและอารมณ์อย่างไร

สิ่งเร้าสำคัญอย่างไร และเราสามารถปรับสิ่งเร้าได้มากน้อยแค่ไหน

แล้ว CBT จะช่วยจัดการความคิดของเราได้อย่างไร

อาจารย์บอกว่าให้เปลี่ยนความคิด แล้วจำเป็นหรือไม่ที่เราจะต้องคิดทางบวกอย่างเดียว

เราสามารถนำการบำบัดแบบ CBT ไปใช้กับอะไรได้บ้าง

ถ้าคนรอบข้างเราเริ่มวิตกกังวลหรือมีอาการเครียด เราจะสามารถป้องกันหรือนำ CBT มาประยุกต์ใช้ได้ไหม อย่างไร

แล้วถ้าในกรณีของพ่อแม่ที่คาดหวังในตัวลูกมาก แต่ผิดหวังในตัวลูก?

เราจะนำ CBT ไปใช้กับการบำบัดสุราหรือสารเสพติดได้อย่างไร

ขั้นตอนคร่าวๆ ของโครงการดังกล่าวมีอะไรบ้าง

ทำไมถึงต้องเป็น CBT